<?xml version='1.0' encoding='UTF-8'?><?xml-stylesheet href="http://www.blogger.com/styles/atom.css" type="text/css"?><feed xmlns='http://www.w3.org/2005/Atom' xmlns:openSearch='http://a9.com/-/spec/opensearchrss/1.0/' xmlns:georss='http://www.georss.org/georss' xmlns:gd='http://schemas.google.com/g/2005' xmlns:thr='http://purl.org/syndication/thread/1.0'><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593</id><updated>2012-01-21T17:03:02.411+05:30</updated><title type='text'>KEIVOM DIARY</title><subtitle type='html'></subtitle><link rel='http://schemas.google.com/g/2005#feed' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/posts/default'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default?max-results=100'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/'/><link rel='hub' href='http://pubsubhubbub.appspot.com/'/><link rel='next' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default?start-index=101&amp;max-results=100'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><generator version='7.00' uri='http://www.blogger.com'>Blogger</generator><openSearch:totalResults>173</openSearch:totalResults><openSearch:startIndex>1</openSearch:startIndex><openSearch:itemsPerPage>100</openSearch:itemsPerPage><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-6779987208510167126</id><published>2012-01-20T17:01:00.000+05:30</published><updated>2012-01-21T17:03:02.431+05:30</updated><title type='text'>Inbuotsai Lawk</title><content type='html'>&lt;div&gt;&lt;i&gt;Our plans miscarry because they have no aim.&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;When a man does not know what harbor he is making for,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;no wind is the right wind.&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;- Seneca (4 BC-65 AD)&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Ka penson-a inthoka kum sawmna chu May 2012 hin ka suo ding a lo ni nawk der el tah. Hi sung hin ni tin darkar 12 vel lekha dang dang buoipuia ka buoi leiin tiem dinga lekhabu thra le puitling ka’n chawkhai chu nuom anga tiemna hun ka nei hman ta naw a, chu chu ka lungkham pakhat chu a nih. Kum 1970-a Foreign Service ka zoma inthoka kum 2002 May-a ka penson chen khan dannaranin ni tin chanchinbu le magazine hrang hrang ka tiem bakah kar tin lekhabu thra pakhat bek ka tiem zo hlak a. Ka penson chara Baibul inlet ka trana inthoka ka sut zo chen, kum 2002-2007 inkar ruok khan chu Baibul le inzom lekhabu naw chuh ka tiem hman ta naw a ni tak a. Chu chun kakhawk a nei naw thei nawh. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Kum ruk zet bu le hme pangngai ringa khawsak ang a ni leiin nunah siksawina a siem a. Ei thu bi rawnin a tukvera inthok chauha thil min thlirtirin, thu hrim hrim hi translator mita inthokin a min khìtir a, thu hril le zieka trong dan indik lo ei hmang po po hin ni dang nekin nä a sukkham zuol a, ning a suktel a, lungril a suk-taliban leiin kha hmaa ei ngai zam el khom kha ei ngai thei zing ta naw a, a buoithlak khop el. Thil indik lem nia ei hmu khah zawlneihai angin huoisen takin hang puong suok inla, mi lawm le inpâk nekin mi hnâm le nghok le theida ei hlaw lem bok si. Indikna Pathien tri loa inzor ve a, laiking anga hmun khatah or insen a, hmun dangah indum a, mi lawm zawng ringot hril tuma indaw phar ve nuom a um hiel chàng a um hlak. Fiena chi khat a nina chin a um. Amiruokchu, Isai anga&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Felna chu hla takah a ngir a,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Thutak chu kotthlerah a tlu a, &lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Indikna a lût thei ta nawh.&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;A nih, thutak a’n leng ta naw a,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Thil thra lo hnawltuhai chu,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Sa anga pèlin an um pei.&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Chuong chu Lalpan a hmu zing a,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;Indikna a bo tah leiin,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;A lung a awi thei ta nawh&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;a ti anga puong ngam ve chu, mi hmai manin man naw inla, Socrates hai anga thudik thi chil huoma thrang lâk ngam chuh, Pathien tritu le inzatu ta ding chun a trûl bok si. Khikhawk tak a nih. Mi lawm zawng ringot hril tuma inkhap le infân hi nawchizorna chi khat a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Kum 2012 ruok hin chu ni dang ang boka lekhabu a tam thei ang tak tiem dingin lungril ka siem a. Kum sawmhni lai liem taa ka lo tiem sil tah, THE ODYSSEY READER: IDEAS AND STYLE (1968) ti, Genevieve B. Birk le a pasal Newman P.Birk buotsai, literature khawvela ziektu hmingthang mi 91 lekha ziek, College-a inchuk dinga an thlang khawm chu zal pumin zan tin darkar 1 vel ka tiem tran nawk a. Ngaituona ril chok tho thei le thu ziek tienga kal chawi dan ding kawkhmu thei lekhabu a ni leiin, kum 1970-76 inkara Delhi tlanga thu le hla phuok le ziek tienga keima tawka ka’n hmang nasat laia ka lo inbuotsai ve dan dam a min suikirtir a, lung hlui a sukleng vong vong a. Chuong lai chanchin chu a hlawkpui an um takduoiin tiin tlawma zawng hang phor lang vak ka tih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;b&gt;LALNUNNEM (1974)&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;June 16, 1974 zan khan External Affairs Hostel, Delhi-a ka um lai zankhuoin tienami ka ziek a, a tienami hmingah LALNUNNEM KA NGAI EM CHE ti ka hmang a. Kha hma, 1960 bawr vel khan ka ruolpa Darkamlo Faiheng chun hla inlâr tak el a phuok a, a thunon tlar hmasa takah ‘Lalnunnem ka ngai em che’ ti a lo hmang ta a. Nuhmei a hung neia an naulutir a pieng chun a hmingah ‘Lalnunnem’ ka sak a. Ka tienami ziek a hung inlar hnung hin Darkamlo hla phuok khom hi ka phuoka ngai le hril an hung tam a, “Ka phuok a’n nawh. Ka ruolpa Darkamlo phuok a nih” ka ti khoma “Khai, i phuok a ni khah” mi la ti trawk trawk khom an bo nawh. A hnunga ka tienami ziek hi Mizo-Lusei tronga inlet a, ‘Bawktlang Thawnthu’ ti lekhabua a hung suok ding khan ka ruolpa Siamkima Khawlhringin, “Shakespeare khomin a drama ziekhai hi hming tawi té tè an bùk a, a mawiin a olsam lem a, chuleiin ‘LALNUNNEM’ ti lem ei tih” ti a rot chu kan pompui a. Kum 2001-a ka tienami ziek 5 le thusep ziek 3 lak khawm, NUN RAM ti lekhabu kan suta khan ‘LALNUNNEM’ tiin kan hung sie tah a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Hi tienami hi tu chena tienami ka ziek tah laia hril hlaw tak a la nih. Threnkhat chun ka chanchin an sawn a, lunginsieta ka darah min bât a, mi trap khum khom an bo nawh. A ziektu hnuk ngei khom hi a suk-ulh chang chu a um ve tho a nih. Ka hril nuom tak ruok chu, hi tienami buotsaina ding hin kum tam tak a lak thu a nih. Hmun pahnih, Pherzawl tlang le Senvon tlang besana phuok a ni a. Senvona thil tlung hi a tak taka kum 1958-a tlung a nih. Kum 2007 October 12 Zirtawpni tuk khan Senvona kan inzin trumin Hrangthangvung le David Buhril thruoiin Senvon High School tuola kum 19 a nia thi Darkhawlkim thlan chu kan va dap suok ngat a nih. Hi chanchin hi KA NUN ti phek 110-123 ah a chuong. Hi Senvona thil tlung hi Pherzawlah ka hlu lut a nih. Ka ziek hmain a changtupa U Rokung hi a chanchin ziek dingin ka ngen a, chu a thil ziek chu besana hmangin hi tienami hi indin a nih. A lung nona tieng ngot a mimirin an khukpui leiin, tienami dangdai tak el a nina tieng hi tiemtuhaiin an hril ka la hriet ngai nawh. Sir hrang hranga chîk taka bitu an la um naw lei khom a ni el thei.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Tienami dangdai a nina pali chauh hang hril thuok thuok ei tih. Pakhatna, dannaranin tienami hrim hrim hi suol le thra indona a ni deuh tei. Thra le suol an indonaa chun suol chu iemani chen dingchang le hlawtling angin inlang sien khom, a tawpah a tlawm hlak. A tlawm naw chun tiemtuhai lung a dam thei nawh. Sinema ei en khomin, mi suol kha mi thrain a tawpah a hnè naw chun a entuhai lung a awi thei nawh. Hi tienamia ruok hin chu suol le thra indona a um nawh. Chu chu a dangdaina pakhat chu a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Pahnina, tienami reng reng tiem sukhniktu le hma tienga mi thruoi peitu chu thil hung tlung dinga ei beisei, a tlung dan ding ruok chu ei hriet el thei si lo thil chu a nih. Hriet vak ei chaknain a mi tur ut ut leia tiem zui pei ei nuomna boruok hi Saptrong chun ‘suspense’ an ti a, chu chu Oxford Dictionary chun “a state of anxious uncertainty or expectation” tiin a hril fie. ‘Khailaka um’ ti inla, a kawk hnai el thei. Chu chu ‘khailak’ umzie dang, entirnan ‘sin khailak’ (chatlak, inzawm lo, hun kar awl tla zep) ti le ngai pol ding ruok chu a ni nawh. Hi tienamia ruok hin chu ‘suspense’ ding a um ve nawh, a san chu a tawpnaa intran, a trannaa tawp a nih. Tienami hrim hrim chu a tawp dan ei hriet hnung chun ei tiem inhnik tak tak thei ta ngai nawh. A tawp dan hriet hnung sia tiemtuhai tiem inhnik dinga tienami ziek chu chona namen lo a nih. Chu chu hi hi tienami dangdaina chu a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Pathumna, a hmaa ei hril tah angin, hi tienami hi tienami inbiel, a tawpnaa intran a, a’n trannaa tawp a nih. Tienami inbiel dang, a hung intrannaa tawp, Chemtattepu tienami ei nei a, amiruokchu, hieng tienami pahnihai inbiel dan hi hnuoi le van anga danglam a nih. Pakhat chu thudik tak zong suok an tum leia inbiel a ni a; pakhat ruok chu a ziektuin chona nasa taka a ngai sitail hmanga a ziek lei a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Palina, hringnun hi tak ram le suongtuona rama leng a ni a, mi tam tak chu tak rama nekin suongtuona khawvel, mang ramah ei cheng rawn lem. Hi tienamia changtupa hi a ngaizawngnu pùr inrim taka kum sawm lai lo do tah, a khawnawtin mi invet ang hiela an sie tah ni sien khom, ieng lai khomin tak rama cheng a ni le ni naw fie dingin a sie le thra hrietna fîm takin a la hmang ngat ngat a nih. Chu hrilfiena chu zan khat thilthua a mit voi thum zet a nuoi thu le a nuoi zo zata “Aw, ieng dinga ka mit ka hang nuoi kher kher am a na! Mi rimsi ka va ni ngei!” a ti zie hi a nih. Sakhuona khawvel, thlarau Kanan rama tui hlim cheng tam tak hin tak ram hmasuon dinga kir nawk hi an rin zuol. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Ka hril nuom tak lem chu ka tienami tawi ziekhai nek hmanin short story ziek dinga ka’n buotsai lai chanchin a nih. Kum 1958 khan a thlarau a thok ve tlat chu ni naw nim, ka tienami ziek hmasa tak ‘Sangi le Thangsiem’ chu a hung suok a. Kum 1959 khan ka ruolpa Khamlienin Kangreng tieng a chawi leh a sukhmang song a. Ka la hriet suok thei po chu drama-a inchang dingin a dialogue ka ziek sok sok a, 1962 October a Sielmata HSA General Assembly-ah kan inchang ve mop a. Kum 1964 khan pi le pu hla le inzom tienami tawi ‘Hranchon’ le ‘Zawllai’ ka ziek nawk a. Tienami puitlinga siem hman loin, lekha inchuk le competitive exam bei dinga inbuotsaia ka buoi leiin thu le hla phuok tieng ka chawlsan a. Kum 1970-a Indian Foreign Service ka zomin Hmar thu le hlaa a tllaksam tak nia ka hmu chuh tienami (novels &amp;amp; short stories) niin ka hriet a, chu baksamna chu phuhruk dan ding ka ngaituo a. Umzie nei deu hleka tienami ziek dan inchuk chu thaw makmaw thil nia ka hriet leiin Saptronga ziektu hmingthanghai tienami ziek, a bikin short story ka hmu thei taphot chu Delhi-a British le American Libraries-a mi hawin ka tiem a. Abikin W.Somerset Maugham ziek le Indian writers le Russian writers hai ziek ka thlur bing zuol a. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Hi ruola thil ka hmu chieng èm ém pakhat chu, tienami ziek ding chun ei ziek dinghai ram le hnam chanchin, abikin an socio- cultural history hriet chieng a trulzie le writer ni tum chun mani sor khop sociology le anthropology tieng hrietna khom nei sa a trulzie ka hmu suok a, kum hni zet chuong sabzek pahnihai chu lekhabu thraa an hril ka hriet taphot library-a inthoka hawin ka thlur bing a nih. Hieng lai hun hin ziektu hmingthang Larry Collins &amp;amp; Dominique Lapierre kha an hung suok a, histawri sirsana hmangin lekhabu thra tak tak an ziek a, O Jerusalem (1972) an ziek hnunga 1975-a Freedom At Midnight an hung insuo lem khan chu Indian Sub-continent chu an nghor nghing takzet a nih. Hienghai thil ziek dan hi ka rîl rem zawng tak a ni leiin, a hnunga novel le short stories ka ziek tam lem chu histawri besana bawl deu vong a nih. Chu entirna thra tak chu Zangkhaw Bungbu a ni ka ring.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Hieng mi lekha ziek ka tiem hai hin nasa takin a mi thrangpui a, tukver hrang hranga inthoka thil thlir dan a min chuktir a, ngaituona kholbing a mi thriekpek bok a. Chuong chu a ni lai zingin fimkhur a ngaina tam tak a um. Mi thu le hla ziek thra tak tak ei tiem pha leh mani insit a, mani inngaihnuoi phanaa hmang pal a ol a, chu chun phùrna a sukzuoi thei leiin fimkhur a thra. A thu ziek dan kawpi a, an thlek dán dàna thlek a, mani thlek dan bansan pal thei a nih. Chuonga i thaw chun i nina tak, Pathienin nang kha nanga a siemna che, mi bik i nina, i personality chu inhmangin, lemchang bawmah tlu lut i ta, i hlutna bo a tih. Thil ziek hi mani nina le ei sung rila ei thil pai ei puong suokna, Saptronga ‘personality projection’ a ni a, ei thlir dan, ei hmu dan, ei lungril a them dan, mani trongkam hmanga mani bau le rawl ngeia puong suok ding a nih. Thil thra inlâk ton hi khawvel dan a ni a, sienkhom mani thratpui chin ding chauh làk a, ei nina hlàn le hlie thei thil, ei sietpui thei dinghai chu hnawl thiem a thra. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Duthaw deuin zuk hril sei met inla. Ei Prime Minister hmasa tak Jawaharlal Nehru kha politician a nina nek hmana histawrian le ziektu ropui a nina khah ka ngaisang lem a. Saptrong hi thiem taktea a thiem el bakah a ziek thiem bèk bék el a. Kum nga chuong zet lung in (jail) a inthoka a naunu Indira Gandhi inchuktirna dinga khawvel histawri chanchin a ziekpek, a hnunga lekhabu pakhata an sut, Glimpses of World History dam hi classic literature a tling takzet a. MA (History) ka’n chuk nekin hi lekhabu ka tiem hin hrietna zâu lem a mi pekin ka hriet a, ka hlawkpui lem bok. A lekha ziek ka tiem nasat lai chun Saptronga lekha ka hang ziek hrim hrim hin ka hriet naw karin ama thlêkin ka lo her hlak a, ka ngaituona le kut a lo thruoi nasa hle a nih. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Hi taka inthoka thil inchuk ding chu lekhabu thra le thu ziek thra tiem a poimawzie a nih. Naupang tiem ding lekhabu thra thlang le inchawkpek dam hi nu le pa ta dinga sin poimaw tak a nih ti dam hi hriet a trûl khop el. A san chu ei thu le hla tiemin a mi thruoi nasat lei a nih. Uong thu chang naw sien, ka nauhai hi naupang tè an nia inthoka lekhabu thra le chanchin bu thra tiem thrang an ni a, Saptrong indik ngot inchuk an ni leiin lo thei loin an hung thiem suok el a nih. Eini rawi Hmar trong ziek indik thei ei vang tah hi a san bulpui kum tam ka sui hnunga ka hmu suok chu ei Baibul trongin a mi thruoi suol lei a lo nih. A mi thruoi suol a nih ti ei hriet thei naw chu thu khat, thu ei hril amanih ziek amanih changa standat deua thaw ei tum pha ei Baibul trong thlêk bokin ei thaw nawk el hlak el hi ei bo inthukzie tar langtu a nih. Insil fai tuma vok chu vok buola bok a lut nawk ang char hi a nih. Chu chu a theida nuom pawl chun theida rek hleng an tih. Thutak kotthlerah a tlu a, indikna a lut thei ta nawh ti dam hi eini ta ding ni loa mi ta dinga ziek ei sawn tlat an nawm! Ei Baibul hmang lai Hmar trong le inlet indik lo po po hai hi Rengreng vadungah ei phum hmang ngam hma chun Pathien thu him ngai naw ni a, ei trong sukhmasawnna dinga thrangmawbawk ni zing bok a tih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;b&gt;GITANJALI (1973)&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Rabindranath Tagore-in Bengali tronga hla 103 a phuok lak khawm‘Gitanjali’ chu ama vekin Saptronga inletin 1912 khan a sut a. Kum 1913 khan hi hla lei hin Nobel Prize for Literature an pek a, literechar huonga Asia rama inthoka hieng ang chawimawina insang dong hmasa tak a nih. Hi hla hi Hmar trongin ka’n let a, October 29, 1973 khan ka zo a, sienkhom tu chen hin tlangzar loa la um a nih. Hieng laia ka Personal Assistant (PA) chu Bengali tlangval fel deu el, A. Bhattacharya a ni a, aman a Bengali text a kol a, inlet harsa le thu inthup deuhai chu ka’n let suol nawna dingin a Bengali text leh kan enkhi a, sin pangngai thaw pumin hun awlah ni tin kan bei hlak a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Gitanjali hi thra ka ti leia nuompawnga ka zuk inlet el a ni nawh. Kan let hma kum ruk lai zet a ziektu thu ziekhai hi biin ka sui hmasa zet a nih. Kum 1967 khan Indian Revenue Service (Customs &amp;amp; Excise) ka zom a, Calcutta Collectorate hnuoiah trening kum thum zet kan nei hnungin Chandernagore-ah Assistant Collector sin ka zom a. Chu hma chun Alipurduar-ah thla ruk zet ka um ta bok a. Bengalihai laia thok ding chun an thu le hla ngaihlutpui hi an lungril hne theina hmangruo thra tak a ni lei le keima inhnikna infawmin, an mi ngaisang tak Rabindranath Tagore le mi dang dang thu le hla ziekhai ka tiem hlak a. Chuong hun laia inthoka ‘Gitanjali’ hi ka ngaizawng tran a nih. Gitanjali umzie chu ‘Inhlànna Hla’ a nih.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Gitanjali hi Sam ang deuh a ni lei le ringna le hrietna tienga ei mi le sahai ei la puitling tawk naw leiin, a bu-in insuttir inla, mi threnkhatin hmang suol pal an tih ti inlauna leiin tu chena sut loa ka la sie a nih. Kan let hnung kum sawmli deuthawah tu hin Mizoram University chun Mizo-Lusei tronga nei ve tumin an inlet mek a, an nei vat tah beisei a nih. Hi lekhabu ropuizie hi tlawma zawng ngaidan ei nei theina dingin, high school level-a inchuk dinga an thlang suok, hla pakhat No. 35 (Where the mind is without fear) chu hang thur lang ei tih:&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Ngaituona lungril, tritna thrang ngai lo le&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Mani indikna huoi taka kengkawna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Hrietna var a zalen-engthawlna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Intibingna bang chité tèn khawvel,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;A daidan darh nawna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Thudik rilmu anka an inhlànna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Beirakna chawnbanin sawl dawn lo a,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Famkimna ram tieng a ban zingna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Lungvar, zo tui anga inthieng le fîm chu,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Chìng dan triumin thlaler ram trawl vutpil lai,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;An luong thamraltir nawna hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Ngaituona le thilthawah chunghnung zuol pei dinga,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;Nangman lungril i thruoina hmunah;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;br /&gt;&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Chu zalen-engthawlna van rama chun aw Pa,&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;i&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt;  &lt;/span&gt;Kan ram hai ang thrang raw se.&lt;/i&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;b&gt;Delhi Version (2002-2007)&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Ka thilthaw lai po poa inbuotsainaa hun ka hmang rawn tak chu Baibul (Hmar), Delhi Version tia hriet inlet le sut a nih. Thangngurin, “Ka hma khalin hnuoi tieng a mi lo dom” a ti ang khan, ka hriet naw lai khomin hi sin poimaw hi thaw dingin Iengkim Lalpa chun a mi lo buotsai a nih ti le chu mawphurna laka inthoka inhlip thei ka ni naw thu hi ka penson hmaa ka na rila ka thu dong chu a nih. Chieng êm èma ka thu donghai chu: (1) Naupang tè i ni laia inthoka thu le hla inhnikna le trong chîk taka inchuk chàkna petu che le chu chu bawzui pei thei dinga lampui sielpektu che chu ka nih; (2) Baibul tiem peina le tiem inhnikna petu che, inlet thrat a trulzie hrea invoina lungril inneitirtu che, chu thila chanchinbua thu huoi taka ziek ngamna petu che, i sum le pai seng ngai loa Baibul ram le a se vel rama thruoia infangtirtu che le chu thila lekhabu inziektirtu che chu ka nih; (3) Kum sawm hnungah Gospel Centenary in hmang hma ngeia hnam dang sum le pai pek khawm ni lo, nangni thaw suok ngei hmanga Baibul inlet le sut dingin ka ruot che a nih. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Ka nun a hmatiema ka hang suikir takluo chun thu le hla tienga ka lo inhnikna le inhmangna hai, thiem tuma trong ka lo inchuk ngat ngat dam, lekha inchuk a, history le literature ka lo thlùr bing dam, hla siem a, thusep le artikul ziek a, tienami ka lo phuok dam, foreign service ka lut leia sorkar thä hmanga Baibul ram ka fang chip dam le thil dang dang ka lo thaw le buoipui hai chu Baibul inletna dinga trening ka lo lakna vong a nih ti ka hmu suok a. Trening ka lo lakna zara chun India rama sorkar sin insang tak chen lo zom phakin, ka thaw ding tak ka thaw hma daiin hamthratna tam tak ka lo sîk dèr tah a nizie dam chu ka zuk hmu chieng zuol pei a. Matthai 6:33 a Isu ngeiin, “hieng po po hi a pek belsa ding cheu a nih” a ti indikzie chu ka nunah inhmai ruol a ni nawh.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Amiruokchu, keima tieng thaw ding tam tak a um. Chu dinga nasa taka ka’n buotsai lawk chu a ngai bok. Thu inlet dan kalhmang (art &amp;amp; technique of translation) nasa taka inchûk a ngai. Baibul inlet sin hi trong inlet el ni loin thu inlet sin a nizie hriet chieng a ngai bok. Trong inlet ringot a ni chun a umzie hriet thei der loa insuo châng a um thei a, thu inlet a ni ruok chun a umzie a phok fuk a, hriet theiin a suok hlak. Mi thiemhai thaw dan inchuk a ngai a, chu ding chun mani trong ang chara thiema hnam dang trong pahni bek hriet a ngai. French tronga mi Saptronga an inlet dan inchûk tum sia Saptrong chauh ei thiem chun thil thei a ni nawh. A thei dan um sun chu an inlet dan chîk taka Saptronga an soi chipna lekhabu zong a ngai. Chun, Baibul an inlet dan chanchin el bakah chang hrang hrang an inlet dan dam, a thu chieng lo (textual corruption) an inlet dan chi hrang hrang dam, pawl hrang hrangin anni trânghma kei zawnga an inlet leia danglamna um hai dam, Hebrai le Grik tronga thumal threnkhat, umzie inril tak nei, Saptronga a tlukpui a um naw leia chieng lo taka an sie, entirnan Hebrai 11:1 a Grik thumal ‘hupostasis’ ti, KJV an inlet laia a umzie tak an hriet naw leia ‘substance’ tia an sie ringot dan dam, a ngiel a ngana (literal/textual) inlet am, an naw leh a umzie phok suok zawng trongkam hmanga inlet (contextual) ding ti dam hriet fie a ngai. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;span class="Apple-tab-span" style="white-space:pre"&gt; &lt;/span&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Chu khêla chun rawn ding Bible Concordance, Dictionary, Commentary le Version hrang hrang dorzon khat bek, nei a ngai a. Chu nêk hmana trangkai lem chu Bible Software thra, zong sawl rak ngai loa computer hang hmeta ei thil dithai suok zung zung thei, nei a ngai. Chu ding chun a tlawm takah computer pahni bek hmang a ngai bok. Ka thaw dan chu, ka laptop-ah Bible Sofware ka mamawhai chu cheng sing nga chuong man ka thun a, chu chu ka voi tieng dawkan chungah ka sie a, ka chang tieng ka Personal Computer (PC) ah ka thu inlethai chu ka sut thlak a. Delhi tlanga nisa suok hun dar 7-ah ka dawkanah ka thrung tran a, zan dar khat chen chawl loin ka thaw ngat ngat a. A châng chun a luong zuoi zuoi a, a châng ruok chun sentence khat chauh luok suok pawta sunnithlaka buon châng a um. Chuonga sawl phal loa thaw peiin, Thuthlung Thar, Sam le Thuvar inkop chu March 8, 2004 ah, Baibul pumpui chu October 7, 2007 khan kan tlangzar hman a nih. Hi hi inbuotsai lawkna thra nei naw chun thil harsa el khom ni loin hun tawite sunga thaw thei lo tluk a nih.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;b&gt;Tlangkawmna&lt;/b&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Inbuotsai lawk poimawzie tar langna dinga ka tonhriet pathum ka hung hrila inthoka hlawkna iemani bek lo hmu pha an um chun, chu chu ka kut sawl lawmman a nih. Inbuotsai lawkna thra nei chu thaw hmaa sin chenve zo ang a nih. Olsam taka thaw zung zung thei thil hrim hrim chu thra awm fua inlang khom a tlo ngai nawh. Phaiphin chunga bawl le lungpui chunga bawl in hang danglamzie hriltu kha Isu Krista a nih. Tlanna sin thaw dinga Lalpan a lampui a buotsai lawk neka inbuotsaina nasa, ropui le hlawtling a la um ngai nawh. Chu chu a nih Tirko Paulan, “Iengkim siemtu Pathien kuoma chatuona inthoka thuruk um, a lo remruot lawk, Lalpa Isu Kristaa a hung hlen suok” (Efesi 3:9-11) thu a hril kha. &lt;/div&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;&lt;div&gt;(January 20, 2012 Delhi)&lt;/div&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-6779987208510167126?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/6779987208510167126/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=6779987208510167126' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6779987208510167126'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6779987208510167126'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2012/01/inbuotsai-lawk.html' title='Inbuotsai Lawk'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-4550692129488801357</id><published>2012-01-14T21:08:00.000+05:30</published><updated>2012-01-16T21:09:57.805+05:30</updated><title type='text'>Tum Nei Le Nei Lo Kar</title><content type='html'>A man without a plan is not man.&lt;br /&gt;- Freidrich Nietzsche&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Manipur simthlang bielin Gospel Zabili ei hmang zo hnungin kum khat chu ei lo suo nawk dèr el tah. Zabili khèl tienga dinga thupuia ei thlang chu ‘Hmar tieng panin’ ti a nih. Kong hrang hrangah ieng chen am hma tieng ei pan ti mi tinin hang insût inla, ei donna chu inang naw thei hle dingin ka ring. Danglamna siemtu poimaw laia a pikhawi chu tum nei le nei lo a ni ka ring.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tum chieng tak nei, an tum hlen suok dinga hma lakna ding hrie, a hlawk thei dan taka thrang lak dan ding hisap diem mi, an hisap anga a tluong naw khoma remhrietna hmanga a tluong lem dan ding dap suok pei mi an um a. Chuong mihai chu dannarain an tlatna muol sengah mi hlawtling an ni deu tèi. Threnkhat chu tum nei, an tum hlen suok dan ding ruok chu ngaituo chîk loa pawng nor an um. Remhrietna an hmang tlawm a, sawl rak lona dinga khom sawl takin an nor a, hlawtling ngiel ngiel khom an um a, sienkhom an rimsi. Threnkhat nawk ruok chu tum neia inngai, an tum tak khom hre mumal lo, a hlenna dinga inbuotsai dan ding khom hre lo le ngaisak lo an um. Mi hausa an hmu leh hausa, mi thiem an hmu leh thiem insang ve, hla sak thiem an hmu leh thiem ve, inkhel thiem an hmu leh thiem ve an nuom a. An lung puok sung sawt nawte chu an phûr hlut a, sienkhom an dai sawt ngai nawh. A thren nawk ruok chu tum khom nei lo, tum lo khom nei lo, tuipuia thingbong inlang anga inlâng, tuifawnin a hnawkna tieng tienga inlêng, an um. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A ieng pawl lai am ei thrang ti chuh mani seng inngaituo dingin sie inla. Kum thar 2012 chu ei phok tran mek a. Kum dang ang bokin ni 365, chawlkar 52, thla 12, ni tin darkar 24, darkar tinah minit 60, minit tinah sekhon 60 tho a ni ding a nih. Hi hun hi ei umna hnuoi invir hrat dan le nisa a hêl suokna dinga hun a lak zat besana inkhi a nih. A tak taka ruok chu hun hi a thar amanih a hlui amanih, a liem tah amanih a la hung ding amanih a um nawh. Hun chu um zing, danglam ngai lo, Present Tense a nih. Chîmbuka inthoka Mosie zawna hung dontuin UM ZING CHU KA NIH (Exodus 3:14) a ti leh khan an inzawl hle. Hun chu Pathien a nih. Thilsiem umphung chu inthlak danglam zing a ni laiin HUN chu “TU HIH’ (Present Tense) a ni zing. Hun chu, kong danga hril chun, CHATUON a nih. Ei pi le puhaiin Iengkim Pathien hminga ‘Khawzing’ an lo ti khah ‘Khuo+Zing’ tina a ni a, chu chun ieng lai khoma Khuo (Pathien) ni zing a kawk ve tlat leiin ei pi le puhai ngaituona thla ki khan a lo hol inthuk khop el.&lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Ei thil hril ding takah lut inla. Kha hma ang bok khan tuta le chatuon chenin, tu khom ni khatah darkar 24 neka tam pek bik ei um nawh. Hun hauh bik amanih nei tlawm bîk tu khom ei um nawh. Chun, Pathien ei ring amanih ring naw amanih thua khawvel hi inher ni loin, ama remruot sa, khuorel anga inher a ni lem. Paulan Athens mihai kuoma, “Ama leiin ei hring a, ei chang a, ei um a ni si a” (Tt. 17:28) a ti dam hi ringtu ei ni bik leia thil tlung ni loin, khawvel le a sunga chenghai umphung dinga Pathienin a rel lawk sa anga inher a nizie thu a hrilna a nih. Chu khuorel intlungtirtu tak chu ‘Hriet Lo Pathien’ tia an lo ko khah a nizie thu le chu Pathien thu chu tlanginsampuitu a nizie thu var takin a hril fie tawl a nih. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;A sukchiengna dingin entirna pakhat hang hril inla. Chu chu hnuoiin hîpna (gravitation) a nei hi a nih. Vana tiem seng lo arasi bawr danghai ang bokin, ei umna hnuoi le leivir (planets) danghai chu nisain boruokah a hîp tàng a, a hìp tàngna kuol sengah nisa an hêl a, a hnai deuhaiin an hèl suok inrang a, a hla deuhaiin an hèl suok intak a. Nisa hêltu leivir (planet) tin chun hìpna thä an nei seng bok a, an hìp phak thei chin an hìp tâng seng a. Ei hmu phaka um arasi bawr lien (galaxy) Thlasik Trumkong (Milky Way) ringota khom hin chuong anga inhîp tuo chu arasi tlukledingawn (tda) 160 neka tam an um a, an invir mup mup el a nih. Ei nisa khom hin mani tum tawk vanzêmah ti angin sekhon khatah km 250-a hrata fein Thlasik Trumkonga arasi (nisa) dang, var kum 32000 a hlaa um chu a hêl ve a, voi khat a hèl suokna dingin hnuoi kum tiemin kum maktaduai 225 a lak a nih. Chu chu nisa ta dinga kum khat a nih. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Hi an inhîpna thä hi bo thut tah sien chu mitkhapkarloin vanvel le hnuoi le a sunga cheng le thil umhai hi inchek dar vong a tih. A um dan ding awma ka suongtuo chu Delhi Version-a Genesis 1:2, ‘ruongâm mumal la nei lo” tia kan inlet ang kha a nih. Chu hîpna dàn (gravitational law) chu hnuoi le boruoka thilsiem po poin ei hmang a, thrung le ngir le lawn theiin ei um a nih. Chu thila chun Pathien ei ring le ring nawin thu a phur nawh; ama remruot dan anga inher el a nih. Hi hi khuorèl (natural law) dan ei ti chu a nih. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Inchuktirna thra, sienkhom ei hmang suol tam tak a um. Pakhat chu, a ram le a felna zong hmasa phot a, thil dang po po khom pek belsaa um ding ti inchuktirna hi a nih (Mat 6:33). Piengthar hmasa phot a, a dang mamawhai chu autawmatiks-a hung luong lut zung zung ding ni awma ngai pawl le chuong anga inzirtir pawl khom chu ei um. I piengthar a, i sin ding i thaw si naw chun i hmabak chu hlawsamna chauh ning a tih. Piengthar inti iengang la khom i lekha tiem ding i tiem si naw chun i piengtharnain sunhang khat khom thrangpui naw ni che; i puonkhawng ding tet khat khom tetpek naw ni che a; i thlaisuong ding suongpek bok naw ni che. Voi za tam inkhawmah fe la khom i lekha tiem ding khah tiem sain um naw ni a, nangmaa hrietna luong lut ding kha far khat khom lut bok naw nih. Tirko Paula lem chun, “Sin thaw pei lo chun a fak khom fa naw raw se” (2 Thes 3:10) a ti top el a nih. ‘Piengthar inti, Kristien Samdal’ hai hi a theida hle a, bu ngheiin thi hai sien khom an chan ding hrimah a ngai hmel khop el. Sung tin, kohran tinin hi pawlisi hi hmang ve inla chu, ei ngirhmun inkâng awk awk el a tih.&lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Pathien ‘ram’ a tlungna mihriem, sungkuo le kohrana inhril si, Samdal anga zàl puma malsawmna hung far thla ding trongtraia lo inchàn mi ei ni chun, Pathien thu umzie ei man threlh tìna a nih. A tù rawnin an sîk treuna, a tù tlawmin an sik tlawmna (2 Kor 9:6) khawvelah chuong mi le hnam ta ding chun dam khawsuokna lampui a um nawh. Hnuoia hin hausakna le thilthawtheina tinreng Pathienin a phum sâ a ni a, thiemna, lungvar, taimakna, remhrietna le tumrùna le thrang la nasâ sàin an huot dok rawn el a nih. Boruok fawn hmangin internet thawtuhai chun khawvel inbiekpawna le indawrtuona hi chalaiin sum tam tak an hmu a, inhmatonin ei inbiek a, kha hmaa chanchin hmu thei lo dinga ngaihai chen khom kha voi khat hmetin ei hmaah an hung inlang el a nih. Sumdawng thiem Marwarihai chun Baibul chang hlek khat khom a hriet naw el thei. Sienkhom a hnam pumin a hausa naw pawl laia pakhat khom ei tluk zo tlat naw thei bok. Pathienin hnuoia hausakna a sie sa eini neka huot dok rawn dan le sukhlawk dan a thiem lem lei a nih. Hrietna, thiemna, varna, remhrietna, tumruna le taimakna hai hi ni tin khawsaknaa hma tieng pana mi thruoitu dinga hmangraw poimaw an nih. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Civilisation hrang hrang sawmthum chuongin hi khawvel hi an hluo ta a, an inkhak a, an insor tuo a, damten varna le thiemna tienga hmasawn lemhai chun a hmasahai chu an hung hluo-hlan pei a. Iemani chena inthok khan Christian Civilisation ei ti, Western Civilisation tia hriet bok chun khawvel a thruoi a, sienkhom a thä a hung chuoi tiel tiel a, kha hma daia ropui taka khawvel civilization lo thruoitu Asian civilization hung vul thar chun hma hung lain, China le India chu khawvela hmasawn hrat tak an hung ni tah mek a nih. Hma lo thruoi hmasatu Japan ram le hmasawnna tienga lu lokhai hi kristien ram pakhat khom an um nawh. Chuleiin, kristien ram ni leia hmasawnna le changkangna chabi neitu anga an lo hril hlak kha Pathien thu le ngai fin chu a him ta nawh. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Gospel Zabili 2010 ei hmang sunga thu le hla ziektu le hriltu tam takin ei hril uor chu kristien ei ni leia lekha inchukna tienga hma ei sawn hrat thu a nih. Chu thil le inkopa ei hril sa rop chu Chanchin Thra hung tlung naw sien, thing bul lung bul bea ei la’n thawi zing an ring thu a nih. Hi thukhawchang hi chik deuh meta ei bi non ngaiin ka hriet. British-haiin an mi op sung khan inchukna tieng anni kuta um a ni leiin, lekhathon ziek thei le Baibul tiem thei ei ni bak chunga mi hlangkai kha an tum naw a, inchuk zomna ding high school hong lem kha chuh a trul tongkhongna hmuna naw chu an remti nawh. Mizorama khom an tlawm ding ruoiin high school ngir an phal chauh a nih. Lekha tieng ei hung leikâng met chun ei chanah lungawi nawng ei ta, anni lakah ei hel an inlau a nih. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Manipur simthlang biela ei ngirhmun ei en chun India ramin zalenna a hmua inthoka kum nganaah 1951 khan Pherzawlah High School hmasa tak a hung ngir a, chu ra suok chu Matric tling an hung suok tran a, chuonghai chun college an hung kai a, a threnin engineering le pharmacist an inchuk bok a. Chu chu thiemna tienga bulthrut ei hung rem tak tak tran hun a nih. Chik taka ei sui chun, ei mi thiem tam lem hi India ramin zalenna a hmu hnunga secular educational institution ra suok deuh vong an nih. Kohran chun iemani chenah, primary/middle level-ah a mi thrangpui bak chuh thiemna tieng a mi dom sang hle ti hril ding a vang khop el. Khang hun laia India rama inchukna in thra deuh hleka ngai chu kristienhai ta a ni tlangpui a, chu chu India ram puma khom a ni vong a, eini laia thil um bik a ni nawh. Hun a hung fe pei a, college le damdawi in thraa hril chu secular institution an hung ni tah lem a, kristienhai enkolhai chun chau tieng an hung pan tiel tiel tieng lem vong a ni tah. &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Chuleiin, kristien intihai hin ei ngirhmun hi a thara ei inbi non ngaiin ka hriet. Kristien indik tak chu Krista ringtu a nih. Ringtu a nina hriltu chu a thilthaw a nih. Ringna hi thilthaw thrang lo chun thil thi a nih. Ringtu inti si, thil thra thaw si lo chu ringtu thi a nih. Ringtu thi le ui thi sain tlaktlaina an nei nawh. Ringtu intiin inchei vurin leng suok inla, ei tuola dhoti keia trop bara a sin taima taka thaw hlak, ei hmusit em em kha a thil bata lain amanih, a sum pukpek si inla, chu pain a lungril taka a mi hmu dan ding chu hisap buoi khom a ngai nawh. Ei hmusit rok, milem biea ei hril leh khan eini Pathien tak betua insie kha Competitive Exam ei thaw ve ve a, rizal a hung suok a, ama hming chu fie kuouin khi khi khi vah, eini hming ruok chu boruok mong nei lo, khuorkhuruma thlak angin hmu zo ni ta rêng rèng lo! Chu huna chun i thiempu suongtawlol khah thruoiin vaipa kuomah kampênin fepui la, “Keini Pathien hring betu kan nih” tiin va hril ngiel la, i thu a lak i ring am? &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;‘Thuruksek’ ti chauh naw chuh hlaw i nei naw el thei. Ieng leiin am? ‘Ringtu’ inti pa/nu khan ei Pathien ‘hring’ kha Pathien ‘thi-ah’ inchangtirin, ei sukmuolpho tlat annawm! Baal maicham buotsaituhai Elija’n a ela, “Khêk inring deu ro khai! In pathien chu a ni chie sia maw! A’n ngaituo vung vung amanih, a buoi amanih, a’n zin hmang amanih khom ni rawi naw nim. An naw leh a in a, kei tho a ngai khom ni bâng a tih” (1 Lal 18:27) a ti ang khan mi ti ve hai sien, intlansieknaah an hnung tieng khom ei hmu phak si naw chun, ieng am hril tang ei ta? &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Pitarte thlanpuk fangin, “Mithihai, a zâl am in um a thrung?” tia trap hla an zawt a, a nakawr a dei leia thia inngaia thlana lo thrung Sura’n “A thrung khom kan um; a zâl khom kan um” a lo ti hlut leia thlabara a tlan siet ang el khan, kha hmaa All India Civil Services Exam-a eini rawi hming kum tin hmu ve ding a um zut lai kha ei riel sawt tah èm leiin, kum tam danah pakhat amanih a mongkhawna ei hung inlang kek khomin maktiin pitarte angin ei tlan se vê vàng el chu a ni tah hi tie! Hi hi gospel ra suok, pulpit tlanga inthoka ei suong thu ei hril vet hi a ni tlat si chun, eini-ah thudikin hmun a chang ta naw khom a ni el thei.&lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Ei ngirhmun hi inbi nona ei ngirna tak ei hriet chieng a thra. Gospel zara taksa le thlarau tienga hamthratna le hmasawnna tam tak ei dong nia ei hriet hi eini level-a chu ropui hle-in ei ngai khom a ni thei a, mi dang le ei inhrilkhi chun suong a um naw vieu el thei a nih. Ringtu tak tak ei ni chun ringtu ei nizie thilthawin tar lang ei tiu. Ringtu indik tak chu a taimain a ringum ding a nih. Thil thra thaw dinga Krista Isua siem le buotsai lawk, Pathien kutsuok ringtu chu khawvel hnea ngamtu a ni leiin a thawna taphotah mi hlawtling a ni ding a nih. Chu chu Reformation hun laia an thupui tak, khawvel chunga Europe ram inlengtirtu a nih. Hlawtling ding chun tum nei a ngai a, tum hlen ding chun theina po po le remhrietna po po hmanga phan lawk a, hma nor a ngai a, thaw thei loa mi ngai khom Pathien hratna hmanga theina po po leh thaw a ngai. Tum nei ei tiu. Tum nei le nei lo, thaw tum le thaw inkar hi hnuoi le van ang a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Delhi, January 14, 2012)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-4550692129488801357?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/4550692129488801357/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=4550692129488801357' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4550692129488801357'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4550692129488801357'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2012/01/tum-nei-le-nei-lo-kar.html' title='Tum Nei Le Nei Lo Kar'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-3265362420912752492</id><published>2012-01-01T01:02:00.001+05:30</published><updated>2012-01-18T01:06:44.209+05:30</updated><title type='text'>Suo Tieng Nghain</title><content type='html'>Heihah! Sawl zawnga inkhi chun sak tieng nghaa tang deu zing el chu sawl a um ve tho a nih. Kum 2011 chu ka ta dingin India hmar sak tienga inzin kum a ni ringot. Delhi nekin hmar sakah ka khawsa rawn lem ni ding a na, London-a inthoka chawl hmanga kan naulutir Margaret Thangmawi a hung tlung chun kan nuin, “Kan mikhuolpa hin in a ngaisak hman nawh; a châng po leh a mi hung kan luot hman chauh a nih” tiin a lo ripawt. Inthiem a um ve tho. In lo nghakpui ding January 8, 2011 khan nau thar kan nei tah leiin inzin ka hang âm deu a nih. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Sak’ amanih ‘Suo’ tieng hril tah laklaw si chun la hang tuihni met inla. Zo hnathlak chi bing hming an phuok laia eini rawi ngirhmun le inzawl tak hming chu Saksuok (Chhakchhuak) a ni ka ring. Sak rama inthoka hung suok vong ei ni tlat leiin ei inpêm dar pei hnunga ei hmun inson thu ei hrilna trongkam khom ieng dang ni loin ‘thlangtlak’ ti a nih. Hmar tieng amanih sim tieng amanih panhai khom hmartlak le simtlak ti loin ‘thlangtla’ ei ti vong. Mingohai, abikin America rama inpêmhaiin tronglamkei ‘westward movement’ an ti char hi ei thaw ve a nih. India rama chenghai, abikin Aryan le Dravidian hai hin ‘thlangtlak’ ti hih an nei ve naw niin ka hriet. Eini rawi chu nisa ang ei nih: sak tienga inthokin ei suok a, thlang ei tla. Ei ngaituona khomin sak ram a dap a; ei lunglengna khomin, hla phuok thiem Damhauhva dungthulin, sak ram a sun tlat a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Tukram lêntu a kai chiai e, chhak tiang daiah,&lt;br /&gt;Truahpui, vau kan zêm thinlai a zing riai e. &lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;72-piengcham lawmna: Aizawlah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 2011 chu ka ta dingin ‘lawmpui kum’ tia ko tlâk a nih. Ka mang khoma ka lo beisei phak ngai der lo, Tv. Lal Remruata Varte, ZOlife magazine le Zo Infotech neituin kum 72 ka suona champha chu nuoi iemani zat sengin Aizawl tlanga ropui taka lawm a hung rot tlat el a, ami barakhai hle. Chuonga lawm a hung rot tah si chun lekhabu pakhat bek buotsai chu thil thaw awm nia ka hriet leiin ka thu ziek iemani zat thlang khawm chu Mizo-Lusei le English trongin kan buoipui chûk chûk a, L.KEIVOM THUKHAWCHANG 1 kan sut a. Ka piengcham lawm ni July 15 ringotin kawpi za tam a liem duok a, thla khat sungin kawpi a sanga tiem a liem hman a nih. Remchanga lain, thralai mi thiem ruol le ram le hnam thua zalen taka inpawlna hunk an hmang bakah Pachhunga University College-a Faculty &amp; Students, Department of Mizo haiin thu le hla ruoi an buotsai bok a. Ngaihruina thu mawi tak el Department of Mizo-in an mi peka chun hieng hin an ziek a:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Mawlna leh atna ram tlanchhuahsan tura i beih dan te, retheihna leh harsatna luipui hrang hrang dai kai a, mihring mihrinna leh eizawnna lamah hlawhtlinna tlang i chuangchhuak thei hi kan ngaisang che a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu mai ni lovin, lei taksa, sum leh pai leh tisa rothil dangte a tawihral vek hnu pawha ral ve lova, mawi taka parchhuak reng tur thu leh hla tha leh mawi kan hnam tana min hnutchhiah zawng zawngte hi kan ngaihlu takmeuh a, lunghlu tha mi angin kan vawng tha zel dawn a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Leilung hunbi chhiara kum 72 ral i lo kai ta hi kan lawmpui em em che a; Zo hnam leh mihring nun tana malsawmna thlentu la ni zel turin Chung Pathianin vengin, hualhim zel che rawh se.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;FACULTY AND STUDENTS&lt;br /&gt;DEPARTMENT OF MIZO&lt;br /&gt;Dated Aizawl &lt;br /&gt;The 19th July, 2011 &lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Moneitu thrien dangdai&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Ka beisei phak lo bok chu David Buhril nuhmei neia thrien dinga a mi fiel tlat kha a nih. Ama nek hin kum sawmliin ka pieng hmasa a, ka naupa a tlum tak nekin kum sariin a naupang lem. A hre taphot maktiin an innui. Zoram khawvela moneitu thriena thranga chuh a upa tak le mi suknui rawn tak ka ni el thei. A dangdai bok hrim a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thil dangdai pahnina chu an inneina hmun a nih. Pansak-panthlang innei an ni chu thu dang ni sien, David Buhril hai panthlang, an ram pekah biekbuk a um a, inkhawm pei naw deu chang khoma an bathlara inthoka an thu hril ngaithlak phak a nih. Sienkhom, innei kha an in kota Happy Heart School compound lien le inhoi tak tuolzawlah puon in pathum zarin, nisa, thla le arasi le mi huoltu tlang mawi tak tak hai mit hmu le uopna hnuoiah kan thaw tlat a nih. December 14, 2011 khan chu khawvel khom hlimin a’n nui ver ver niin ka hriet. Samari nu kuoma Nazaret tlangval thukhawchang, “Hi tlanga kher naw khom” ti anga, ‘Biekbuk sunga kher naw khom” ti ri lungril naa hre phak lo, biekbuk sung ngeia innei hi thienghlim le felfai bik dinga ngaina khawvel thring taka chenghai ngaia chu thil dangdai a ni hrim a nih. Hieng ang thil thaw nachang hriet hih, tisa le thisen inhriettirna ringota inthoka suok chu a ni naw hmel khop el. A hrim hrim thuin, ei biekbukhai hi sumdawngna le pawl innghirnghona zun le êk thaknaa ei hmang porche nasat tak leiin, Isu ngeiin Jerusalema Tempul a hmu dan leh khan a danglam ta naw el thei. Ei sungrila ‘tempul’ hi hluo tlâka a fai le fai naw hi a nih a poimaw tak lem chuh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thil dangdai dang chu minit nga sung vel chauha kutinsuina tak chu kim tak sia kan zo thei kha a nih. Inneitirtu Pastor Samuel kha pa fel hrim hrim a ni el bakah a la tlangvalin a tulai bok a, innei hun hi sarmon thlak hun a ni nawzie a hriet a, a thaw ding tak chauh a thaw a, kan zo nghal a. Sienkhom, ei thil ching nghokum, mi kei châitu ni rop, sietni thratnia prokram sukporchetu, mi hrang hrangin a lang khera thu insama thilpek an inhlan hlak ruok chu sukbo hrâm kan tuma chu kan hlawsam a nih. Hi thil hi ei lemdernain a hring suok, video a hung suok hnunga ei hung uor zuol, siet-thrata ei fangson taphot sukporchetu a nih. Hnam changkanghai chun thilpek pekna pindan an ruot a, chu taka chun ei pek a, prokram a chokbuoi ngai nawh. Eini chuh mi hmua inlang phet phet ei tum leiin hi thil hi ei thaw a nih. A san bul ei sui chik lem chun Matthai 6:1-2 zawmtu dinga ngai kohran hi a kaikuongpa tak a ni el thei. Shakespeare (The Merchant of Venice) in, “The devil can cite Scripture for his purpose” (Setan khomin a trânghma kei zawngin Pathien thu a changchawi thei) a ti ang khan Isu’n thilpêk pèk dan ding a hril (Mat 6:1-2) kha Matthai 5:16 changchawiin Isu hmûr bok hmangin ei inselthlaktir dèr ngam a nih. Ei huoisen dan hi a dangdai khop el.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Eini laia innei chu “Moin mo neitu hmel chauh, a thlir angin kei khom” ti hlaa mipuiin ei inawi dup dup naw chun a kal kim loa ngaina a um. Hi innei dangdaina pakhat nawk chu inneina velvuol zoa trongtraia an khar zoin insukhlimna prokram-in a zui nghal a. Damsunga nupa ni dinga hmangaina biethu an thlungna ni a ni leiin hmangaina hla (love song) le hla lenglawngin ‘Pistol Puokruk’ le Sinlung Superstar Laltuoklien hai, Kanghlingpa Lalthankung Tusing hai, le ‘Thlawibuong Hmel thra’ phuoktu Zaituokung hai rawiin an mi’n awi a, mit le na a tlai hle. A gospel nawh ti pawl ruok chu um an tih-beiruol inkhawm ni nghal lo chuh!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Keivom Nite&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Churachandpur laia an la thaw ngai zen zen lo, Keivom Nite hmang chu Sinlung Indigenuous Peoples Human Rights Organisation (SIPHRO) Chairman David Buhril-in a nuhmei nei zo zing nawk December 16, 2011-ah a hung rot a. Thla thuma inhmain Khawmawi-Ramthar nunghak-tlangval ruolin a pawla sak dingin ka hla phuok an inchuk tlut tlut a. David Buhril hlak chu a nuhmei nei ding nek hmanin ‘Keivom Nite’ buoipuiin a a buoi lem a. A hun ding a hung hnai chun lekhabu pakhat bek hi zana tlangzar ding buotsai chu thra dingin ka ngai a. July thlaa lekhabu kan insuo ang boka ka artikul ziek sa thlang khawm, a bua siem chu ngaituonaa hung inlang hmasa tak a. Chuonga thaw chun ni sawm sunga zo el thei ni dingin kan ring a. Sienkhom, ka ngaituonaah thu thar a hung lut a, ‘IMPRESSIONS’ ti thu mal hi ka mitthlaah a hung inlang a, ka naah an ri zing bok a. Isun a zirtirhai kuomah, “Mihaiin tu am an mi ti a?” a ti ang khan, ruol thra le hmelhriet, ka ditsakhai le mi ditsaktuhaiin an mi hmu dan, an chanchin le inzomin hung ziek hai sien, chu chu lekhabuin siem inla, a ziektuhai autobiography ni bok, ka biography ni bok a ni ding a ni leiin chanchin suina thra tak, historical value insang tak nei thei ni dinga ringna a um a. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;November thla bul khan a ziek nuom nuomin hung ziek dingin chanchinbu le website hrang hrangah Siphro-in fielna a’n suo chùk chûk a. Mi mal kuomah a hrana fielna ruok chu siem a ni nawh. Mizoram tienga bawzui sin chu Lala Khobung le Lal Remruata Varte mawphurnaah kan sie a; Manipur tienga bawzuitu dingin David Buhril le Buonga (Vanlalhlun Tryte) kan dande a; khawvel hmun danga mi po Lalremlien Neitham le ka kutah. Phek 150 vel bek ni sien kan ti a, a hung hmasa sa editing kan thaw pei a. December 10 hma ngeia sut zo naw chun kan chawi hman naw ding a ni leiin mi lo la nghak dinga ngenna tam tak um sien khom December 4 khan kan khar a, ni 5 khan setting kan zo a, ni 6-in final editing le proofreading kan thaw a, ni 7-ah press-ah kan pek a, ni 9 zan dar 10-ah tlangzarnaa hmang ding kawpi 50 an hung thak hman a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lekhabu puitling, phek 309-a sa, mi 40 chuong lekha ziek hieng anga inranga buotsai le sut zo hi a tam ka ring nawh. Editing hi thil hautak a ni leiin, kar hni sung chu darkar 4-5 chauh inna hun ka nei hman trawk a nih. Hi Iekhabu hi December 16, 2011 khan auto-pu, thu-mi Lal Remlien Neitham-in Keivom Nite-ah khùn takin a tlangzar a, ka lawm takzet. Mi tam tak chun an lekhabu buotsaih tlangzar dingin mi lien mi lal an fiel hlak a, sienkhom a tlangpuiin hieng mi lien mi lalhai hin an lekhabu tlangzar chu an tiem ngai naw a, an tiem hman bok nawh. IMPRESSIONS ON KEIVOM lekhabu tlangzartu ruok hi chu thu le hlaa inhnik mi, BA/MA tam tak neka hrietna tienga dangchar le phingtram nachang hrie, hrietna tui dawn zing mi a nih. A dangdai nawkna chu, tlangzartu kuoma hin Siphro-in lawmthu chanchinbua a hril hman hmain tlangzartuin Fiel a ni leia a lawmna thu Hmasawnna Thar-ah a hung insuo lem daih a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Siphro buotsai Keivom Nite kha mel lung poimaw a nizie tu hin a hre chieng ei la tam naw a ni khomin, hnama ei dam khawsuok a ni phot chun, ei la hung hriet deu deu pei ding a nih. Hieng ang thaw nachang hre thei ding le hmu thei lo hmu thei dinga sungril mitvarnaa inthuoma um, tarmit ni lo ‘varmit’ nei David Buhril hin, kha hmaa thang a suohai bakah ni hni sungin thang voi hni zet suo nonin mel lung pahni a phun: December 14-ah a nakru inhmang a hmu kim nawk a, December 16-ah ‘Cultural Revolution’ kotkhar thar a hong. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi zana hlapawla min awituhai hi tleirawl tak tak vong an ni a, an hla sak hmasa tak ‘Hmangai Nunrawng’ chu kum sawmnga liem tah 1960-a ka phuok, an nu le pahai pieng hma an naw leh an naute laia mi a nih. Hla pakhat, ‘Chantawka khuonu ruot reng chu” ti lem chu kum 1957-a Rengkaia ka phuok, a thu kan hriet suok zo ta naw leia kum 2003-a Khawmawi-Bethela ka phuok sap a nih. Kum 54 hiel upa a ni tah. Thrahma tienga min awitu Ms. Vanlalhriet hai, Lalzarlien Zote hai, Zaituokung hai, Kanghling Pa Lalthankung Tusing hai khom hi zan hin chuh an vul thar a, an hla sakhai khom kum 50 vel liem taa ka phuok deuh vong ni sien khom zani ta phuok ang elin an sukthar a nih. Ka nu thi trum, 1971-a ka phuok ‘Ka chûn nunnem’ ti hla hi mawi tak taka sak an tam taa chuh ka lung tlu zâna sak hi an la um naw a. Hi zana Jenneth L.Varte-in a hang sak zet chu lung a runin a tlu zân a, “I pian a tlai, kei ka hma si a..!” ti hlaa sunzom tak ei nuom el a nih. Pholeng Kids haiin ka hla phuok ‘Thrangruolin’ ti hlaa Hiphop dance an hang thaw chu 1990-a Chicago khawpuia Blacks hai buzawl kotthler kan hraw lai a min hriet suoktir rum rum.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Cultural Mapping&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 1894-1928 sung khan George A. Grierson, ICS inrawina hnuoiah British-haiin India lien lem, Afghanistan ramria inthoka Burma le Thailand inramrina inkara cheng, an ram op sunga trong hrang hrang suina an nei a, chu trong suipui chu a hmingah Linguistic Survey of India ti an inbuk a. Hi truma eini tlangmi, abikin tronga sul khat kuol pawlhai chu Tibeto-Burman Group hnuoiah mi sie-in, kum 1904-a sut Linguistic Survey of India Volume III, Tibeto-Burman Family Part III, Specimens of the Kuki-Chin &amp; Burman Groups-a chun trong hnakhat hnuoiah a mi khum khawm a. Hi hnung hin hieng anga chipchiera trong suipui hi thaw a um ta nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 1991 intiempui khan India ramah ‘mother tongues’ an ti 1576 le ‘other mother tongues’ an ti 1796 an um a. Hi hnung hin, kha hmaa Grierson rawia suipui an nei ang kha kum 2007-2012 sunga Central Institute of Indian Languages, Mysore inrawina hnuoia thaw nawk dingin thu a um a, India sorkarin Rs. 2.8 billion a sangson a. University 54 hnuoiah investigator 2000 le linguist specialist 10,000 ruoia thaw ding a nih. Sienkhom, kum 2010 khan hi prawzek hi bansanin, NGO pakhat Bhasha Research &amp; Publication Centre hnuoiah Himalay tlang le a se vela hnam chenghai trong suina nei dingin an ti nawk a. Hi khom hi trong hrang hrang hmanghai lai intibingna le inchungdelna lungril sukpungna ni thei dinga ringna a um leiin sorkarin an lìmsak naw a, hma la mumal thei loa um a nih. Hi ngaituona sunga thil inphum hi a nih thil trium chuh. Chok tho loa ngai thra deua inumtir a, damtea chim ral an ni hnung chun an chanchin sui ding um ta naw ni a, sui khom ngai ta bok naw nih ti thukhawchang a hoi khop el. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuong ang chun a kum telin tlangmihai hin ei hnam ro hlu, ei thu le hla hlui hai, hnam dan le dunhai, ei trong hai, hnam lam le incheina hmangruo hai ei inhmang pei a, ni tina ei kawl le kienga um hnam var lem le hrat lemhai chim pilin ei um mek a nih. Sîr tinah thil thra le thil thra loin an mi rùn a. Mingohai kalchara thuom tah sakhuoin eini insung ngei khom kum za liem taa inthok khan a mi hung rûn a, Jordan vadungin ei Ri Dil chu damten a hung chim pil tiel tiel a, a chim pil inthuk po leh ei lallukhum sa sot dinga ngai pawl, ringtu mitdel ei hung pung a. Saiâr (ostrich) ang elin, tritna a hung pha leh pilvutah lu ei phum a, tritna ka hmu nawh ei ta, ei sakhuoin iengkimah mi sanhim dingin ngai thla rok a, sandam ei nit a chun him dinga inngaina a um a, thlaraua sipa ei inngai lai tak dam hi ei hnam ei zor hun a ni thei ti dam hih ngaituo nachang hre lo ei tam. Hnama ei dam khawsuok naw chun ei sakhuo khom a dam khawsuok thei nawh. Pastor Thangngurin, “thlarau le taksa inkal loin” a lo ti umzie hi hre fiea inngai, sienkhom kalchar le sakhuo inlaichin dan hre chieng si lo, iengkim thlarau thila la vong tum pawl ei um.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng thil hi ka lungkhamna kum sawt tak a ni ta a, B.A ka zo hlima Institute of Tribalogy indin dan ding ka phan lai khoma ka ngaituona hluotu tak a nih. Chuleiin, Gospel Zabili ei hmang zoa thupuia ei hmang ‘hma tieng panin’ ti hi a taka sukdikna kong pakhat nia ka ngai chu Grierson rawia Linguistic Survey an thaw kha sunzomna dingin Cultural Mapping tran chu thaw makmaw-ah ka ngai a. Chuleiin, trum hni zet Delhi-a inthokin India hmar sakah ka hang inzin a, Old Kuki Group-a mi Sagang Area-a unau Kom-Rem hai le North Tripuraa unau Darlong hai le Hallam Group-a hnam hrang hrang hai lai David Buhril, Vanlalhlun Traite (Buonga) le Lal Ringum Khawbung hai thruoiin sum tam tak sengin kan inzin a, preliminary survey kan thaw a. Hmun hrang hrangah survey mi thawpui dingin an mi thiemhai kan man pei a. Hi thil hi ka thaw san chu, zan khat mitsim khom lo tuok inla, cultural mapping thaw dan ding inchuktir a, ka um ta naw hnung khoma hma an lak dan ding lampui satpui a nih. Hi prawzek hi bawzui ding chun crore tam tak seng a ngai ding a ni leiin, sorkar-ah thrangpuina sum hni dan ding ngaituo mek a nih. Zoram khawvel hi a thu el ni loa a taka a la hung piengna ding chun thu le hla tienga inunauna suknghet pei a ngai. Chu dinga a kongpui pakhat chu Cultural Mapping ahmatiema thaw a, a remchang hun le hmunah Cultural Meet nei hlak ding a nih. Chu sirbi pakhatna chu kum 2011-a hraw tran a ni hih lawmum ka ti takzet.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tiemtuhai po po kum thar 2012 chibai ditsakna kuta chelin ka buk cheu.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(December 31, 2011, Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-3265362420912752492?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/3265362420912752492/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=3265362420912752492' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3265362420912752492'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3265362420912752492'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2012/01/suo-tieng-nghain.html' title='Suo Tieng Nghain'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-167071820322124425</id><published>2011-10-09T15:20:00.000+05:30</published><updated>2011-10-09T15:21:02.564+05:30</updated><title type='text'>Saptlangval Leh Zoram Khawvel</title><content type='html'>&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Mi dangdai pathum&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 1907-1908 chhung khan Aizawl tlângah mingo misawnari dangdai pathum, Zofate hmangaihtu leh an tâna nun thâp ngam, unau laina leh chhul khat kual ang chiaha entu leh pawmtu, chumi avanga an mingo nihpuite thinhrik, hêk hlawh leh hnawhchhuah hial pawh tawk, an thlavang hauhsak phû vek, kan hmu a. Hengho hi mi chungchuang, mi bik an nihna mualah theuh Zofate khawvel min dinpuitu kut pawimawh an ni. Anni pathum hian ka lehkhabu Zoram Khawvel 5 &amp;amp; 6 an luah a, nihlawh ka inti takzet a ni.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;An zinga hmasa ber chu Edwin Rowlands (March 15,1867-August 6, 1939), Zosapthara tiha kan koh, Mizorama kum 1898-1907 chhung misawnari hna thawk, zirna leh thu leh hla lama bulsutu ropui, Leonardo da Vinci te anga mi famkim (complete man) tih hlawh phû ve hial khawpa talen ngah, Zonu zûna uaia an puh avanga hnawhchhuahna tawk, mingo misawnarite zinga nupuia Zonu hung hmasa ber, August 1920-March, 1924 chhung TKPM/NEIGM a thawk, Hmar tawnga hla bu hmasa ber buatsaihtu, August 1939-a Kawl rama tu hriat hlawh mang loa a thih thlenga a hmangaih Zofate tana thawkrim chu a ni. Amah hi Zoram Khawvel-5 (1999) luahtu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A pahnihna chu hmangaihnaa khata Zofate hriat leh sawi hlawh, mi huaisen, thudik tana lu chhum ban chhum huam, December 9, 1908-a Aizawl tlanga rawn chuang chhuak Dr. Peter Fraser MD (July 31, 1864 - December 29, 1919) a ni. Amah hi Zosapthara rawn thlâktu, Mizorama damdawi daktor misawnari hmasa ber, chawhruala chhûtin ni tin damlo 65 chuang en hman khawpa rima hna thawk thin, mahni sum sênga ‘Kraws Sipai’ dintu, Aijal Kristian Press dina Krista Tlangau, a hnua Kristian Tlangau chhuah tantu, Bawih chhuahtu, chumi avanga deh loh sakei huaia ngaih, British Kumpinu sawrkar khing ngam leh chumi nghawng avanga hnawhchhuahna tawk chu a ni. Amah hi Zoram Khawvel-6 (2000) bung khatna luahtu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chhûra favang buh ena a chanchin leh rawngbawlna kan bih bik tur, a pathumna chu Dr. Fraser-an tha chhangdal atana mahni sum senga a rawn hruai, Watkin R. Roberts (September 21, 1886- April 20, 1969), Dinorvic Street, Carnaervon, Mid-Wales, U.K a piang leh seilian a ni. Amah hian Zoram Khawvel-6 phek 13-341 thleng a luah fai pap a ni. Chutiang zawnga teh chuan, a pu a khûm chiang khawp mai. Zo hnahthlakte histawria mellung pawimawh tam tak hi amah leh a pu leh a hoten tual kut hmanga an phun a ni. Eng vanga harsatna leh hnawhchhuahna thleng tawk nge an ni? tih thang lo thar zelten an chhui chian deuh deuh apiangin an nihna an hmu fiah deuh deuh ang a, ngaihsan leh chawimawi an la hlawh zual deuh deuh ka ring.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Carnaervon-Aijal&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Watkin Roberts-a rawn tleirawl chhuah chuan Reuben A. Torrey sermon a chhiar atangin a piangthar a. Kum 1904-1906 laia Evan Roberts beihrualna nen inzawma hlimna rûnpui puak darhin a bual hnu chuan, awm hlè hlè thei lo khawpin thlarau bote a vei a. Kum 1907 Keswick Convention-a a telh ve hnu phei chuan chona nasa tak a dawng a, India hmar chhak rama rawngbawl tura kal a tum ru nghal a. Mahse, khawi hmunah chiah nge, engtin nge, engtikah nge a pen chhuak dawn tih a hre lo. Kawng hawnsak theihtu Engkim Lalpa hnenah dilin a tawngtai thin a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Saptlangvala chu zirna lamah damdawi chawhpawlh thiam, Chemist a ni a, tun laia Pharmacist kan tih ang hi a ni awm e. Chung laia an khua Carnaervon-a sumdawnna tha ber lunglehkha laihchhuahna (slate mining) ah chuan a tirin lung laihtu hna a thawk a, a hnuah Chemist hna chelhin, a tawpah a neihtute zinga chanvo (share) chang ve phak khawpin a rawn hlawhtling a. Mahse, a rilru chhung ber kamtu thu ding reng a awm a, chu chu rawngbawla ram danga pen chhuak, lunglehkha laihchhuahna kalsana gospel lunglehkhaa awm a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Heng hun laia Mizorama rawngbawltute chu Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission Society (WCMFMS), Liverpool, a hnua Welsh Presbyterian Mission (WPM) an tih takte an ni a. Mahse an kechheh a buai a. Kum 1907 khan rinthu denchhena hmangin an misawnari chhuanawm ber Edwin Rowlands (Zosapthara) chu an hêk a, Mizoram a chhuahsan a lo ngai ta a. A thlaktu tur an zawn rualin, damdawi hmanga rawngbawlna (medical mission) tan thain an hria a. Chumi atan chuan Scottish mi, Welsh ho zinga khawsa, Carnaervonshire-a Chief Medical Officer ni lai, Dr. Peter Fraser, MD chu an sawm hlawhtling a. Ringthar manna atana damdawi tangkaizia hre chiangtu a nih avangin damdawi in din a, chumi hmanga hlawk taka rawngbawl turin Dr. Fraser chu a inbuatsaih a. A kaihza vengtu atan an biak in Congregationalist Church-a kai ve, tlangval Watkin R. Roberts chu amah sum sengin a rawn hruai a, December 9, 1908 khan a nupui te nen Aizawl an lo thleng ta a ni. Mizoram a lo chuan chhuah hian Watkin Roberts chu kum 22 mi lek a la nih avangin ‘Saptlangvala’ tih hming an puttir a, chu chu a thih thlengin a pu hlen ta a ni. A hote chuan ‘Pu Tlangvala’ tiin an ko ber.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Damdawia rawngbawlna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Thil dangdai ti tur hian mi dangdai bawk an lo pawimawh thin niin a lang. Kan chhuahtlang hluia an hlauh ber leh buaipui ber chu mi ti-na thei, ramhuai thiltihtheihna a ni. Dr. Fraser-a chuan a rawn pantute chu natna rêng rêng ramhuai tih nia ngaia ramhuai hnena an inthawi thin dik lohzia a lo hrilh fiah hmasa phawt a, an nat chhan leh a damdawi a hrilh a, chumi hnuah damdawi a pe chauh thin a. Damdawi a pêkna saidawiumah a ei dan tur nen ziakin Baibul chang pawimawh an belh telh ziah bawk a. Chumi thil buaipuitu ber chu Saptlangvala leh Clinic/Farmasi-a a thawhpui, tawng zirtirtu leh lettu bera an hman, R. Dala an ni. Dr. Fraser-a chuan mi rethei leh fahrah za chuang ama sumin a chawm a, lehkha a zirtir a, kristiana inpe, ringtu fel deuhte chu a pawl din ‘Kraws Sipai’ ah a la lut zêl a, chungte chu an hun awlah Pathian thu hrilin a vah chhuahtir a, ringthar latu ber an ni. Tin, lehkha chhutna khawl te tak tè (Hand Press) a rawn ken chu hmangin, khawl chhut dan lo zir thiam tawh Saptlangvala hona hnuaiah Aijal Kristian Press an din a, lehkhabu bu tè an chhut bakah ‘Krista Tlangau’, a hnu leh tun thlenga ‘Kristian Tlangau’ ni ta hi October, 1911 khan an chhuah tan bawk a. Editor hmasa ber chu R. Dala a ni. A hnu, 1914 khan R. Dala chu Saptlangvalan Senvonah Field Superintendent atan a dah a, misawnari puitlinga Mizoram pawna Zofa pen chhuak hmasa ber a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Rina loh-a uibuk sa&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Thlarau damna damdawi hrilh nana taksa damna damdawi hman hian hmun hrang hrangah rah a chhuah tha hle a. Chung zinga pakhat chu Manipur ram Senvon khua atanga damdawi la tura lo kal pakhat, a hming Taisena hmanga Senvon lal Kamkhawluna hnena Saptlangvalan Johan bu mal a thawn chu a ni. A thawntu ngei lo kala chumi lehkhabu chanchin chu rawn hrilh fiah tura sawmna a hmuh avangin Saptlangvala chu, Kraws Sipai zinga mi engemaw zat hruaiin, Senvon-ah a kal a, February 5, 1910 ah Senvon a lut a, Pathian thu a sawi a. Chumi rawngbawlna hna chu chhunzawm turin Dr. Fraser-a chawm naupang, Kraws Sipai zinga mi zirtirtu-tirhkoh (teacher-evangelist) tura inpe mi pathum a tir a, May 7, 1910-ah Senvon an thleng a, sikul an din nghal a, ringthar an rawn pung tual tual a. A tum rêng pawh ni lo leh a rin hma daihin kohhran enkawl tur a kutah Pathianin a pe tah dêr mai a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chutiang chu thil awm dan a nih tak avangin, rin ai daiha hmaa chawm tur fa neih duah ang maiin, ringtharho enkawlna tur sum zawn a ngai ta a. Amah Saptlangvala lah hlawh mumal pawh nei lo, a hrana Baibul zirna nei lo, upa emaw thawktu emaw atana nemngheh pawh ni lo, kohhran chawm pawh ni lo Dr. Fraser-an puitu atana ama sum senga a rawn hruai, ama tuinain a bûk hneh êm avanga rinna phaw chauh haa Zorama lo chuang chhuak ve mawp mai kha a ni a. Mahse, pa rilru nei tak a ni a. An ram lama thawhlawm khawn nan 1911 khan mit la tak Lawmbawm (Collecting Box) a siam a. A chhin leh sîr tuakah a rawngbawlna chanchin, an hmabak kozia, kum khatah pound kua leka a ram mi misawnari pakhat rawih theih a nihzia leh pound hnih leka zirlai pakhat chawm theih a nihzia te chu thuziak leh thlalak târin a entir a. Chutianga engtin tin emawa tangin an bei chho zêl a, ringtu pawh an pung chak hle.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Hun khirh nen an innang&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Mihring nihna tak tak chu harsatna pùma fiah leh chherh a nih hunah a sakhatna leh kawrawngna a lo lang thin ang hian, Saptlangvala pawh hian chutiang dinhmun khirh chu a nunah a tawng hnem hle. Dr. Fraser-an Aizawl Bawrhsap H.W.G Cole (Kawlsap) chu bawih chungchangah Assam Chief Commissioner hmaah a khing a, a hneh a. Mahse, Chief Commissioner chuan an pahniha Mizoram chhuahsan ve ve turin thu a pe a. Dr. Fraser chuan a duh loh avangin a thu chu Eastern Bengal &amp;amp; Assam Lieutenant Governor hnenah a thlen thuai a, hnehna a chang leh a. Bawih chhuah chungchangah hian hnehna chang mah se British roreltute cho ngamtu a nih avangin roreltute chuan an thuneihna hrawm chhuaha vuak let an tum reng a, remchang hmasa berah an vaw lêt a, an dimdawi lo. Chumi phuba lak tumna kut chuan hlim angin an pahnih hian a zui reng a ni. Paulan, rorêltute thu awih pawimawhzia thu a sawi (Rom 13:1-7) kha rawngbawltute chuan, mahni dikna thilah pawh ni se, fimkhur taka zawm chu a him zawk tih anni pahnih hi inen fiah nana darthlalang tha tak an ni thei awm e.&lt;br /&gt;Hetianga thil a inmun chhoh mek lai hian, vanduaithlak takin, 1912 September khan Dr. Fraser-a chu khawsikpuiin a na â a, a thihpui thelh a. A lo ziahawm deuh hnu chuan an ram lama inenkawl zui zêl turin lawngin an thawn hawng a, a nupui leh R. Dala’n an kalpui a. A dam chhuah leh hnu chuan Mizorama kir leh nghal a duh a. Mahse, Eastern Bengal &amp;amp; Assam Lieutenant Governor chuan a tirtu WCMFM Society, Liverpool lamah tlâk khalhin, “Roreltute ka tibuai tawh lo ang” tih ziak ngeia a intiamkam loh chuan Mizorama thawn kir leh tawh loh turin thurawn a pe a. “A tùl chuan ka tih leh tho ang” a tih tlat avangin leh hnam thilah Scottish mi, Welsh misawnariho huphurh leh itsik rûk a lo ni bawk nen, Mizorama thawn kîr leh chu sawi loh, Welsh Mission atang thlengin 1913 khan an hnawt chhuak tawp mai a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hei hian Saptlangvala dinhmun a nghawng buai nasa hle a, hemi hnua harsatna a tawh tam tak pawh hemi thil nghawng chhawn zel vang hi a ni thui hle. A pu Dr. Frasera tha chhangdawltu atana Mizorama a lo kal kha a pu nena anni inkar remruatna a ni a, buaina engmah siam loh tura a intiamkamna pawh kohhran hmaah ni loin a pu hmaah a ni. A pu a chhuah veleh chumi remruatna chu a tawp nghal a, Mizorama awm zui zel chu a remchang ta lo a. Manipurah awm dawn se, Rêngin mingo misawnari pakhat aia tam awm a phal si lo. Tin, Manipur tlangram zawng zawng chu A.B.Mission biala ngaih a nih avangin, an misawnari Rev. Pettigrew chuan an biala lut ru-ah puhin Saptlangvala chu Manipur sawrkarah a hêk dêr tawh a, tualto thawktute chauh loh chu Manipura awm phal a ni lo. Tripura Rêng pawhin a ramah kristian misawnari awm a la phal rih bawk lo. Chuvangin, a tâna kawng awm chhun chu Calcutta-ah inbengbel a, tual kutah kohhran enkawl hna dah a, a enkawlna turin sumdawng a, India ram tawng hrang hrangin kristian literechar buatsaih a, Scripture Gift Mission leh Evangelical Literature Trust din a, gospel theh darh hnaa inhman a ni. Chu chu a rawngbawl zêlna tura a hmathlir leh a kalphung ruahman chu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tichuan, 1912 khan Calcutta lamah a insuan thla a, Barrackpore-ah awmhmun a khuar a, bul tan dan tur a dap a. Chutiang zawng zawng tan tur chun sum a mamawh avangin, Calcutta-ah awm rei hman loin 1912 vekin England-ah a chhuk thla a. Chuta tang chuan Rev. David Lloyd Jones nen USA-a Welsh mi pêm tamna Eastern leh Mid-West vela chengte zingah sum khawn turin an zin thla a. Kum 1914 khan India ramah a lo kir leh a. R. Dala pawh England atangin November 1913 khan a lo hawng tawh bawk a. Manipura a rawngbawlna chu Presbyterian kohhran inzirtirna kalhmanga kal a nih avang leh ringtharte chuan American Baptist Mission hnuaia awm an duh tlat loh avangin, hmunpuia Senvon hmangin, Thado-Kuki Pioneer Mission a din a, Field Superintendent atan Ralzadala (R.Dala) chu March 1914-ah a thleng chho a, December 26-ah Calcutta atanga lo kal Saptlangvala hoin an hmunpuiah chuan malsawm ruahpui sûr hnuaiah Presbytery hmasa ber chu an hmang ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hemi hun khirh kan sawi bakah hian kum sawmnga vel dana thleng thin mautâm nen an innang fuh chiah bawk a. Senvona Saptlangvala zin kum kha mau a tam tan kum a ni a, chu chu tàmin a zui ngei ngei thin a. Chu chu khêl loin 1911 khan a lo thleng a. Tichuan, March 1911 a Khawlian-Phuaibuang lal Letzakaian Tuithaphaia khaw thar a din Khawpuibungah chuan Zirtirtu Vunga enkawlna hnuaiah sikul an din chûk chûk a, Senvona chawm naupang pasarih an dahte chu, hla phuah thiam Thangngura pawh telhin, kum 1912 khan an suan chho a. Chumi kum vêk chuan Saptlangvalan kristmas lawm nan cheng sawmli a rawn thawh a, Tuithaphaia kristmas hmasa ber chu an hmang a. Hemi kristmas hi Kraws Sipai zinga khaipa ber, Mizorama kristiana inpe hmasa ber Khuma leh a thianten an rawn hmanpui a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Tual kut hmanga rawngbawlna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Saptlangvala misawn dangdaina chu tual kut an hman hlawk êm êm mai kha a ni. Hmun hrang hranga cheng Zofate zinga rawngbawltute chu Zo hnahthlak vek an ni. Kum 1916 khan ramthim tawn tura tualto ‘teacher-evangelist’ an lâkte trèning nan Senvon-ah Tirhkoh Trêning Sikul an hawng tan a. Heta trêning chhuak hmasa ber sawmhnihte hi Zoram khawvela ramthim sukiangtu kut pawimawh, Tirhkohte Thiltiha an hming chuang ve phu an ni ti ila, kan sawi sual tam pui lo ang. Keimahniho zinga ringthar man thilah chuan mingo misawnariho kut kha a hlawk vak lo. Senvon-a a zin tuma ringtu pahnih khat a lak luh tih bâk Saptlangvala ringthar dang lakte kha a hote kut hmanga lak vek an ni awm e. A khuaa zin tura sawmtu Senvon lal Kamkhawluna ngei pawh kha a thih thlengin ringtu a la ni lo. Edwin Rowlands (Zosapthara) pawh khan Zakradawr inkhawmpuia thu a sawi ni January 15, 1922 khan mi 70 baptisma a chantir a, chungte chu tual kut hmanga an rawn hruai luh vek an ni. Kum 1922-a Meiteiho zinga rawngbawl tura lo kal R. Edwin Roberts te nupa khan ringtu pakhat mah an la lut lo. Chumi hnua lo kal Rev. D.T. Morgan-a kha Vai tawng hmangho zinga rawngbawl tura koh chhuah a ni a, mahse buaina a siam reng bak chu Muslim pakhat, a hnung zuitua a hman, khami hmaa thuhriltu dang thu sawi atanga Kristian lo ni duh tawh, rei tak inpuang loa awm chu a tawng fu a, baptisma a chantir a, chu chu a rikawt hùm ve chhun a ni. A thla khat hlawh hian tual kut pastor 40, amah aia ringthar man chak zawk daih ruai thei asin!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Keimahniho zinga tual kut hmanga rawngbawlna a kal chakzia tlem han thlir i la. Manipur chhim thlang biala Saptlangvala misawn TKPM an din thla March 1914 khan Kailamhnuai, Hmar Bialah kristian 200 an awm hman tawh a. April, 1918 khan 708; July 1919-ah 1025; August-November 1919 chhungin, harhna avangin ringthar 245 an pung a; March 1920-ah 1674 an tling hman tawh a ni. Kailamhnuai leh Kailamchung, tuna Churachandpur District chhungah hian March 30, 1921 thleng khan kristian 2268 an la hman. Chungte chu Hmar (1373), Vaiphei (248), Gangte (245), Paite (121), Lusei (116), Thado (74), Haokip (61), Pawi (20), Ralte (10) an ni. Zakrawdawr inkhawmpui January 1922 kha chuan 2840 an tling hman tawh. Saptlangvala ngeiin rawngbawl chak lamah H. K. Dohnunan mingo misawnari sawm chuang a hen thu a sawi khan, a mingo nihpuite ngaihthlak duh loh zawng tak mah ni se, thudik a zawl a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Rêng daikawmah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Zo hnahthlakten Rengpui Ram kan tih thin, Tripura kan thlen thlakna hi rei tawh tak a ni ve tawh a. Kawrvai hoin ‘Kuki’ min lo ti a, chu chu India rama cheng Zo hnahthlak zawng zawng min kohna hming tlanglawn hmasa ber a ni. An Rêng chhungkaw chanchin ziahna Rajmala-ah pawh Kuki hming a lo lan tak avangin 1450-1500 vela thleng thla pawh a ni mahna. Kan thu zai nena thlun zawm kan tum erawh 1912-a a khuate hruaia Jampui tlânga Raja Hrangvunga Sailo pèm thlak hnu, Aizawla thu Presbyterian hotuten an rawn ngaihsak hman tawh si loh avanga anni rawn awp tura Saptlangvala misawn TKPM an sawm thu te, kum 1916 chawhma lama Phuldungseiah tirhkoh-zirtirtu Thankunga (Vaikela) a lo kal thu te, kum tawp lamah Assistant Field Superintendent hmasa ber atana Pastor Zabiaka pawh a lo kal thu te, kum 1917 tawp lamah Field Superintendent hna thawk tura Tlangsang khuaa H.K.Dohnuna a lo thlen thlak thu leh sikul leh dispensary din a, rawngbawlna hna ngawrh taka an tan thu te nen a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;H.K. Dohnuna hruaina hnuaiah kum 1918 khan Tlangsangah Tripuraa Presbytery hmasa ber an hmang a, Dohnuna chu pastor-a nemngheh a ni a. Kum 1919 chhung ringawtin ringthar 489 an la a. Saptlangvalan April 15, 1920-a Tripuraa British Political Agent lehkha a pekah chuan, December 31, 1919 thlenga Tripuraa TKPM member awm zât chu 1789 a ni. Heta tang hian 1918-19 khan Darlong bial Saikarah an lut a, a hnu 1923 khan ringtharte awmna tur khaw thar an din a, chu chu tuna Darlongho khawpui Darchawi hi a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Satikang &amp;amp; Arakan lamah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Tlangsang atang bawk hian kum 1918 atang khan Satikang (Chittagong Hills Tract) lam leh Arakan ram thlenga rawngbawl turin mi an tir chhuak tan a. Satikangah chuan Bawmzo (Banjogis) leh Miru (Mru) leh Pang (Pangkhua) ho zingah rawng an bawl ber a. Hmun thenkhat phei hi chu Lungleia Bapttist Mision-in an lo veh fo tawh an nih avangin, chutianga an mi chhawr, a ram chinchang hre tawhte chu Saptlangvala ho chuan thawktu atan an chhawm zel a. Heng thawktute zinga an hming hmaih ngai loh turte chu Patlaia te, Kuaichika (Kuaia) te leh Lianthawnga te an ni. Zosaptharan TKPM a rawn zawm hnu phei chuan, hetiang ramthim tawn tura ngal chak khawkheng a ni bawk a, hma an la chak hle. Heng lai ram Survey report a kalsan zinga mi chu (i) Our Sirte Field (ii) Our New Field: The Bawmzo (iii) Mountain Masses: Himalayan Outliers (Mirus and others in Chittagong Hills Tract) (iv) Mission to Khumi leh (v) Tour Diary of Rev. Edwin Rowlands tih te hi an ni. Hetiang survey harsa hi a hmain tuman an la ti ngai lo. Lakher (Mara) ram Tongkolong leh Kaishi inkara July 19-20, 1923 a a bo phei chu Zofate histawri-a mellung chhinchhiah tlak, hla ropui “Thlalera vâk ka lo nih hi’ tih hringtu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Upper Chindwin-Kabaw Valley&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Saptlangvala leh a hote makna dang pakhat chu, daikilkara hnam dang cheh kara chêp taka khawsa Zo hnahthlakte awmna an hriat kiau mai bâkah an vei êm êm mai kha a ni. China ram atanga kan pi leh pute lo chhukna kalkawnga awm Chindwin chuanchung (Sagaing Division) leh Kachin State inramrina laia awmte hnenah thleng chanchin tha hun rei lo te chhungin an pu lut hman a ni. 1919 Janaury khan Tamu atanga rawng bawl tan turin Aikila an tir a. Kum 1921 khan Kachin Biala Assistant Field Superintendent atan Raltawna a kal a. 1925 phei kha chuan Kawl ram hmun hrang hranga rawngbawl turin Tirhkoh Thangpana, Paukhawsoia, Dengkunga, Pabawka leh Zathianga an lut a. Kachin Biala tirhkoh atan 1926 khan Pabawka, Zathianga leh Ruala an lut a; Homalin Bialah Liandawla, Khamliana leh K.H.Khawmnagam an tir bawk a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum rei lote chhunga khami hun lai Zoram khawvel huapa rawng an bawl hman dan hrilh fiahna tha ber chu kum 1926-a Bial hrang hranga thawktute list-ah hian a lang chiang berin ka ring: 1. South West Manipur (Evangelist Dept- 17; Education Dept 29; Christian visitors-4). 2. Lakhipur- Cachar (EvanD-7; Evan D for Non-Kuki-4; EduD-13; Printers 4; Medical Dept- 1 Compounder. 3. Hill Tripura State (Evan.D- 21; EduD -24. 4. Chittagong Hills Tract (EvanD-11; EduD-9. 5. Upper Chindwin &amp;amp; Upper Burma (Upper Burma &amp;amp; Kachin State-6; Upper Chindwin, Tamu, Homalin Area-7. 6. South East Manipur (EvanD-3, EduD-3. 7. Akyab District, Arakan-5. 8 Students &amp;amp; Bible Women- (a) B.W Medical College &amp;amp; School, Dibrugarh- 4; (b) Government High School (Silchar, Shillong)-8 (c) Midwifery School (Lunglei)-6 (d) Bible Women (Phaipui, Lakhipur, Tripura)- 5. Others: (1) No. of boys and girls on training-18; (ii) No. of Bible Women on training- 5; (iii) No. of boys supported by the Mission-93. Total no. of workers-158. Thang khat chhung leka hetiang khawpa rawngbawlna darh zau hi khawi kohhran histawri-ah pawh sawi tur a vang hlein ka ring.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Mission vanduai-vannei&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Saptlangvala misawn din hi pawn lam kohhran hlun leh ngelnghet nena inzawmna nei lo, a phuntu Congregationalist ni si, mahse inter-denominational church anga ngaih, Mizoram Presbyterian Kohhran inhruaina zûla kalpui a ni ber a. Kawng khatah Pawl vanduai tak, lehlamah Pawl vanneih êm êm si a ni. Sum zawn chawpa enkawl, rinna misawn (faith mission) a ni a, sum leh paiah han nghenchhan tur a nei lo.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thu leh hlaah erawh Mizo kohhran hrin ang a nih avangin, a châk lakna ber chu Mizoram a ni. Chu chuan Mizo-Lusei tawng leh thu leh hla nasa takin a tihlar pha a, rei lo te chhungin Zo hnahthlak hrang hrangte indawr tawnna tawng tualleng (lingua franca) ber dinhmunah hlankaiin a lo awm phah ta hial a ni. Hei hian nasa takin rilru, thinlung leh taksaah Zo hnahthlakte a hûi khawm bawk. Zawi zawiin, chumi Mizo-Lusei tawngaathu leh hlate chu denchhena hmangin, Zo hnahthlak hnam tinin an tawng bil theuh tihmasawn nan hma an la a. Tunah chuan, entirnan Manipura Zo hnahthlak hnam tin deuhthawhin mahni tawngin Pawl 12 thleng MIL sabzek an lo neih theih phah ta a ni. Zo hnahthlak hnam hrang hrang thu leh hla a than chak poh leh Zotawng piang chhoh mek hi a thang chak mai dawn a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;TKPM/NEIGM hi dotu leh hektu an awm reng a, chungte chu mingoho vek an ni. An hêk chhan ber chu, Protestant Mission Societies chuan dan a zam a, misawn tu pawhin rawng a bawl tawhnaah leh a bial tura sawrkarin a hauhsak chhungah a bial neitute phalna la loin misawnari tu pawh an lut tur a ni lo tih a ni. Saptlangvala chuan Senvon khuaah Pathian thu a sawi a, a thu sawi pawma kristiana inpe an awm a, a enkawltu tur zirtirtu-tirhkoh (teacher-evangelist) pathum a tîr a, ringthar an pung zel a, kohhran hial din a lo ngai ta a. Dan ang chuan ringtharte chu Manipur tlangram zawng zawng bialtu A.B.Mission hnena hlan tur a ni. Mahse, ringtharte chuan Mizo Kohhran nena inzawm an duh zawk tlat si avangin Thado-Kuki Pioneer Mission chu phun loh theih a ni lo. Saptlangvala thu leh hla pawh a ni lo; a ram mite duh dan a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hetah tak hian a ni thu biang hnih neih kan hmachhawn tak chu ni. TKPM chuan mihring siam dan a bawhchhe ngei a, mahse Pathian ngaih-ah sual a ni ang em? A. B. Mission chuan Manipur thingtlang ram zawng zawng a bialah a hauh vek a. Mahse, Tangkhul rama awm an misawnari William Pettigrew-a chuan kum 16 chhungin Manipur simthlang bial hi vawi khat mah a tlawh lo! Ni tin thimah mi an thi reng bawk si. Ka thenawmte huanah tui tla awm se, an sedâi zuan khûmin va chhan chhuak ta lang, thil sual tih ka nih ang em? Chutiang chiah chuan Saptlangvala leh a hoten an ti a, thim ata chatuan nunna huangah Zofate an hruai lut dûl dûl mai a ni. Chumi thil chuan vana mite thin a tirim ang maw? Mission dang din emaw leh awmchilhtu mingo misawnari dah emaw chu ram roreltuten an phal lo thei. Mahse, a ram miten Pathian thu an awih emaw awih loh emaw, an unaute an hrilh emaw hrilh loh emaw chu an pianvo a ni a, British Kumpinu lalna hnuaiah khapsak theih a ni lo. Chumi hmanrua chu Saptlangvalan hlawk taka hmangin, tual kut chhawrin, Mizoram pawna Zo hnahthlak awmna apiangah chanchin tha a theh darh a, Zoram khawvel nasa takin min zauhsak a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mission dangte aia Saptlangvala misawn danglamna bik pakhat chu pawl lian thamten rawngbawlna tur bial an insem zinga tel ve si, daikilkara hnam dang cheh beh kara khawsa, a bialtuten an ngaihsak hman ve si loh an unaute an veina leh hming chhiat pawh huama chhanchhuah an duhna leh tumna thinlung chu a ni. Mingo misawnari hmang loin, tual kut hmangin chumi misawn hrang hrang dai thêu chu an kân a, Assam, Manipur, Tripura, Satikang (CHT), Arakan, Chin Hills, Sagaing Division, Kachin State-a an mite awmna hmunah chuan an zuang lut a, rei lo te chhungin thlarau bo tam tak an chhanchhuak hman a ni. Anniho hmang hian, a theihna apiangah, Mizoram Presbyterian leh Baptist Kohhran chuan kohhran dang sedai theu chu a langa nêr si loin, Mizoram pawnah rawng an bawl theih phah bawk a ni. Chuvangin, kum 1917-a Mizoram Presbyterian inkhawmpuia Saptlangvalan Calcutta atanga thirhruia pastor-a nemnghehna chan a duh thu a rawn hrilh (Presbytery Minute, Sept 20-24, 1917) kha thil mak a ni lo e: a chhungrilah inhriat thiamna thuk tak neia rawng an lo bawl thinzia hriltu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Vanduaithlak takin, an kal chak lai berin, kum 1929 khan he misawn-ah hian buaina namen lo a chhuak a. Saptlangvalan rawngbawlnaa puitu tura mi a lâkte zinga mi H.H.Coleman-a chuan dik hlelh taka puhin, suat thlak tumin Saptlangvala chu a phiar ru a, thih leh thau pawlha tanga a lo din NEIGM chu a chhuhsak a, suihzawm leh rual lohin kohhran a phelh phawk a, chumi nghawng chu tun thleng hian an hnung zuitute leh an thlah zelten kansar benvon angin an la tuar reng a ni. Hemi bung leh châng hi chanchin sawi chakawm loh ber zinga mi, mahse a châng chuan sawi loh theih loh ni bawk si a ni a. Zoram Khawvel-6 ah a then ka phawrh lan tawh avangin, tun tum hi chuan sawi hmaih chuh ila, chaw ei a tibuai lo berin ka ring. Kum sawm aia tam ral taa Zoram Khawvel-6 a ka tlangkawmna thu bawkin, “Saptlangvala chu pawlitisian ropui ber, pawlitisiante pawlitisian Isu Krista zuitu a nih avangin, a tum rêng pawh ni lo leh a hriat loh hlanin, Zofate pawlitiks ramri thûi tak min lo zauhsak hman a ni. Saptlangvala leh Zosapthara hmathlir leh ruahman angin rawngbawlna kha kal tluang chu ni se, kan Zoram Khawvel hi tun ai hian a let hnihin a zau zawk ngei ang. Chumi kawng daltu zinga a pukhawi ber chu Colemana a ni ti ila, kan sawi sual kher lo vang” tiin khâr leh ila, a fuh berin ka ring. (Delhi, September 21, 2011)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;LEHKHABU RAWN THENKHATTE:&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;1. Keivom, L., Zoram Khawvel 5 &amp;amp; 6 (1999, 2000), MCL Publications, Aizawl&lt;br /&gt;2. Lloyd, J.M., History of the Church in Mizoram (Harvest in the Hills), Synod Publication Board, Aizawl, 1991&lt;br /&gt;3. Pudaite, Jonathan., The Legacy of Watkin R.Roberts, Partnership Publishing House, Shillong, 2009.&lt;br /&gt;4. Lalhmuoklien Rev (Dr)., Gospel Through Darkness: History &amp;amp; Missionary work of NEIG Mission 1910-2004, Smart Tech Offset Printers, Churachandpur, 2009&lt;br /&gt;5. Thukna Ropui (Amazing Deep): The Gospel Centenary (1910-2010), Hmar Christian Fellowship, Delhi, 2010&lt;br /&gt;6. 2010 Gospel Centenary Souvenirs: (a) Manipur Simthlang Gospel Centenary 1910-2010 Souvbenir, ICI, Sielmat (b) Gospel Centenary Celebration 1910-2010, Guwahati Hmar Christian Fellowship, Guwahati, 2010 (c) Souvenir: Hmar Gospel Centenary (1910-2010), Hmar Christian Leaders’ Forum, Churachandpur, 2010.&lt;br /&gt;7. Watkin R. Roberts’ files and documents 1914-1968 (unpublished)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-167071820322124425?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/167071820322124425/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=167071820322124425' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/167071820322124425'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/167071820322124425'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/10/saptlangval-leh-zoram-khawvel_09.html' title='Saptlangval Leh Zoram Khawvel'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-4796474469286042876</id><published>2011-10-09T08:27:00.000+05:30</published><updated>2011-10-09T08:28:29.379+05:30</updated><title type='text'>Zo Nationalism</title><content type='html'>&lt;p&gt;Ka la theinghil thei naw chu March 2, 1966 tûk kha a nih. Gauhati  University-ah MA (History) ka’n chuk zo kum a nih. University Canteen-ah  ka ruolpa Lalhmingthang (Kamenga tia kan ko hlak), Aizawl-Kulikawn mi,  MA (Pol Sc) inchuk lai leh zing thingpui kan dawn a. Assam Tribune a  hung tlung a, a phek tontir po po chu Mizo National Front (MNF) sorkar  intihaiin March 1, 1966-a India rama inthoka indangna (independence) thu  an puong leia Mizo District-a buoina namen lo suok chanchinin a sip a.  Keini pahnih, MA Political Science le History inchuk zo trèp, thil  chinchang iemani tawk hre ve phak tah, trap le harawtnain Mizoram a tuom  mek leia an beidong inrum ri khom sungril naa inthoka hre phak tah  Kamenga leh chun iengkhom hril loin kan inen a, thu a tawp a, hrilin  umzie a nei bok nawh.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Hi thil hi kum iemani zat lo insuong tlok tah a ni leiin, hieng ang  hun khirh ei tong buok hi thil maka hril ding lem chu a ni nawh. Kan lo  beisei rûk, sienkhom beiseina thlawn lo chang tah ruok chu, chemtum le  ei tho invet hmaa ei har suok hman hràm a nih. Ram le hnam tranna chol  tri-uma inchie tho inzirtirna hmanga invai rui hi thil um thei el khom  ni loin thil um hlak hrim a ni a. Sienkhom, pawlitiks zu tho thra lo le  pengtrawng amanih, sakhaw inzirtirna indik lo inrui hi a thok dan na tak  le trium tak el a ni nuom a, rui invêt buoi lai hi huoisar lai tak le  var inti lai tak a ni leiin nuom ela har suok el thei khom a ni nawh.  Hitlera Germany khom khan Judahai chunga tawrot an insuo nasa po leh an  bu beng a lien el chu a ni kha tie! Ram le hnam ta dinga thi huomna le  ngamna hi khawlai khawtlanga khom mihai ngai sang le thi hnung chena  khom chawimawi le hriet zing hlawna a ni leiin, mi lungril inhmin le  dawi vet thiem an hung suok hunah mi tam tak lu sukhaiin an mit an  sukvai a, inhlieu tumin sûm leivak khom an baw el hlak a nih. Martar  anga ei hril tam tak hi ‘hlèmtar’ an ni nuom lem khop el.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Mihriem ditsam: Zalenna&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Mihriem hi bei chauhin a hring nawh. Ramsa anga fak le dawn ringota  lungawi dinga siem a ni ve nawh. Sekibusuok ieng anga thra khom nei  sien, a zalen si naw chun lungawi tak tak ngai naw nih. Eden huona cheng  hmasa tak hai khom kha fak le dawn ringota lungawi chu ni hai sien,  thil dang mai loin um trok trok an ta, buoina suok naw nih. Sienkhom,  khuokhirtu um lo, zalen taka nuom nuom thaw thei, Pathien anga um an  nuom tlat a nih. Chu chu Pathienin ama angpuia mihriem a lo siem san  khom ni rawi naw nim. Amiruokchu, thuneina le thilthawtheina hmol chel  ding chun thu awi dan le mawphurna hlen dan inchuk hmasak phot chu  mihriemin a thaw hmasak ding a ni bok si. Thuneina le mawphurna hi thil  inkungkei tlat a nih. Mawphurna thrang lo thuneina chu thil trium a ni  ang bokin, thuneina thrang lo mawphurna chu ieng tina khom a ni nawh.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Chu thil pahni chu inbûk tawka an hmangna taphotah zalenna indik a um  thei chauh a nih. Hi thil hi Saptronga ‘rights &amp;amp; duties, power  &amp;amp; responsibilities’ an ti hih a nih. Ei chanvo chauh hre a, ei thaw  ding chanpuol mawphurna hlen suok tieng ei duoi si chun ei inthrang dan a  siksawi tina a nih. Zalen ringot ei nuom a, fak le dawn mamaw ei nei si  naw chun ei zalen ringot khan umzie a nei nawh.  President Abraham  Lincoln chun January 1, 1863 khan midum nuoi 40 chuong bawia inthoka an  suokna thu a puong a. Midumhai chun lawmin kotthlerah sunnithlakin an  làm a, an khek dur dur a. Zantieng a hung tlung a, an phing a hung tràm  a, inlawina ding in le lo le fak ding nei lo tam tak chun thaw dan ding  dang um nghal lo chuh, an puhai ina bok an inlawi nawk el. Ieng khom ni  si loa pawng insuk thawveng ringot hi khauphâr thawveng tiin ei hril  hlak.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Ka ngaituo a. Kum 1966 khan MNF dit dan–  angin March 1-a inthok khan  India sorkarin mi lo indangtir thut sien, ieng chen am mani inenkol  thei ei ta? Tuiriel hnachang ringot amanih, ei thruoituhaiin zer far  dien diena an mi lo inba thu fahra tak tak hai kha ringin ieng chen am  khawsa thei ei ta? India an theida lei ringotin khang laia East Pakistan  khan iemani chen chu a thlawnin fak ding mi pe mei an tih. Sienkhom, a  man to hleng a tih. Sawt naw teah sertan hnamah mi siem an ta, tu hin  chu Aizawl tlangah, kelchal bek hmul neka sei sei hla bukin, sipvir  lukhum leh, “Allah ho Akhbar’ tia insamin, mi tam tak chu ei bokkhup ve  zak zak tah el thei. Osama bin Laden le a rawihaiin inbikna remchangah  mi hung hmang an ta, Arab mi hausa ruolin bawhla samna tlangah mi hung  hmang bok an ta, ei chi hlirna khom an pol da tah hle ring a um.  Histawri inher suol hi trium deuh a nih. Khawvel histawria hin hmun  hrang hrangah thruoitu varin ram le hnam tlu se tah an tungding nawk thu  tiem ding a um laiin, chongkor mit put thruoitu threnkhat ruok chun  khuorkhurûmah an lutpui ve thung thu tiem ding a tam em em.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Hi taka inthok hin ieng am inchuk ding ei nei a? Zalenna ei ti hin  fak le dawna intodel si lo le puo tienga inthoka mi hung rûntu lakah ei  inhumhal thei si naw chun umzie a nei tlawm khop el. Ei pi le puhai kha  an huoisenna tak pakhat chu mani thawsuok ringa hring, mani intodel an  nina, “I thawsuok faa hring ka ni nawh” an ti ngamna kha a nih.  Chawmhlawma um chun chu chu a ti ngam nawh. Mani kea ngir thei a ni tlat  naw leiin huoisen thei a ni nawh. Chawmhlawm ni bok sia insuk-huoisen, a  chawmtu nu le pa vau thûr thûr ngam hai hi an huoisen lei ni loin  suolnain an nun a khal tah lei a nih. Hi thlirna tukvera inthok hin  India hmarsaka chenghai ke pèn dan le ei nationalism hi ei bi non ngaiin  ka hriet.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Ieng nationalism am?&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;‘Nationalism’ ti hih var (light) ang deua mi po poin a umzie ei hriet,  sienkhom a elkhal thil le inzoma rong chi hrang hranga inlâr suok, hril  fie harsa deuh a nih. Ram le hnam hmangaina, tranna, a ta dinga  thrahnemngaina le hringna khom chân huomna hi nationalism umzie ni dinga  ei hriet dan le pom dan tlangpui chu a ni ka ring. Sienkhom, chuong ela  thil tluongtlam chu a ni nawh. Purun anga kawr thuo tam nei, kawr tin  hang khe inla, mit sukthip thei vong, a thren lem chu inaihal tak tak a  nih. A hrât lemin a hrât naw lem hum tum anga inhrilin, pro-nationalist  takin hup de a tum tlat a, a pakhat lem intâl suok tumin nasa takin a  thrang thung a, zalenna suoltu ni si khan anti-nationalist ti a hlaw pha  a. Chuleiin, khol le khikhawk tak a nih. Nationalist po po hi ieng hun  amania chuh anti-nationalist an ni a, anti-nationalist hai khom  nationalist an ni bok.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;An leh, Zo nationalism ei ti tak hi ieng am ni tang a ta? Ieng ang  chi am, khaw laia inthoka hung intran am a na? Kawr thuo ieng zat am a  nei a? Chuong thuo hrang hrang hai chu an inthuo rem am? A donna hmasa  tak chu hieng ang hin zeldin inla a thra awm ie. China rama inthoka dam  tea thlang ei hung tlak pei lai khan, mi hûitu thlang kawlrawna inthoka  kona tieng chu pan peiin, tlang thawvenga zalen taka tu khuokhirna  hnuoia khom um loa ei khawsak theina, zalenna ram chu hnot peiin, boruok  inhoi, ram sengsie, sakelhai tuol lengna ram, tu khom thìk le sukbuoi  phak nawnaah umhmun ei khuor a. Chu leia dam khawsuok chu ei ni tak.  Chuleiin, zalen tak le thawveng taka khawsak ei nuomna thlarau chu Zo  nationalism hringtu hmasa tak a nih ti thei ei tih. Chu chu eini ang  boka tlang thawveng bawa khawsa, phaizawl china an hmelma Kanan mihai  huol vela um, Israel thlahai tonhriet khom kha a ni ve tho.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Religious nationalism&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Chu hnunga chun, British sorkarin an huon daia mi hmang an nuom leiin an  mi hung op khum a, an sakhuo le kalchar an mi hung inba bok a. Anni hi  Pathien ang thawthanga be nuom pawl ei um leiin, chuong mihai chun inzak  nachang hre loin, ei ram khom ‘Lalpa zong suok ram’ an mi tipek tah pei  a nih. Iengkim siemtu le hretu zong suok ngai hiel khopa ram pilrila  uma insie nuomna lungril hi lungril piengsuol a nih. Chu chun Pathien  nina a pawngsuol a, British sipaihai ngirhmuna lek a thrum hnuoi a, a  theida zawng tak a ni ngei khom ka ring. Hi lungril hin Zo hnathlakhai  religious nationalism hi sei tak a siem a, a thruoi bok a. Chu chun MNF  khek hla “Pathian leh kan ram tan” ti hi a hring suok pei a nih, ti thei  ei tih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Hi sakhaw phèna hin Zo nationalism hi inthrang lientir ei tum a ni?  Hi sakhaw chol hin ieng chen am a mi chie hne ta a? Zo hnathlakhai ro  hlu ieng zat am a chim pil ta a? Hi sakhaw chànga ei inawk hnung hin, ei  hnam rothil ieng zat am hluihlawnin, a hung paipontuhai chu Pathien ang  thawthanga be-in, an kalchar pawhleu hnotin, lemchang le lemderna nunah  ieng chena inthukin am Zo hnathlakhai hi a hnûk lut ta a? Kristien  sakhuo hin ieng chen am mi phuor khawmin, hmasawnna lampuiah a mi thruoi  ta a? Ei ram le hnam fe pei ding innghatna tlâkah ei ngai am? Naw leh,  sakhaw thil le hnam thil chokpol hi thil hrisel loah ei ruot am? Tu hin  chuh, Zo hnathlak tam lem hin, ei sakhuo a him chun ei hnam khom him  dingin ei ring a nih. Chu chu MNF hlapui ei hril tah kha a nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;An leh, hi an thu khekpui hi thu le hla him ning a ti? Hi hlapui hi  hnam thuthlunga ei fepui ding a ni chun sakhaw dang betu le zuitu po po  chu ei hnam hmelma, ei ram le hnam ta dinga tri-um, mi sukse theitu-ah  ei pom hmak tina ning a tih. Chuong ang chu a lo ni chun Kristien naw po  chun Zo zie le lungril put ve lo dingah ei sie tina ni bok a tih. Chu  chu ni sien, Zo nationalism ei ti tak inthlungna chu ei chi-zam (ethnic  root) ni loin ei sakhaw phun le biekah a ni lem ding a nih. Chu chu  Talibanism leh an indanglamna a um naw leiin le secular nationalism  inchuktirna leh an inpersan daih leiin, Zo nationalism inkhina taka  hmang ding chun thuthlung him tawk ni kher naw nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Linguistic nationalism&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Kristienna tluk deu hiela mi tam takin Zo nationalism inkhinaa ei hmang  chu kha hmaa Dulien trong, a hnunga Lusei trong, tuta Mizo trong tia  hriet hung ni tah hi a nih. “Mizo ni si, ieng leia Mizo trong i hmang  naw?” tih zawna hi Lusei trong hmanghai baua inthokin a suok rop. Mizo  inti chun Lusei trong hmang ngei dinga ngaina a um. Kong danga hril chun  Lusei trong hmanghai chauh Mizo-ah an tiem tina a nih. Sienkhom, Zo  hnathlak hmun thuma threa hmun khat chauh hi Lusei trong hmang ei um a, a  dang hmun thuma threa hmun hniin mani hnam Zotrong seng ei hmang thung.  Churachandpur khawpui sunga hin Zo hnathlak trong hrang hrang pakuo  neka tlawm lo ei hmang a, ei inhriettuo vong. Chuong laia inlâr tak chu  Lusei-Mizo a nih. Amiruokchu, Lusei trong hmanghaiin Zo nationalism  inkhinaa an ngai Linguistic nationalism/ imperialism hi Zo hnathlak tam  lemin inkhinaah an hmang ve nawh. Lusei-Mizo hi mi hui khawmtu tak trong  a ni thu hi sel ruol a ni nawh. Sienkhom, inba lui ei tum pha leh mi  vaw dartu hembawkah inchang el a tih.&lt;/p&gt; &lt;div style="text-align: center;margin: 15px;"&gt; &lt;/div&gt;&lt;p&gt;Hi hi hang hril sei met inla thrang a tih. Zo hnathlakhai ei  vangnei bek bek san pakhat chu Dulien-Lusei trong innghaisana hmanga dam  tea Zotrong a hung insiem tung mek hi a nih. Chu Zotrong vadungpui  chawmtu hnâr poimawhai chu Zo hnathlak trong hrang hrang hai hi an nih.  Chu chawmtu hnâr chu a hrât po leh Zotrong hi inthrang hrât a ta, a hrât  naw chun inthrang muong a ta, a hnâr a kang chun a tawpah kang chat  veng a tih. Hnam dang trong, entirnan English/Hindi- a chawm lien a ni  chun damten monosyllabic tronga inthokin polysyllabic trongin hung inlet  a ta, chu chun chim pil a ta, Zotrong ni lo, trong dang daihin hung  suok a ta, a hmangtuhai khomin Zo hmel put therte ta kher naw ni hai.  Chu chu a tlungna dingin kum sawmnga neka tam a ngai nawh. Chuleiin,  Zotrong hi hrisel tak, hrat tak le hausa taka a hung inthranglien ei dit  chun a chawmtu hnârhai hi sukhrât zuol sauh sauh a ngai. Hi hi Lusei  trong hmangtuhai thlir dan letling char a nih. Lusei trongin a chìm nel  vong pha leh insuikhawmna khom hrat duok dingin an ring. A man tozie an  hriet chieng naw lei a nih. Chuleiin, Zo hnathlakhai dam khawsuokna  lampui him siel suok ei tum si chun, khawnghat ei suklien a ngai. Aizawl  hi zawl a ni ngot nawh; zawl inhoi le chengna tlaka siemtu chu a  mihriem chenghai an nih. Ei Zo nationalism khom umzie neia siemtu le  inngirsuoktu ding chu eini ei nih. Chu chu ni tina ei kraws put ding, ei  hma senga innghat chu a nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Khaw tieng am le?&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Zo hnathlakhaiin zalenna ei suol dan chanchin inziekna lekhabu tam tak a  suok ta a. Chuong laia Holy Bible tluk deuthawa sa, R. Zamawia buotsai  ZALENNA ZINKAWNGAH (2007) tia a sub-title a chun, “Zalenna mei a mit tur  a ni lo” ti a hmang a. Hi hin ngaituona a fak a, a bu hming ringot  khomin thu a hril sei hlein ka hriet. Zalenna ram hnotin, zalenna meiser  sitin Zo nauhai hi ei inzin a, chu ei ram hnot ei tlung hma khat chun  zalen ei nuomna lungril, ei sungrila chok hi som hring pei dingin hi  lekhabu ziektu hin  a min châ nghal a nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Ieng hri tak am ei invoi bik ka hriet nawh, India hmarsaka chenghai  hin zalen lo rieua inhrietna ei nei tlat a, a san ruok chu inang vong  naw nih. Ei kilkhawr talaw lei le puo tieng mihai le ei inchie paw naw  taluo lei a ni hmasa tak lem chu ka ring. Keini kum ang ruol lem hi chuh  British India khuo le tuia pieng, India ramin zalenna a hmu hnunga kan  nuom le nuom naw thu thlu loa India khuo le tuia an mi sung lut kan ni  bakah puo tieng, Vai thil hrim hrim chu sakhuo le inâihal, chu leia  thangindei tlat tum le mingo, abikin misawnarihai thilthaw hrim hrim chu  indik lo thei lo khopa ngaia sie sang kha kan ni a. Chuong khopa kan  lungril an bawi hne chu kan ni leiin, insuk-India mi khah insuk-Hindùna  le Vaina, Hindi trong inchuk khom insuk-Indian tumna ni dinga ngaina a  um tlat a. Mingohai ngaisang chi an tu ruolin Vai hrim hrim hmusitna chi  an tu sa bok a. Chuleiin, keini thrang tung vela mihai khan chu India  rama um kan ni a, Indian ruok chu kan ni nawh ti kha kan thu changchawi  tak a ni a, an trong inchuk khom ban sawm biekna tlukah kan ngai  tlangpui a nih. Chu boruoka lenghai khan chu indangna thucha hrim hrim  chu Aigupta bawi le Babulon sala inthoka tlan suokna dar ri angin kan  naah an ring a, hlem khom kan olsam.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Tu chena zalenna ei suol dan chanchin suitu le ziektu haiin an sam  rawn tak laia pakhat chu mi optu British sorkar khan ei nuom le dit thu  thlu loa an nuom le dit dan ang anga an mi dai darh leia ram hrang  hranga cheng tah ei ni thu hi a ni awm. Ei ngirhmun ding an sukfel hma,  Crown Colony hnuoia mi sie loa an mi suoksan kha ei harsatna bula ngai  pawl ei um bok. Ei beisei anga histawri inher ta lo khah kha her kir a,  siem thrat ei nuom a nih. Ziektu pakhat lem chun British rampera ei luta  inthoka Indiain zalenna a hmu ding chen, 1895-1946 inkar, ei zalenna an  mi lakpek sung po kha ei ‘Golden History’ a nizie puongin, lekhabua  meuh a’n suo ngam a nih!&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Chuleiin, Mizo Union thruoitu hmasahaiin a tira Zo hnathlakhai  insuikhawmna thu an khukpui rak kha bansana thruoitu tharhan lal bân  tieng an mi khukpui lem kha thil thaw awm hrim a nina lai a um ve a nih.  ‘Inhmang hlawkah ei tiem’ ti ang ela ei zalenna mi hnuk thlapektuhaiin  an nuom nuoma an mi sop ziel hun ni si, ei histawri-a ei hun rangkachak  (golden age) anga ngai pawl an um tlat chun, mipui theida ei hlaw a ni  khomin ei phu rengah ngai inla, thutak leh an inzawl lem ring a um.  Chuong anga mingohaiin an thluok an sawppek tahai nationalism chu  zalenna ni loin, mi bawitu mingohai ngaisangna ripa intang le mingohai  biek a nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;British sorkarin an nuom nuoma an hup bet zalenna mei chok hung mut  hring nawk hmasatu tak chu Mizo Union kha a ni a. Lal thuneina pei a,  vantlang rorelna khawl inbun a, zalen taka mipui rorelna hnuoia um kha  an thu khukpui tak a nih. Chun, kha hmaa Zo hnathlakhai ngaituona ruk  khamtu, sienkhom khawvel hrieta an la hril suok ngam si naw chu  insuikhawm a, Greater Mizoram indin a, Zoram Sorkar siem a ni a. Chu chu  bawzui dingin November 21-23 , 1946 khan Lakhipur (Hmarkhawlien),  Cachar-ah H.K.Bawichhuaka Chairman-na hnuoiah Cachar, Manipur, Mizoram  le hmun dang danga inthoka palai fe khawmhai chun Mizo Sorkar indin  dingin thuthlukna an siem a, Memorandum an the lut bok a. Hi hi khawvel  hriet ngeia Zo hnathlakhai umna po po sorkar pakhat hnuoia siea ro inrel  ei nuom thu ei puong suok hmasakna tak, pholeng poimaw a nih. Hi leia  lung ina H.K.Bawichhuaka kha an khum a ni khomin lung in zutna tlak hlie  hlie a nih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Rorelna hmol an chel hnungin Mizo Union chun Zo hnathlakhai  insuikhawmna tieng kha damten a hung inthla dul tiel tiel tah leiin,  eptu pawl United Mizo Freedom Organisation (UMFO), ZALEN PAWL tia hriet  hlaw lem chu insuikhawmna chi thetu an hung ni a, an chi the chun zung a  hung kei pei a, thrang khat liem hnungah Mizo National Front a hung  hring suok tah a nih. Hi pawl hi tramna chi hni, taksa phing tramna,  mautam le inzom le zalen nuomna leia tramna hring suok a ni bok a, rîl  inthêp zot khopin Zo hnathlakhai phing a zût a, ei khek rong rong a, ei  chanchin ziekna lekhabu hminga khom thlang ding dang a vang ning a ta,  ZORAM A TRAP (C.Zama) ei ti el naw le teh! Ei hla phuok thiem  V.Thangzamin,&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;em&gt;Tho la, ding ta che, i hliam a dam e,&lt;br /&gt;I tha thumte a kiang e;&lt;br /&gt;Hnutiang hawi loin, ram kal siam ta che,&lt;br /&gt;Khuavel i la chhîng ngei ang&lt;/em&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;a tia chu ‘UT Thra Mi’ le, State puitling khomin ei hliemna hi a  thawi dam zo am? ti zawna dam hi ei don nuom dan inkhuongruol naw rup a  tih. Ei phingtram leiin sorkar lakah ei nuor a, kum sawmhni chuong  thisen le mitthliin an min siltir a. State puitling ei hung nei a,  phingtram beidonga ei nuor lai nek hman khan intodelna tieng hnung ei  hnot a, leibat ei hau deu deu a, ei hmel a zâm a, ei huoi nep tul tul.  Ram kalrem ei rel dik naw lei amani ding, khawvel ei khùmna ding hi hnai  nêkin ei hlat tiel tiel lem khom a hoi hle.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Khaw tieng am ei pan pei ding? Zalen tak tak ei nuom chun mani  intodel ram le hnamah ei inngir suok nawk a ngai. Chawmhlawma hring  mihriem chu mani kea ngir thei lo, a chawmtu zangainaa innghat a ni  leiin a zalen tak tak thei nawh. Vebur khon dinga ei thlang lalhai hi  Delhi tlangah lo inza vieu dinga ei beisei chun fak le dawnah ei ram ei  intodel hmasak phot a ngai. Hnam inzaum ni ei nuom chun hnam intodel  eini hmasak a ngai bok. Chulein, zalenna mei mit loa ei mut hring zing  ding chun fak le dawna intodel nun, economic nationalism &amp;amp;  self-reliance hi ei chang thlang tak a ni ding a nih. Phing thêp hi  zalenna thli ringota hnaw puomin umzie a pai sawt nawh. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;Tlangkawmna&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Zohnathlakhai hi khawvel hmun hrang hrangah hmu ding ei um ve ta a, ei  Zoram khawvel hi a lien tuol tuol a, a lien zuol deuh deuh ding a nih.  India, Myanmar le Bangladesh-ah ei um dar deuh tak a. Ei ram delh hi ram  sengsie a ni thu ei thu hongna tieng khan ei hril ta a. Hnam ropuia ei  ngir suok ding chun, Israel thlahaiin ram hnienghnar Aiguptaa umhmun an  khuor ang khan, eini khom ei Aigupta hmun hrang hrangah an thiemna le  varna hai, an hausakna le hmasawnna thuruk hai chu inchuk a, chuonghai  chu ei ram le hnam indin suokna dinga hmang hlawk dan kong ei dap a ngai  a. Chu lampui chu ei hraw mek a, USA-ah ringot khom kum 1990 laia mi 80  vel chauh um kha tu hin chu a sanga tiem thlang tla ei um tah a nih&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Israel thlahai chu Aigupta ramah kum 430 an um hnungin, mi 70 vel  chauh kha mani hnam le ninaa la kop zing, mani trong la hmang thei  maktaduoi hni chuong thruoi suok ding an la um a nih. Eini hi teh, kum  400 hnungah thruoi suok ding la um ei ti? Ei ram hluohai hi ieng angin  sengse sien khom, ei kutah la um zing a ti? Tuta mi rama ei ngaihai hi  chu huna chun ei ram hluo lai bakah ei kutah lut tang a ti? Hieng  zawnahai hi zawna poimaw tak tak an ni a, a donna khom eini kuta um a  nih. Ei ram hi ei kut hmangin ei zauh thei a, ei kut bok hmangin ei  inhmang vong thei. Khawvel map hi map hlun a um naw a, a rama chenghai  dit dan angin ramri hi a’n son el lem a nih. Chu ding chun hmathlir hla  tak nei a, inralring a, inbuotsai lawk a ngai. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;Khawvel kalhmang leh inlumlet dan ei thlir chun, Thuhriltu 3-a a hril  angin, iengkim hin hun bi ruot, remchang hun a nei vong a. Thli chi  hrang hrang a hràng châng le tui khom a fawn châng a um. Pawlitiks thli a  hrang chàng dam, thlaraua harna a tlung chàng dam, thu le hla a tlak  chàng dam, remna muongna, indona le sietna an leng chàng dam a um.  Lirnghingin leilung hmel a sukdanglam vong thei ang hin, pawlitiks  lirnghingin ramri a sawi danglam vong thei. Khawvela ram tam lem hi  Indopui Pahnina hnunga pieng a nih. Chuonga thil inthlakthleng hun a  hung tlung pha chun, hmathlir neia lo inbuotsaihai chun ram thar an siem  el hlak. Mahni unau, sul khat kuolhai le ram khata cheng hi hnam tin  dit dan a nih. Zo hnathlakhai mang le beisei ram khom chu huonga chun a  tla vong a nih. Van rama chen khom, mingo le vai venga um nekin Zo  hnathlakhai venga um chu thlang lem vong ei tih.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Bethesda dil a fawn huna lo inbuotsai lawk hmasa taphotin damna an  chang ang khan, eini khom hnam dam khawsuokna dingin ei inbuotsai lawk a  ngai. Sakhuo (religious nationalism) amanih le pawlitiks (political  nationalism) amanih hi mi hui khawmtu dinga poimaw a ni zing laiin,  iemani chenah mi thre darhtu khom a ni thei. Hnam thil, thu le hla  (cultural nationalism) ruok chun a mi hui khawm zing. Thu leh hla phuok  thiem hai, ziek mi hai, hla sak thiem hai, rimawi tum thiem hai,  chanchin bu mi hai, dawnril hai, lekhabu insuotu hai hi kalchar vong  hringtu le sukhmasawntu anni bakah ei pindan ril chen mi rûn a, zai  khata mi’n luongtirtu, trong sukhmasawntu le mi zirtirtu an ni a,  insuikhawmna hmangruo trangkai tak an nih. Tu lai, IT-Age-ah lem chun  internet hmangin khawlai hmuna um khom dawkan pakhat kîlin ei titi tlang  thei ta a, hi hin ei beisei phak baka nasain Zoram khawvela chenghai hi  a mi hip hnai a nih. MZP haiin Zofest an huoihot hlak dam hi a tak  ngeia Cultural nationalism chawi larna a ni a, ram tina umhai mi phuor  khawm zuoltu a nih. Zo hnahthlak po po huopa Cultural Mapping thaw dan  ding ruongâm kan duong mek a, hmun threnkhata chuh mani sum sengin  preliminary survey tran a ni tah. Hi thil hi hmun hrang hranga chêng Zo  hnathlakhai mi phuor khawmtu le pawlitiks thli a hrang phaa huong khata  min lawitirtu ding hmangruo poimaw tak an la ni ding a nih. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;Ei histawri fe pei ding hi eini kut ngeiin ei dit dan ang takin ei  ziek ding a nih. Mi dangin mi ziekpek dinga ei beisei chun, an histawri  ziekah ngirhmun thra chang ngai nawng ei tih. Hi hi ieng lai khoma  thudik ngir zing chu a nih. Zo hnathlakhai beisei ram le ei thu le hla  khekpui chu lungruol taka Zoram khawvela iengkim intodela ei leng hun  ding chu ni ngei raw se.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;(October 5, 2011, Delhi)&lt;/p&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-4796474469286042876?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/4796474469286042876/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=4796474469286042876' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4796474469286042876'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4796474469286042876'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/10/zo-nationalism.html' title='Zo Nationalism'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-7816417875307213682</id><published>2011-09-06T15:07:00.000+05:30</published><updated>2011-10-09T15:09:41.586+05:30</updated><title type='text'>Sakhan Lelte: Zaithiam Kami Chanchin</title><content type='html'>Kristian hla saa nasa taka Zoram khawvel rûntu lâr tak minu pahnih an awm a. Heng arsi êng tak pahnihte hi Zoram khawvel vanzawlah kum 80 dawn lai danah an lo lang a, an inchhang bung dan hi khât tak a ni. Mizoram pawna mi ve ve an nih bakah, mak tak maiin, Watkin Roberts (Saptlangvala) din kohhrana mi ve ve, chhul khat kual rial an ni. A hmasa hi Chalrûma leh Rothluaii te fanu Darrokâmi,* ‘Kâmi’ tiha an koh, kum 1904-05 vela Khawchhete (tuna Samtlang)-a piang, kum ruk vel a niha Kristiana inpe, kum 1913-a Sakhan tlâng, Tripuraa khaw pakhat Tlângsânga pêm leh seilian, kum 1920-23 laia zaia rawngbawltu hmingthang a ni. A pakhat zawk chu Rengkai khua, Churachandpur, Manipur-a September 8, 1980-a piang leh seilian, Lalruotmawii, kum 2003-2006 laia zaia Zoram khawvel rûntu ropui a ni. Isuan kum thum rawng a bawl ang deuh khan, anni pahnih làr hun vanglai pawh hi kum thum ve ve niin a lang.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hemi thu hi September 6, 2006-a Pastor Jacob Rodawla enkawl Mizo Presbyterian Church, Gaithersburg, Maryland (USA) a Lalruotmawiin rawng a bawl zan ka sawi a. Chumi thu chu New York Diary-5 ah hetiang hian ka ziak bawk a:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“A kârlakah thu tawi sawina hun an siam a, kei pawh sawi ve tura min sawm avangin ka sawi ve a. Ka hmaa thu sawitu, Mizo Christian Fellowship President Pu Sangliana chuan Lalruotmawiin Zoram khawvel a rùn nasatzia leh ani tluka hla lama mi rilru hneh theih hi kum za danah pawh an chhuak lo mai thei tih a sawi a. Chu chu chhunzawmin, kum sawmriat lai liam taa Watkin Roberts (Saptlangvala) hoa ramthim an nawr laia an hman tangkai, aw rangkachak neih, Tripura Sakhan tlanga Râlte nula Kâmi chanchin tawite ka sawi a. Kâmi hi Watkin Roberts leh a thawhpui H. K. Dohnuna leh a hnua rawn puitu Edwin Rowlands (Zosapthara) leh an hoten inkhawmpui pawimawh apianga hla lama rawngbawltu atana an hruai thin a ni. Kâmi makna chu, eng anga rilru sak leh luhlul pawh a zài an ngaihthlak hunah an rilru a khawih a, mittuiin a sil a, an tap mai thin a ni. Pi leh pute nuna an inzirtir pakhat chu, eng anga nâ pawh ni se mipa chu tap ngai loh tur leh nâ tih hmel put loh tur tih a ni tawp mai. Tap chu naupang leh hmeichhe thawmhnawa ngaih a ni.&lt;br /&gt;  &lt;br /&gt;“Chumi khawvel paukhauh tak le pä tak, a aw nêm mawia vaw chimtu chu Kâmi a ni. Patling, intipachang tak tak pawh a aw nêm fawna a han velh tah ruai ruai mai chu, kan khawvela thil la awm ngai loh a nih avangin mak an ti êm êm a; mak pawh a mak rêng lah taka! A velh taptu chu Kâmi awrawl, atom bomb aia chak zawka chantirtu leh hmangtu chu a ni tih kan chhuahtlang hluia chengte chuan an la hre ngai si lo. Kâmi zai chuan mi rilru Pathian lamah a hawitir a, ringlote hîp nana hmanraw pawimawh tak a ni. Chutiang deuh chuan, zanina a zai kan ngaihthlak nin loh, Lalruotmawi hi kan ‘Second Kâmi’ chu a ni e, tiin thu ka khàr a.” (New York Diary, September 6, 2006)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Inkhawm bàn chuan, “Tunge Kâmi chu?” tiin min zawt sap sap a. A ni rêng lah tak a, ram pilrila ngaih Tripuraa cheng, kohhran nawlpuia mi pawh ni bawk loh tan chuan mi hriat hlawh nih chu thil har tak a ni rêng ang. Kei ngei pawhin Zoram Khawvel 5 &amp;amp; 6-a Edwin Rowlands (Zosapthara) chanchin leh Watkin Roberts leh a hote rawngbawlna chanchin ziak tura ka inpuahchah hma chuan Kâmi hi tu nge tih ka lo la hre ngai rêng rêng lo. Mahse, Pathianin a rawngbawltu mi rinawmte zinga mite hriat reng hlawh tura a duhte chu, kum tam an hming a reh hnu pawhin a rawn pho chhuak leh mai thin niin a lang. Chu chu Kâmi dinhmun luah pawh niin a lang. Lehkhabua a hming chuanna ka hmuh theih zawng chu a pil bo hnu kum 80, Zoram Khawvel 5 &amp;amp; 6 chhuah hnua mi vek a ni. Lehlamah chuan, hming thang duh êm êm, an dam laia theihtawp chhuaha mahni infak leh inchawimawia ramtangte pawh, Engkim Lalpa duh dan a nih loh chuan, an thih rualin an ral hlen mai a ni. Chu chu khuarèl kan tih hi a ni mahna. Nawhchizuar Rahabi phei chu khuarêl avangin Isua thlahtute hming chuannaah thleng hmun a luah tlat asin!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Sakhan Tlâng&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;British-ho rikawtah chuan Mizoram chhunga awm tlâng ni si, mahse Tripuraa tlâng sâng bera an sawi (1097 m) ni tawh bawk si, Kawrvai Hindu hoin an pathian Shiva hming nen thlun zawm phêt an tum avanga ‘Betlingshiv’ tiha an ziak, batling thing tamna a nih avanga Zotawnga ‘Batlingchhip’ kan tih thinah hian Tripura sawrkarin khawthlir (look out tower) a siam a. Chuta tanga thlang lam i thlir chuan chhim leh hmar hawi zawnga inkham phei Sakhan tlâng dung, zai thiam hmingthang Kâmi te tual lenna thin, lal tawrawt leh nunrawnga thang Sibuta’n sial anga Darlalpuii a chhun avanga a nuin,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style: italic;"&gt;Sakhan tlâng khi lam ang ka en,&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style: italic;"&gt;Ka tuai Darngovi sial ang a tlûkna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tiha a chham, a tâna tlâng râpawm, kum zabi 18-na lai atang tawha Zofate tlâng leh khawzawl lo ni tawh thin, kum 1997 laia Mizorama Riang (Tuikuk) chengten harsatna an tawh avang leh chumi buaina siperin a kan kai zêl avanga Zofa chengten an chhuahsan tak, mi rama chang ta si chu, i hmu ang a. Damhauhvan ‘Pipu sulhnu hnam tin lung lai kuaitu’ a tih ang khan Sakhan tlâng phei chuan lung a kuaiin a tileng vawng vawng a. Chumi rual chuan he tlâng hi kumkhuain kan chân hlen tawh dawn tih ngaihtuahnain mi rawn dêng a, thin-hnûn a thîp veng veng a, kan indawm kun ngawih ngawih mai a ni. Sibuta tawrawtna avanga a nghawng kan tuar zêl a nih erawh chuan le, engnge kan sawi tak ang!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Sakhan tlâng tlâk lam luite hi chi lui deuh vek, chi an tenna thin, chi khurte chu ramsaten an tlan thin avanga sa chànna atâna khàn tha a ni a, chumi avanga ‘Sakhan’ tih hming hi pu ta pawh a ni mahna. Rei tak he tlâng hi an rial hnuin 1908 khan an luah thar leh a, 1910 phei kha chuan lal pathumin khaw hrang hrang an awp hman leh tawh a ni. He tlângah hian Dârrokâmi chu a rawn seilian a. A hmaa kan sawi tâk ang khan, kum 6 mi a nihin an chhungkuain Kristian sakhuaah an inpe a, Kristian chhungkua atanga seilian a ni. Kum 1913-ah Sakhan tlânga khaw pakhat Tlângsâng-ah an pêm a (Jampui Tlângah pawh Kristian khua Tlangsang a awm a, chumi nena ngaih fin lo a tha). Chung lai chuan Kâmi chu Sakhan tlâng dunga nula tleirawl Kristian awm chhun a ni. To pawh a to nangiang ang.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;1919 Harhna leh zaia rawngbawlna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Harhna tum thumna, kum 1919-a lo thleng khan Jampui leh Sakhan tlângte pawh a dêng pha ve a. Ni khat chu Kâmi chu amah chauhin thingphurah a kal a. A thing phur tur paikawngah a thawm fel hnuin a rilruah Pathian hla a lo lang a, a sà a, zanriah chhum hun thlengin a lâm a lâm ta mai a. A than rei êm avangin a nu chuan tlangval nen an awm avanga lo haw tlaiah a ngai a, a lo hau a. Thil awmzia a hrilh pawh chuan a awih chuang lo. Tichuan, eirawng bawl pahin hla a han sà leh a, a lâm a lâm leh ta mai a. Chutah zet zawng a nu chuan a hmaa a sawi kha a pawm ve ta a ni. Harhna changa Thlarau Thianghlim pawlna a dawn atang hian a zaithiamna talen chu a rawn inlâr chhuak a, Zoram khawvel a dêng ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Heng hun lai hian, 1917 atanga intanin Watkin Roberts (Saptlangvala) phun Thado-Kuki Pioneer Mission (TKPM), kum 1923 atanga North East India General Mission (NEIGM) hming pu ta chuan Jampui tlângah rawngbawlna a tan a, Kristiante awmna tura Raja Hrangvunga Sailo khaw din Tlângsâng-ah hmun khuarin, Superintendent hna thawk turin chung laia Aizawl mi hausa bera sawi H.K.Dohnuna chu a chhuk thla a. Hemi hmun atang hian Rengpui Ram (Tripura) te, Satikang (Chittagong Hills Tract) te leh Arakan ram thleng bawh èn tumin nasa takin hma an tawn a, ram pawh an la chak hle. TKPM hi Mizoram pawna Zoram kohhran hrin hmasak ber a nih avangin a tira thawktu tam tak chu Mizoram Presbyterian leh Baptist kohhran atanga lo kal an ni. Chutiang chuan an bial pawn Manipur, Tripura, Chittagong Hills Tract, Arakan Hills leh Chin Hills-a cheng Zo hnahthlakte zingah, Mizoram Presbyterian leh Baptist kohhran chuan TKPM hmingin, a ram mi leh sate nen thukhat vuahin, rawng an bawl tlang a, Zo leh Zo inbitum an ni bawk a, an thawk chak hle. Khawvel histawri-a rawngbawlna hlawhtling chanchin an sawi apiangin hemi bung leh châng hi bung leh châng chhuanawm leh zahawm berte zinga mi a ni fo ang. Chumi rawngbawlnaa hmun pawimawh tak luahtu zinga pakhat chu Kâmi a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Jampui Tlângsângah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Heng hun laia tirhkoh hmingthang, hmun tina chhawr hlawh êm êm leh Pathianin nasa taka a hman pakhat chu thu sawi thiam leh zai thiam Tirhkoh Liangkhaia a ni a. 1920 kum bul khan Manipur Senvona awm TKPM Field Superintendent R.Dala chuan thusawiah a sawm a, khaw hrang hrangah riakin thu a sawi a, a khaw tlawh apiangah awmni khamin a khawnawtin an lo hmuak a. Aizawl-a a lo kir leh hnu, a kum leh March 21-24, 1921 chuan Jampui Tlângsângah TKPM inkhawmpui a awm a, Superintendent H.K.Dohnuna chuan Tirhkoh Liangkhaia leh mi dang engemaw zat a sawm a, Tirkoh Chhawna, hla phuah thiam leh thlarau mi, a hnua zawlnei lâr pakhata sawi pawh a kal ve a. Mizorama misawnari hmingthang ber Edwin Rowlands (Zosapthara), TKPM rawngbawlnaa inhmang tawh zawk pawhin inkhawmpui hi a rawn chhim nghe nghe a. Hemi inkhawmpui hi Kâmi hming chherna leh Zo histawri-ah hmun a luah tanna chu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chung lai chuan Mizoram leh Jampui tlâng inkal pawhna kawng a la mumal lo a, sapa vaha tlang dung te, lui dung te, saitluang te zawha kal mawp a ni mai a. Hah thi kûlin Zirtawp ni tla suar suarah Tirhkoh Liangkhaia leh a kalpuite chuan Tlângsâng an thleng a. Liangkhaia chuan a mi hmuh duh ber zinga mi, Kâmi a lo kal leh kal loh a zawt nghal a. A lo kal loh tum a nih thu an hrilh rualin a ko peih an awm leh awm lo an han inzawt dêk dêk a. Tlangval tlawmngai Berraia chuan, “Keimah ka kal ang e” tiin a tho a, kal turin meichher a buatsaih nghal chûk chûk a. Zan kalin tlangval tlawmngai dangte nen Kâmi chu an zuk hruai ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hetah hian sawi dan inang lo a awm a. ‘Raja Hrangvunga Sailo’ (2002) tih lehkhabu ziaktu Rualchhinga chuan Kâmi chu Inrinni inkhawm rorel lai Tlângsâng lo thleng leh chumi zana zai chu niin a sawi a (71-72). ‘Liangkhaia Lungphun’ (2000) buatsaihtu Dr. Laltluangliana Khiangte chuan, Tlângsânga inkhawmpui tumtiak Thawhtan chhunah Hrangvunga Sailo khaw dang Phuldungsei-a lo thleng niin a sawi thung a. A sawi zêl dan chuan, Tlângsâng atangin Superintendent H.K. Dohnuna te, Zosapthara (Edwin Rowlands) te, Pastor Zabiaka te, Tirhkoh Liangkhaia leh Chhawna te leh inkhawmpuia lo kal mi dang thenkhat chu Phuldungsei-ah an phei a. Chumi zan inkhawmah chuan a ni Kâmi a malzai zawk (p. 196-199). A tawp lama ka dah, he inkhawmpuia tel ve ngei Zosapthara ziak ‘The Girl Singer of Tripura’-a a sawi dan leh sawi dan hnuhnung hi a inmil zawk a ang hle.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tlângsângah emaw, Phuldungsei-ah emaw, a khawi zawk zawk pawh ni se, zan inkhawmah chuan Kâmi chu pulpit atanga malzai turin an sawm a. Biak in, chu pawh chu pulpit tlang atanga Zonu malzai kan hriat hmasak ber, Zosapthara sawi dan chuan kum 13-14 vêl chauha upa Kâmi chu phûr takin pulpit-ah a kai chhoh ta teu teu mai a. Pulpita thu, thu leh hlaa mi chung en Zosapthara (Edwin Rowlands) leh Liangkhaia hmaah chuan a han ding a, “Eng hla nge ka sak ang?” a ti a. Sawi dan pakhatah chuan, mi pakhatin, “ ‘Kalvaria hnehna ropui chu’ tih kha le”2 a lo ti a. Pakhat leh chuan, : “A tawi mang e, a sak tui hlauh chuan” a lo ti a. Kâmi chuan, “A tui tâk leh a bul hla hek lo” a ti vei reuh a ni awm e. Zâm lo tak a ni. Edwin Rowlands sawi dan chuan, Pastor Zabiaka’n hla a tanpui a, chu chu a sa ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Dr. Laltluangliana ziak hian chhunzawm ila: “Hla chu a han sa taa le, chang khat a sak chuan a la tui tak tak lo deuh va, chang 2-naah chuan a tui tan ta a, a lâm ta de de mai a, a vaipuan vâr lukhum chuan a mittui a hru zêl a, a bân lehlam kha mipui chungah a vai a, ‘Tlang zawng zawng aiin Kalvari a ropui zawk êm êm a ni’ a han tih zawng te chuan amah Liangkhaia ngei chuan, ‘Kan lo mûr ur ur hlawm mai a, a en ngam rêng an awm lo va, an kaikun fur mai a, hmeichhe lam phei chu an uk tluah hlawm mai a, Sapthara (Rev. Edwin Rowlands meuh pawh chu a kun reng mai’ a ti hial a ni.” (p198).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Amah Liangkhaia ngei pawhin hetiang hian a ziak: “Inkhawm bànah chuan kan thleninah kan zai khawm dawn a, an upate chuan, ‘Kami, i pu kiangah khan thu rawh khai, inngaia in lo chhuak ta lailenga’ an han ti a, thu awi fe mai chuan a lo kal a, ka kiangah chuan a lo thu chat mai a. Kan han zäi chuan a piaha hmeichhe dang pakhat chu amah aiin a zäi ring zawk mah a, a zài chu ka hre thei mang lo va, hla pakhat chu tui mang lovin kan sa zo ta mai a. Kâmi hla duh zawng an han thlang a, kan han sa chu, a sa tui taa le, a tho phat a, a lam leh ta deh deh mai a. A lukhum khan a mittui a hru zêl a, a ban kha mipui chungah a vai a; chhuat lai dungah a vei tawn chhen ta mai a. A en ngam rêng kan awm lo, kan kun nghuai mai a. A zai mawizia ka tehkhin dan ber chu, lipui zau takah, tiau lungphek tha ver vawra lailen tui pal an han ti a, a pal phei zet zet a, a ti zing telh telh a, a zuih ral raih thin ang hi a ni ber mai, a zai thiam dan chu. A aw mawi dan chu umme-in an um vang vang a, a mè dawn têp lai ang mai a ni, chu chu ti tak meuhvin mittui tla zawih zawih chungin a han bei thin a ni a, a zai mawizia leh a urhsunzia khan mi a hneh lo thei lo a ni,” tiin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Phuldungsei atang hian TKPM hmunpui Tlângsângah Superintendent H.K.Dohnuna hoin an phei leh a, Kâmi pawhin a zui phei a, Rev. Dohnunan vawk sum nga a talh a, an châm a, ni lênga inkawmin an zai khawm a. A tûkah kham lo takin an inthen darh ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Pathian thil rèl dan&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kâmi chanchin ziahna ka hmuh theih apiang atanga a lan dan chuan, hemi inkhawmpui hi rawngbawlna lama Zoram khawvel hriat khawpa hming a chher tanna a ni. Hla phuahtuin,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style: italic;"&gt;Pathian thil rel dan chu,&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style: italic;"&gt;A va mak êm!&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style: italic;"&gt;Hriat phak rual loh a ni&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;a tih angin, Pathianin mi a chawimawi duhte tana kawng a buatsaihsak dan hi a makin sawi fiah ngaihna pawh a awm lo a ni ber. A zai thiamzia hrepuitu atan leh a chanchin ziaktu atana a rawn hruai khawmte kha mi namai an ni lo. Khang hun lai leh tun thlenga thu leh hla lama mingo misawnari kan chhuanvawr ber, a misawnaripuiten tluk lo rim nama an dah, kan kristian hlabu-a tun thlenga mimal kut chhuak ngah ber la ni reng, Leonardo da Vinci te ang deuhthawa mi famkim (complete man) tiha sawi phû ve, thil thiam ngah êm êm, Edwin Rowlands chu a lo lang ve tlat asin! ‘The Girl Singer of Tripura’ tih a ziakte hi kum 1990-a USA-a kan zin tuma Rev. Rochunga Pudaite in, Wheaton (Illinois) atanga ka zuk hai chhuah ngat a ni! Khang hun laia Tirhkoh lâr ber, solfa le zai thiama hmingthang bawk Liangkhaia pawh a chanchin rikawttu tur leh a hnu zêla a rawngbawlnaa kut pawimawha din chhuak turin Jampui tlangah Remruattu chuan a tîr mai a ni. Chumi kawng lo sialtu atan chuan kum 1917 khan Aizawla hausa bera sawi, mi thiam leh fing H.K.Dohnuna chu Jampui tlangah a tîr thla a, a hnuaia thawk Pastor Zabiaka te nen inkhawmpui pawimawh apianga zaia rawng bawl tura Kami hruai thintu an ni. Hetiang hi thil awm palh (accidental) ni loin awm tura duhtu remruata tla a ni duh zawk.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hemi thil nena inzawm tlat, sawi hmaih chi loh pakhat chu: Zoram khawvel tana Saptlangvala rawngbawlna hlutzia leh pawimawhzia a ni. Khami hma kha chuan Zo hnahthlakte khawvela kohhran chanchin an ziak changin Saptlangvala leh a hote rawngbawlna hnuhma hian hmun a chang ve lo tluk a ni a, a chan ve châng pawhin a kahpah chauha sawi telh a ni thin. Mahse, harsatna leh dodalna tam tak kara an rawngbawlna chuan ram hrang hranga cheng Zofate min suihkhawmzia leh he kohhran hi hmanga ramthim an tawn nasatzia hretu chu Pathian a ni a. Rawngbawl an tanna Manipur simthang bial chuan February 5, 2010 khan Gospel Zabili (Centenary) an thleng a, kum tluanin ropui takin hmun hrang hrangah an hmang a. Jampui Tlangah pawh Gospel Zabili chu November 25, 2011 hian an hmang ve dawn a ni. Hmun dangah pawh an rawngbawlna hnuhma awmna apiangah, a thlen hun zirin, an la hmang zel dawn. Chumi hunah chuan, Engkim Lalpain mite hriat reng atana a duh, an sulhnu kalsante chu, tu hriat hlawh loh pawh lo ni se, a hun takah a rawn pho lang zel dawn a ni. Kâmi chanchin kan sawi pawh hi chumi bawma tla chu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Lunglei Zotlângah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kâmi hming Mizorama a làr hmasakna ber chu kum 1921 October 12-16 chhunga Lunglei-Zotlanga Zoram Baptist Inkhawmpui (Presbytery) ah a ni. He inkhawmpuiah hian Tripura, Satikang (Chittagong Hills Tract) leh Arakan thleng bialtu, TKPM Superintendent H.K.Dohnuna leh a thawhpuite chu an sawm a. Dohnuna chuan Kâmi a rawn hruai bawk a. Kum 1907-a a duh thu pawh ni loa Mizoram chhuahsan tak, Zofate thinlunga nung reng leh an ngaih êm êm Zosapthara (Edwin Rowlands) pawhin he inkhawmpui hi a tawp lamah a rawn chhim hman a, Mizoram a chhuahsan hnu, kum 14 hnuah 1921 khan Lunglei vawi hnih a tlawh a, he inkhawmpui hi a vawi hnih kalna a ni. Rohmingliana, a hnua Lunglei atanga Manipur TKPM Field Superintendent R. Dala thlaktu tura Manipura tirh, khang hun laia Saptlangvala hote rawngbawlna chanchin ziaka hnutchhiah hnem ber zinga mi pawh he inkhawmpuiah hian a tel a, Zotlang inkhawmpui chanchin leh zaia Kâmi rawngbawlna chanchin kimchang taka ziaka TKPM chanchinbu Thado-Kookie Kristian3 (Nov-Dec, 1921) a chhuahtu a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rohmingliana ripawt hi a ngaihnawm hle a. A vai chuan a sei lutuk dawn avangin, Kâmi rawngbawlna chanchin lam chauh lo ngaithla ila: “...Pu Dohnuna thu sawi leh Kâmi zaiin mi tam tak min tilawm a, engtikah mah theihnghilha mawi kan ni lo ve. Kan Chhim Biala kan Lalpa min fakpui tura ni 15 lai thanga an lo kal leh an nula leh an tlangvalten an theihtawpa Pathian min han chawimawipui hi kan lawmzia kan sawi chhuak zo lo ve. October 15 zan chu chhinchhiah reng tlâk a ni. Chumi zan chu Kâmi zài zàn a ni a, amah hi Mizo hmeichhe zinga Pathian fak tura mahni chauhva zai ngam hmasa ber a la ni. Chumi zan chuan Inkhawmpuia kal zawng zawng tih theih tur hi Biak Inah chuan kan kim vek awm e. Pawn lamah, bangah te kan bet thep thuap mai. Tha ti ngiang ngiang an awm, ‘Ka rin ang chiah a ni’ ti an awm, ‘Ka rin aiin a tha zawk’ ti an awm! Thenkhatin, ‘Kan Mizo hmeichhiate mahni chauhva an han zai ngam ta chu a va lawmawm em!’ tia Pathian faka lawmthu hril an awm, kan beng a tlai ngei.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“Kan nghahhlel ang ngeiin min tilawm a ni. Kâmi aw hi (kim tawi takin sawi ila), ‘A tha’ tih ngawt loh chu fakna dang a awm lo ve. Rengpui nula dangte pawh hi an zai a tha êm êm a ni. Mahse, Kâmi zai zawng a danglamna a awm a, a nêm a, ngaihthlak a nuam bik a ni. Kan Lalpain amah chawimawi nan leh kan Mizo hmeichhiate fuih nan a lo thlang a ni ang tih hi a rinawm hliah hliah mai. Tin, a thlangtu duh ang takin ani pawhin heti chena hlaah pawh a rawn kalpui peih a, a thil tih theih hlu ber chu mipui hmaah Zotlâng Biak Inah a rawn ti a, tun thlengin chu hla chu a pui a pangin vêng tinah an la aupui a, a la lâr reng mai. Hla No. 555 leh hla thar ‘Aw, hmangaihna khawvêl èntu’ tih hi a ni…”&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Inkhawmpui lungchhiatthlakah&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Tuiruang kam, Jiribam Sub-Division, Manipur-ah khaw te tak tè Jakrador a awm a, kum 1921 lai khan kristian 35 an awm a, a bul lawk Bekara khuaah kristian 85 an awm bawk a. Anni khaw hnih tangrualin January 12-15, 1922 khan TKPM Inkhawmpui (Presbytery) an thleng a. Vanduaithlak takin, kalkawngah an hotu ber R. Dala, Field Superintendent chu tuihriin a thi a, a ruang chu January 11 tlai-ah Jakrador an rawn thlenpui a, a zan a zanin an vui liam a, Zofate zinga misawnari puitlinga Mizoram pawna pèn chhuak hmasa ber chu kan chân ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hemi inkhawmpui hmang tur hian Cachar lam atangin Saptlangvala leh a nupui leh an fanu Ruthi te, Zosapthara (Edwin Rowlands) leh mingo misawnari pahnih dang nen, Tripura atangin Rev. H.K.Dohnuna leh a palai rawn hruai mi 20 leh Sakhan nula zai thiam Kâmi te an lo thleng a. An hruaitu ber Dala a thih avanga note hruai lai arpui, mu-in a lak avanga a note an chi-ai anga khawhar leh lungchhe vankaia awmte chu Kâmi zai chuan tiharhin nasa takin a hnèm a, inkhawmpuia kal zawng zawng sawi leh hriat zui a hlawh takzet a ni. Hemi inkhawmpui hi inkhawmpui liana Sakhan Lelte a kiu thu rikawta awm kan hriat hnuhnun ber a ni mai awm e.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Thu khàrna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; A kum leh 1923 chuan Kâmi chu an khaw tlangval Saithankhuma (Pangkaia tiha koh lar) nen an innei a. Kum hnih chhung Tuikuk (Bru/Riang) ho zingah tirhkoh niin rawng an bawl a. An chhangchhiat tak deuh hnu chuan an bansan a, Sakhan Tlangsangah rawngbawltute thian tha leh tanpuitu ni zui zelin an khawsa a, fapa panga leh fanu pakhat an hring a. An fapa pahnih chu kohhran upaa thlan an ni a, pakhat phei chuan Tripura Baptist kohhranah a penson thlengin rawng a bawl a ni. Upat lamah a fate nen Mizoram Tuidamah an pêm a, December 22, 1990 khan kumkhuaa inhmatawna a Lalpa faka kiu zui zêl turin kum 86 lai a chamna lei ram chu Sakhan Lelte, Zoram khawvela kan soloist hmasa ber chuan a lo chhuahsan ta a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A sulhnu chhuia Tuidama zin, August 14/15, 2011-a a thlàn hmun ngei kea raptu leh a fapa upa ber Thangzaua leh a tu leh fate kawmtu J.D.Mawia, Vanghmun, Jampui Hills thu ziak hian a hmawr bawk ila, Kâmi kha zai thiam mai ni lo, theihna tam taka Siamtuin a thuam a lo nihzia a sawi fiah ber awm e:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“Amah hi zaithiam a nih bâkah, mi inngaitlawm, zaidam leh hawihhawm, mite biangbiak thiam, khual chhia khual thate lo chhawntu ber a ni a; ziak leh chhiar pawh lo thiam tawh a ni bawk. Tin, talent dang pawh Pathianin a pek belh zel a, nau chhar a thiamzia hi sawi tling a ni: a kut dam taka naupai lai pum a han zut zai zai hian mipa tur leh hmeichhia tur a sawi sual ngai meuh lo niin an sawi thin. Nau 200 chuang hlawhtling takin a chhar a, a kutah nau chunga luvawm hlauh sawi tur an hre ngai lo. Tin, a chil hmanga zutdam theihna talent kawltir a ni bawk a, tha nâ, kâwng nâ leh khamnat neiten an pan awl lova; a kuphahah chilfim a chhak huh zeuh hmanga a han zût chuan an dam mai thin a ni. Puantah leh ze-thlante a thiam êm êm a, Mizo puan mawi tak tak a tah hnem hle bawk.”&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Thu lâkna hnâr thenkhat:&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;1. Khiangte (Dr) Laltluangliana., Liangkhaia Lungphun, LTL Publications, Aizawl, 2000&lt;br /&gt;2. Keivom, L., Zoram Khawvel- 5 &amp;amp; 6, MCL Publications, Aizawl, 1999-2000&lt;br /&gt;3. Lalthangliana, B., Zoram Encyclopaedia (Zoram Tinreng Bu), Aizawl, 2003&lt;br /&gt;4. Mawia, J.D ziak ‘Zaithiam Hmingthang Kami (1904-1990), August 2011 (Unpublished)&lt;br /&gt;5. Roberts, Watkin., Kum 1912-1968 thlenga mi a lehkha hnutchhiahte (Unpublished)&lt;br /&gt;6. Rowlands, Edwin (Zosapthara) ziak, ‘The Girl Singer of Tripura’ (Unpublished)&lt;br /&gt;7. Rualchhinga., Raja Hrangvunga Sailo, LTL Publications, Aizawl, 2002&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;( Delhi, September 6, 2011)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;Thu Belh:&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;blockquote&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;THE GIRL SINGER OF TRIPURA&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight: bold;"&gt;By Rev. Edwin Rowlands&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Sometime ago Mr. D. Lloyd George remarked that the song of the nightingale is never heard in Wales and that there is not the need for its song, that it would be a superfluity because there is such a wealth of the nightingale song amongst the people. This cannot yet be said about the Lushai Hills. There is choral singing amongst the natives which is pleasant to their ear and sweet to listen to. There are no nightingales amongst them thus far, and we must look forward to the future for that. But here and there in Lushai land and the adjoining countries you will find an occasional singer who many at home in Wales would give much to hear. The subject of the present article, Kami is one of those. The present article refers to a time when I heard her sing a little while ago.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kami was a girl of about 13 or 14 years of age when I heard her sing. She had a sweet and very deep voice for a girl of her age. It was sympathetic and had a tear in it. Her home is in the Tripura State, and she is a member of one of the churches under the North East India General Mission. But the work is much the same as is carried on in the adjoining country of Lushai, the language is the same, the same hymn books are used, and the little Kami was considered to belong to everybody, and everybody was proud of her. She belongs to a clan known as Ralte, and that clan has a dialect of its own, but Lushai is principally spoken amongst all these clans. It is said amongst these people that the Raltes are more talkative than the others, and it is quite easy for a stranger to believe this for there appears to be much more sound in a vicinity where they live, than elsewhere. But Kami is a quiet, loving, simple little girl, and deeply spiritual.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Whilst mentioning the fact that she belongs to the Ralte clan I might mention a tradition which is rather interesting amongst them. There are not many of them, and it is said that the reason is because of their talkativeness. According to the tradition they are supposed to have appeared from a great hole in the earth. On this hole there was a large stone, but it was raised that they might come out. During this ‘exodus’, they made such a tremendous noise that an order was given to replace the stone at once, as it was thought that such a great crowd had already come out. Even to this day this talkativeness amongst the Ralte clan is being associated with that tradition.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;This is one of the keenest of the clans amongst the Lushai tribes. But to revert to Kami, the sweet singer from the heart of the jungle, she was expected to sing at the annual gathering where a distinguished preacher from the Lushai land had been invited to preach. He and others were very anxious to hear her sing, but because of sickness or something of that nature, she failed to appear.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;This preacher was invited and pressed to take services in another large village some miles away, and he took two services at that place. As this village was nearer to Kami’s home, she was sent for again, and was able to be present.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;It was on the second night that I heard her sing. Their little chapel was crowded. It was a building of some dimensions, built of bamboo. It was built the first time without being very large, and shortly afterward had to be enlarged. And then again they had to enlarge it, and still a third time I understand they had to enlarge it. This night it was full, with many standing outside at the windows and doors.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;The text from which this preacher, who was one of the two preaching that evening, spoke was “But we have the mind of Christ.” Kami sang during the service. The little girl with a splendid voice and the deep spirituality came forward. She was asked to stand in the pulpit. Everybody was watching and waiting for her. On the right were the leaders and the elders, and opposite on the left were the women and the children. They had a great treat. And what did Kami sing? She also has her favorites. This is what she sang: a translation of a Welsh hymn conveying the message that a victory was accomplished and the hill of Calvary, which is somewhat as follows:4&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;This is what she sang with her melting voice and hearts were melting ‘in response’ as they listened. One could see the tears streaming down the cheeks of one here and one there, much against their will, probably. They love to hear and to sing of Calvary, Christ and the Blood.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;As I have said before, Kami has her favorites, but if I remember aright it was at the suggestion of the Superintendent that she sang of this Calvary victory, after a dialogue something like this:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“What shall I sing, Grandfather?” (This is a term of respect similar to sir, only that it has more warmth and nearness.) When asking this question she turned towards the left from the pulpit, probably thinking specifically of Pastor Zabiaka.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“Which Grandfather,” said the Superintendent, “you have so many of them here?”&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;But the Pastor went forward towards the young singer. He started the hymn, and sang one or two scores with her. Unfortunately, he struck it rather low, but little Kami went through it most effectively, and not without repeating the refrain. As a result of the numerous revivals which have swept through these countries it has now become a custom to repeat and repeat and repeat the refrains. Little Kami had a most natural gesture, and held up her arm in a way that appealed to us all with great effectiveness. She was singing to the Christians at that time.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;On the street the following morning she again sang. This time for the non-Christians. That morning they sat in the centre of the street- I refer now to two or three old veterans who were still clinging to their heathen religion and its customs and, possibly, were even rejoicing in that fact. Kami was prevailed upon to come and sing for them.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Generally speaking, these tribes are very undemonstrative when it comes to matters of the heart and family life, and yet in the question of the religion of Christ they have become most demonstrative. For example, after the father of a home might have been away for sometime he would come home and would be received by the wife without any attention whatsoever. I heard a remark about this after the return of those who went to France during the war. This is how one of them gave me an example of the fact: The mother would say, “Look, John, your father has come back!” That would be the welcome. The religion of Jesus Christ has brought out the fact that there is within them a great store of unsuspected emotion. But with the old veterans mentioned above, there was no demonstration of any feeling.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kami sang to them one of Sankey’s hymns: “Open wide the Door”- a most appropriate hymn for the occasion. She sang most beautifully with her attractive young voice. They were probably amazed and struck at her voice, and glad to think that she was one of theirs, but they showed no feeling and hardly looked at the little singer, although I noticed one of them seeking to watch her without giving any outward indication of that. In the chapel, tears were showered, but no demonstration amongst the heathen… (circa March, 1922)&lt;/blockquote&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;NOTE: The smudgy concluding page available with me in which the writer compared the gift of singing amongst the Karens, Khasis and the Mizos has to be left out as it is not possible to reconstruct the disjointed sentences. It is either possible to know the length or the conclusion of this valuable and rare article which beautifully captured the young singer of Tripura and imprinted her name in the history of Zoram khawvel. L.Keivom (Delhi August 29, 2011)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;* Thenkhat chuan a hming tluan hi ‘Siamkami’ tiin an ziak a. Mahse, a fapa upa ber, kum 88 mi, Upa Thangzauva, Tuidam khaw miin August 14, 2011-a J.D. Mawia a hrilh dan chuan a hming tluan hi ‘Darrokâmi’ a ni. LK&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-7816417875307213682?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/7816417875307213682/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=7816417875307213682' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/7816417875307213682'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/7816417875307213682'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/09/sakhan-lelte-zaithiam-kami-chanchin.html' title='Sakhan Lelte: Zaithiam Kami Chanchin'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-4871906071523921670</id><published>2011-08-24T23:07:00.001+05:30</published><updated>2011-09-09T23:48:53.904+05:30</updated><title type='text'>Laira Chûn Rieng</title><content type='html'>Naupang tè ka ni laia inthokin pipu thu le hla khon khawm hi ka thil inhnikna zawng a ni leiin, kan khuo Pherzawl tlanga pitar putarhai inpawlpuiin, an thu mi hrilhai inchika baihâtin, pen le zieklobu ka nei phâk china lem chu tam tak ka ziek thlak hlak a. Chu hnam ro khon khawm le vong him sin chu hnam dam khawsuokna dinga thil poimaw a ni leiin tu chen hin chawl loin ka la sunzom char char a nih. Chu thil chu a nih tu laia Cultural Mapping tia ei hril vet hi. Ram le hnam ei indin tung peina le hnam damna lampui sielna sina inthok hin suti amanih chawl amanih lak thei a ni nawh. Mani ta le mawphurna sin ei thaw a ni leiin inhlawfa anga tha duop inhrûla inhlèm puma thaw thei a ni nawh; NREGS hnuoia Job Card neituhai sinthaw ang lem lem chun a thei naw zuol. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tlang sin thaw dinga hienghai rawi pung khawm hi i hmu ta hlak am? Ei depde takzie hrilfiena bung le châng fie tak le inzapuium tak laia pakhat a ni ka ring. Pathien hi a lo va thra de aw! Kei chu ni lang, ka luok an suksuok manah thawk-le-khata ka hmet ter pawt tawl ka ring. Inzak nachang hre loin, “Job Card ka hmu pha leh... blah blah blah” tiin tuolpârah ei la khekpui ngam nawk nghal! Baibulin ‘suon bengtlalo’ an la hung suok ding thu a hril kha i hmu nuom chun Job Card darthlalanga hin a chieng khop el. Ei hmu hma, mihriem pangngai anga ei inen tawl lai khah ei ngai vong vong el a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Khuplal laibrari&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 1964 January thla tawp tienga inthoka June thla bul chen Parbung High School-ah Headmaster sin ka chel a. Sikul trin, zantieng thlai suong hun vela hin lampuiah mi hrat khawkheng Khuplal (Hmangropuipa) ka hung pan hlak a, a thlai suong ka tungngha a, a chanchin le thu le hla hlui a hriethai chu ka’n don a, ka ziek thlak ngat ngat hlak a. A hrietna laibrari-a inthoka thu le hla ami rochunghai le hun hrang hrang le hmun dang danga ka khon khawm laia iemani zat chu lekhabu pakhat, HMAR HLA SUINA-ah ka hlu lut a, kum 1980-81 khan a suok a, tu chena Hmar thu le hla chanchin suina lekhabu (History of Hmar Literature) um sun a la nih. Hi lekhabu hi sut thar dinga buoipui mek a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Khuplal hla mi hrila inthok hin lekhabu chauh ni loin tienami pahnih ka ziek ta a. Pakhat chu ‘ZAWLLAI’ ti a ni a, a dang chu hi artikul thupuia hmang LAIRA CHÛN RIENG ti hi a nih. A tienamia changtu tak chu ‘Hranchawn’ a ni a, literechar-a a hla hlu lûta um chu ‘Hranchawn Hla’ ti a ni thung. Chu chu ‘Lohma Hla’ laia pakhat a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hranchawn hla&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Khuplala inthoka Hranchawn hla ka lak khawm thei chin chu tlar ruk chauh, sienkhom thu fûn inril deu le rienginko tak a nih. Hranchawn chu unau sal sari sungkuoa an farnu nei sun a ni a; sal sari sungkuoa mi bok, an upa tak chu pasalin a nei a. Sal sari sung reng reng chu sungkaw vangneia ngai ni hlak hai sienkhom Hranchawnin pasal a nei hnung hin an sungkuo pahni chungah vangduoina rapthlak tak a hung tlung a. A unauhai po po chu hun sawtnawte sungin an thi fai vong bakah a pasal unauhai khom a pasal chauh naw chu an thi mang rit bok a. Chuong lei chun Hranchawn chu vangduoina le inzawl, thina phurtu ni dingin miin an ngai a, an thîm hle bok a. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng hun lai hin tram nasa tak a tla a; hlo khom thlo dukdak hman lo lèkin a khawnawtin pûr phurin an buoi a. Hranchawn pasal khom chu pûr phurin a fe hlak a; sienkhom vangduoina kolah miin an ngai leiin an intlonpui nuom ngai nawh. Voi khat pûr phura a fe chu min an thìm ang hrimin Pawi râl a tuok a, an that tah a nih. A thi zan chun ina a maksan an naute, nene ne lai chu a thi bok a. Hranchawn chun tu khom hril ngam loin makhatin a tuor tlok tlok a. A pasal hmu loa a nau chu phum hmang a nuom si naw leiin, zing inhma takin a pasal pûr phurna tieng panin, a nau thi sa chu pawin, a’n thok suok a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Naupang phing tràm hun, vairik velah khaw pakhat a tlung a. Chu taka chun a pasal hung tlung vak dinga an beisei chu a lo nghak a. Naupang phing tram huna a nau bu pe loa an awi lei chun a in neitunu chun bu pe dingin le ama khoma bu fa dingin a ti a, sienkhom a hril chu hre naw ang elin a don nawh. A pasal hung tlung hun dinga an beiseia chun a hung ta si naw leiin a pûr phurna khuo tieng pan chun a’n thok suok nawk a. Beidong taka hriet naw ramah a fe lai chun vate chi khat dokrawchekkor inhram ri a hriet a. Chu vate chu vangduoina tuok ding lo puongtu ni dinga pipuhaiin an ngai leiin a hminga khom ‘dokrawchekkor’ ti an lo phuok hiel a nih. A umzie chu ‘I va hei chaw/dok de aw’ tia mi inhràm khum hlak vate tina a nih. Chuonga trongsie lo inphurtu nia an ngai leiin chu vate inhràm khom chu inhràm ti loin ‘inriem’ an ti a, chu chu diriem taka trongsie inphur tina a nih. Dokrawchekkor inriem khum chu an ngai a thra ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuonga beidong taka ram palailenga a fe lai chun lamthre a tlung a. Chu hmuna chun a pasal chu a lu um ta loin a tumbu phur leh a lo zal zing el! Pawi ràl a tuok a, an that a, a lu an hawn a nih. Chuong anga vangduoina rapthlak chu tuok sienkhom tu khom lengpuitu a nei naw a, makhatin a tuor tlok tlok a., Chuleiin,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Ka lenruolin awikieng thla an fam,&lt;br /&gt; Phungruol aw, tawnlaihai leh kim takin,&lt;br /&gt; Lung ang an va’n bùm;&lt;br /&gt; Laira riengnun awikieng thla ka’n fam,&lt;br /&gt; Phungruol a bo ten e, tleikhatin,&lt;br /&gt; Ràlah ni thlîr a e&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tiin a chan sietzie chu thla se êm êmin hlain an zawt a nih. A umzie: Ka ruolhaiin pasal (awikieng) an chàn chun ruol le pai (phungruol) le lainahai (tawnlaihai) pungkhawmin an lengpui hlak a. Kei mi rethei (laira) inrieng hin ka pasal ka hang chàn ve chun ruol bovin, makhat chauin (tleikhatin) ka tuor a; mihai chun mi thìmin an mi ràl thlir ringot nuom chau si a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi a chunga trap hla char hi besana hmangin June 16, 1964 khan Parbunga inthoka Churachandpur tieng ka hung kirin hlasam (poem) ka phuok a, chu chu besana hmangin a tienami ka ziek bok a. Chu chu kum 47 liem hnungin ka file hlui-ah ka hmu suok a, ka lawm kher el. Chu leia hi artikul hi ka hung ziek a nih. Tuta trum chu a hla chauh phor ei ta, a tienami chu ni dang hun remchangah la phor ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Khang hun lai khan mission sikul, Pawlruk chen inchuk theinaa chauh naw chuh mani tronga lekha inchuk phalna ei la nei nawh. Pawlsawm chena vernacular nei phâk dam chu mang khoma ei la mang phak naw a ni tak. Sienkhom, college chen mani trong ngei vernacular sabzek ei la nei dingzie hi ‘hmu thei lo chu a hmu leiin’ ti ang khan ka suongtuona mitthlaah ka hmu tlat hlak a. Chu huna ding chun, BA/MA level standata inchuk ding thu le hla ei la mamaw ding a nih ti ngaituoin, hlasam (poem) iemani zat zet, a thren thluk nei, a thren thlûk nei lo, ka phuok a. Chuonghai laia pakhat chu Hranchawn hla tawite sirsana hmanga ka phuok, ‘Laira Chûn Rieng’ ti chu a trùl zuolna lai siem thra metin, a hnuoia hin ka hung bun suok a nih:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A trâ sal sari kara laira maw,&lt;br /&gt;A awikieng sal sari kara laira maw!&lt;br /&gt;A vàng ruot am lo ni, a chungkhuo,&lt;br /&gt;Ruoithlipuia hang innûl el chu?&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A chung van ruot maw lenpûr lo tla,&lt;br /&gt;Pomlai hrai le awikieng thlafamna ding chauh!&lt;br /&gt;Chûn nunnem Hranchawn salung a zing,&lt;br /&gt;Hrilhaiin laikhum a bèl, ruoithli leh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Salung zingin pomlai hrai fam hnung,&lt;br /&gt;Laira Hranchawnin awi e, zalam pheiah;&lt;br /&gt;Zuopa lenpûr phur dar ang tongin,&lt;br /&gt;Hrilhai biethu inzawt tak maw!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;“I hrai pom sakhmel lam ang thlir la,&lt;br /&gt;Vai ta raw e, chang butui, tràm tui ang damna”;&lt;br /&gt;“Ka hrai riengte hi la trâm naw nih,&lt;br /&gt;A zuo sakhmel a tong hma chun”.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Siel ang zui e, singkhuol zalam tluong,&lt;br /&gt;Lo inriem khum dokrawchekkorin lentu kârah;&lt;br /&gt;Thlunglu boa awikieng sam ang zal chuh,&lt;br /&gt;Maten va tong e, laira chûn riengin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A tu maring kamkei ruol reng maw,&lt;br /&gt;Lenpur phur thlunglu siething lera chuon rêng chu?&lt;br /&gt;Thangsuona maw, leido chûn rieng trapna!&lt;br /&gt;Laitha zâm maw e, chûn rieng Hranchawn.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Laitha zâm ning a, awikieng boin,&lt;br /&gt;Tumbu, hrai le awikieng ruong zo ning a!&lt;br /&gt;Lenruol boa fam pûr hni do rêng chu,&lt;br /&gt;A duoi chungchuong, laira chungchuong!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Phungruolin ser ang thìm che maw?&lt;br /&gt;I zai hla chu a va’n rieng ngei de!&lt;br /&gt;“Ka lenruolin awikieng thla an fam,&lt;br /&gt;Phungruol aw tawnlaihai leh kim takin,&lt;br /&gt;Lung ang an va’n bùm;&lt;br /&gt;Laira riengnun awikieng thla ka’n fam,&lt;br /&gt;Phungruol a bo ten e, tleikhatin,&lt;br /&gt;Râlah ni thlîr a e”.&lt;br /&gt;(June 16, 1964, Red Cross Road, Churachandpur)&lt;br /&gt; &lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Tlangkawmna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Hieng ang hla,Narrative poem hi pipuhai hlaah khan a tam. Kristien ei hung ni hnungin pipu thu le hlahai chu ringnawtu thuomhnawa ngaia vui liem dinga inchuktirna indik lo a um leiin, ei hriet naw karin, ei thu le hla tam tak ei vui liem hman a, a poi khop el. India ramin zalenna a hmu hnung, Mizo Union chok tho pawlitiks thlivirin a mi hung mut chok hnung le ei thil beisei a hlamzui hnunga mani hnam puola ke nghatsan phum ve tuma thrang ei hung laka inthok khan mani chanchin sui nachang hung hre vein, pi le puhai thu le hla khon khawm tieng hma ei hung lak tran a, ei hnam ro hlu tam tak ei hum pha a, tu laia ei thu le hla hlui neihai hi a ra suok a nih. Hieng tieng thila hma latu le thruoitu chu Hranglien Songate, Hmar History (1958) ziektu hmasa tak le hnam aidentiti phursuoktu hmasahai laia a hming hmai ngai lo ding chu a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng ei thu le hla, bong rem ruma ei hriet thei china mihai, bong rem ruma ei rem khawm le chuong anga ziek ngeia ei hlu lut hai hi ei chanchin suina ding le ngirhmun thar ei hung rem peinaa hmangruo poimaw le trangkai tak a hung ni tah pei a nih. A san laia pakhat chu, pi le puhai hla kha a saka sak thei, thlûk neia siem ni sien khom Narrative poem zierang put deuh vong a ni lei a nih. Hieng ang narrative poem hi kristien sakhuo ei hung lak lut hnung hin ei nei ta naw khom a hoi khop el. A poizie la hung hre deuh deuh ei tih. Hi baksamna hi iemani kong zawng beka phuhrûk dan ngaituoin ka hla hung thur suok hi kum 47 lai liem tah khan ka lo ziek a nih. Ram le hnam bul nghet indin ding chun, ni khat thilthua thaw el thei a ni naw leiin, hmathlir hla tak neia damtea bulthrut rem a ngai. Hnama ei dam khawsuok a ni chun, mani thei le phak ang tawk tawka bulthrut kan lo rem ve hai hi a poimawzie la hung hre deuh deuh pei ei tih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Delhi, August 24, 2011)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-4871906071523921670?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/4871906071523921670/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=4871906071523921670' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4871906071523921670'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4871906071523921670'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/08/lalpa-chun-rieng.html' title='Laira Chûn Rieng'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-442379101299035708</id><published>2011-08-23T22:47:00.000+05:30</published><updated>2011-09-09T23:27:17.768+05:30</updated><title type='text'>Ieng Zierang Am Ei Put Ding?</title><content type='html'>Babel hmun, trongsemzawla Pathienin trong a sukdanglam vong thu Genesis 11-a inziek kha changchawiin, mi tam tak chun trong hi hnam tin kuoma Pathien pek niin an hril hlak. Khawvela thil um po po hi Pathien pek vong anga ngai chun, chu thlirna chu a’n dikna chin um hrim a tih. Amiruokchu, thil hung inher suok dan chiktuhai chun trong hi Pathien pek ni loin, a hmangtu mihriemhai hung ser le ching suok a ni lemzie inhmai naw ni hai. Trong hi Pathienin siem saa a mi pek ni loin mihriemin ei mamaw ang dungzui peia ei ser suok pei a ni lem. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pathienin mihriem kuoma thu a hrilin tu hnam trong khom a hmang ngai nawh. Mi a biek pha leh ama trong a hmang a, chu chu a biekhai khan a umzie anni trong angin an lo hriet a, chu chu anni trongin an puong suok el a nih. Baibula Thuthlung Hlui huna Pathienin mihriem hmanga a thu hrilhai chu Hebrai trongin an lo ziek thlak a. Thuthlung Thara mihriem kuoma Pathien inpuongna ruok chu Grik trong deu vonga ziek a ni thung. Chu thil lei chun Pathienin Hebrai trong amanih Grik trong amanih a hmang tina a ni nawh. Rev. Thangngur kuoma Pathien inpuongna, hlaa a ziek suokhai chu Hmar trongin a ziek suok leiin Pathienin Hmar trong a hmang tina a ni naw a, Pathienin Hmar trong hmangtu a hmang tina a ni lem.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Trong hi mihriemin ei chengna khawvel, sik le sa, tlang le phai le a mi tuom veltu thil dang dang le inzoma ei ngaituona le suongtuonahai hril suokna hmangruo dinga ri hrang hrang ei hung ser suok le chîng suok a nih. Eini rawi trong trobul, thu mal hung insiemna hnar ei bi chieng chun a hung intranna chu thu mal lam rik pakhat vong a nih. Thu mal pakhat, ziek dan inang chu ei lam rik dan zirin thil dang dang ei inkawktir a, umzie hrang hrang a hung nei a. Chuleiin, ei trong hi trong bul le umzie suituhai chun a ria innghat, thu mal tin kawk nei trong, phonetic and mono-syllabic language an lo ti chu a nih. Chu chu Mongoloid hnamhai trong fe dan tlangpui chu a ni vong.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Entirna dingin thu mal pakhat ‘mei’ ti hi hang la inla. A umzie bul chu mei (fire) le mei (tail) tina a ni tak a. Amiruokchu, thu mal dang pakhat pahnih belin trongkam za chuong dai ser thei a nih. Chuong laia threnkhat chu a tira mei umzie le inzomna nei ta der lo dam a nih. Ei lam non a, “A thaw mei mei (carelessly); Kan titi mei mei (leisurely); Mi ti mei mei naw rawh (disapproval); Bu fa mei mei ei tiu aw (simple, informal); A va lawmum mei mei de! (unexpected windfall); Mei mei a! (What nonsense! What rubbish! Don’t be stupid!); Mi mei mei an nawh (not a simpleton, not ordinary, an important person, a strong character) ei ti chun a tira a umzie ei hril leh inzomna an nei ta naw vong ti hre thei ei tih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chun, “Mei nei (mei+nei) deuin trong naw rawh” ka ti chun a thu hrila khan thu inthup, sienkhom kawk amanih umzie nei rieu, (sinister meaning, insinuation, innuendo, ambiguity), hril dot si loa a hmawr ka phor lang thil a um tina a nih. Chun, ‘mei mit’ ti umzie chu mei that, sukhlum tina ni sienkhom a letlinga ka sie chun ‘mit mei’ a ni ta dai a, chu taka inthok chun trongkam tam tak, umzie inang naw vong a hung suok thei. A mi mit mei (a lustful glance or disapproval look); Mit mei a mi’n hmu (approval look); Mit mei kawi a mi’n hmu (showing disapproval); A mit mei veng rawh (to take care not to offend) tihai hi umzie inang lo vong a nih. Hienghai hi ei trong thu mal lam khata inthoka trongkam hrang hrang an hung insiem dan a hmawr ei thlir thuok theina dinga ei hung tar lang a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Trong hi a hmangtuhai zirin ni tinin a thar an siem ang bokin ei hmang ta nawhai chu a thi pei a. Thu mal ei nei nawhai chu hnam tinin ei mamaw ang peia ei ser suok an naw leh ei kawl le kienga hnam chenghai trong ei haw seng a, chuong ei trongkam hawhai le ei trong chu hung inthlop tungin trong thar a hung insiem pei a. Chuong hnam dang trong ei lakhai chu eini trong thlek dan anga thle ve le zierang inang a ni chun a hrat lem lemin damten a hrat naw lem chu a lem hmang a, sienkhom lema um chun lem a ni ti khom a hriet ngai nawh. Chuong ang chu Sino-Tibeto-Burman group hnuoia trong hrang hrang ei hmanghai hi a ni vong. A zungpui tak chu Chinese trong a na, chu chu Tibetan trongin a hung chekpol a, ei hung thlang tlak pei hnungin Burmese trong leh a hung inchekpol nawk pei a, chu taka inthoka fe peiin India hmar sak tienga hnam hrang hrang trong hi a hung pieng a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei kawl le kienga hnam dang trong ei lak lut hin ei trong zierang a sukhausa thei ang bokin a sukbo der thei bok a. Ei trong trobul le inzom trong hrang hrang ei lak lut peihai chu ei trong sukhausatu le a zierang sumrisang anga siem theitu an nih. Sienkhom, ei trong zierang le inang der lo, entirnan Saptrong, ei lak lut rawn taluo chun sawtnawteah ei trong a up hlum der thei a nih. A san chu ei trong hung insiemna hnar le a fe dan kalhmang a danglam dai lei a nih. Saptrong thu mal hmangin eini trongin trongkam thar ser thei a ni nawh. Ei trong zierang a put thei dan um sun chu ei trong thluka ei thu mal lak luthai chu inthuomtir a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mani tronga ei nei lo, hnam dang trong lak lut hi hnam tin thaw dan a nih. Chuonga thaw nasa tak le huomhap tak chu Saptrong hmang hnamhai hi an na, an lak luthai chu anni rongin an inthuomtir vong a, chuong anga an inthuomtir hnung chun, an ta angin mi dang an min hmangtir hlak a nih. Saptrong awphawia lam chi naw phot chu anni zierangin an inthuom vong hlak. Entirna tlawmte hang la inla: Aizawl chu Aijal, Lunglei chu Lungleh, Lusei chu Lushai, Mumbai chu Bombay, Dilli chu Delhi, Kanpur chu Cawnpore, Sri Lanka chu Ceylon, Myanmar chu Burma, Yangon chu Rangoon, Singhapur chu Singapore, Beijing chu Peking, Venezia chu Venice, Firenze chu Florence, Roma chu Rome le a dang dang hai hi an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuong laia ram hming, Baibula chuong rawn em em anni awphawia an ko pakhat chu einiin ‘Aigupta’ ei ti, ‘Egypt’ an ti daih hi a nih. Tien lai chun, a ram mihaiin Aigupta hi ‘Kemet’ an ti hlak a, Nile chuonchung le chuonhnuoi pil hi sen ve lo, hàng hmuk el a ni leiin Kemet (pil hângna ram) an lo ti a nih. Kanan mihai chun ‘Misri’ an ti a, chu zul chun Arab-haiin ‘Misr’ an ti bok a, Hebrai mihai ruok chun ‘Misrayim’ an ti thung. B.C 700 vel, Grik mi thu le hla thiem Homer hun lai daia inthok tah khan Grikhai chun ‘Aiguptos’ an ti ve thung a, chu taka inthok chun eini khomin ‘Aigupta’ tiin ei mi hmasahaiin an mi lo siepek a, ei kam le khom an rem a, a fuk hlein ka hriet. Eini rawi lai hin a ieng a khaw ngaituo chik lo, Saptrong ngaizawng pawl threnkhatin, ‘Egypt’ ti chu awrizinal lema ngai le ‘Aigupta’ ti chu tuoltro bek bek, mamuli deua ngaia inzapui nuom dam an umin an lang a. Hi ngirhmun hi bi chieng a trul hlein ka hriet.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Zoram Khawvel’ ka ziek tran lai le tu chena mi thiem threnkhata inthoka soiselna ka dong hlak pakhat chu Saptrong thu mal ei lak luthai hrim hrim chu, a thei phot chun, Zotrong awphawia ka ziek vong lei a nih. Chu chu Japan rama inthoka Amerika ram chena hnam tin thaw dan tlangpui a nih. Ei mi hmasahai lo thaw dan khom a ni leiin Saptrong le trong danga mi thu mal ei lak luthai chun Zotrong zie a put tah leiin ei tronga thrang hrim anga ngaina a um hiel tah. Chuong laia ei hmang inlar deuhai chu Borsap (Bara Saheb: Deputy Commissioner), Larsap (Lordship: Governor), Kudam (Godown), laltrîn (khawnvar: lantern); hawldawl (puonthuo tuomna:hold-all); rizai (puonthuo:razai), sikul (school), ekzam (exam), rizal (result), talen (talent), sakramen (sacrament), tarpintel (turpentine), pulit (police) le a dang danghai an nih. Hieng thu mal pulpit, pastor, angel, pen, pensil, sermon, sakramen, sikul le a dang dang, ei trong awphawia lam le ziekhai lem hi chu ei trong ang charin ei inpuiah thaipui chan an chang tah.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Saptrong hre china ngaihai laia ngaidan nghet tak pakhat um chu: Saptrong thu mal ei hmanghai hi Saptrong ziek dan anga ziekin ei lam (sipel=spell) ding a nih, ti a nih. An thrangsan tak nia inlang chu, eini awphawia ei ziek pha leh tiem a sukharsa a, tiem suol a ol a, ei Saptrong lam dan khom nasa takin a thruoi suol nuom, ti a nih. Hi ngaidan hi inza a um lai zingin ngaidan hmasiel le bui mei tawi ang a nina lai a um a; ei trong vui liemna dinga lam ei sat ang a ni thei bok. Ngaidan hmasiel a nina chu, Saptrong hre lohai ngirhmun ding a dawn phak ve nawh. Bui mei tawi ang le chongkor mit puta thil thlir a nina chu, Saptrong awphawi le ziek dan anga ei thaw pei ding a ni chun, eini trongah Saptrong hi a luong lut nasa si leiin, hun sawt nawteah ei trong zierang thlak danglam vong a ta, a up hlum der ding a nih ti an ngaituo phak naw lei a nih. Saptronga thu mal ei lak lut hi ei trong sukhausakna dinga ei thaw a na, Saptrong sukhausakna dinga ei thaw a ni nawh ti hi hriet chieng a thra ngotin ka hriet. Chuong po po chunga poimaw chu, Saptrong root words ni loin eini root words hmang chauin trongkam thar ser thei a nizie hi a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka hmu dan chun, nuom inla, nuom naw inla, hma ei sawn ang dungzui peiin hnam dang trong ei lak lut pei a ngai a, chuong tronghai laia ei lak lut rawn tak ni pei dinga inlang chu Saptrong a nih. Chu chu ieng zierang am ei inputtir ding a na? Ei trong zierang ei inputtir a, ei sumphukah, ei tapte bulah ei intrumtir thiem chun, ei zierang putin eini lai inzel a ta, ei trong sukhausatu ni bok a tih. Ama zierang ei inputtir ruok chun damten ei trong hi ama zie le rongin thlak a ta, a tawpah ei trong hi a up hlum ngei ngei ding a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(August 6, 2005)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-442379101299035708?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/442379101299035708/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=442379101299035708' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/442379101299035708'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/442379101299035708'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2005/06/ieng-zierang-am-ei-put-ding.html' title='Ieng Zierang Am Ei Put Ding?'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-388105035247007571</id><published>2011-08-08T15:54:00.000+05:30</published><updated>2011-08-10T16:08:52.144+05:30</updated><title type='text'>Piancham Titi-2</title><content type='html'>&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Zai tin thang kan vawr a,&lt;br /&gt;Hawikawm lenrual duh hei zawngte nen;&lt;br /&gt;Tlángin min sêl lo u,&lt;br /&gt;Lenlai kan chèn ve e;&lt;br /&gt;Lenlai ni te hi, &lt;br /&gt;Kan la ngai dawn êm!&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;- Vankhama&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka riahna Rimawi Rûn bathlàr nuam takah chuan keimah chauha thuin, zing thlifim dai thlum, thaw hiau hiau chu tui ti taka hîpin, kawl êng phût mai chu ka thlir a. Kum 2011 chhunga ni 196-na, July 15, ka piancham 72-na ni chu boruak thiang tak karah nui ver verin a lo chhuak a. Zofate Jerusalemah ngei piancham lawm tura min hruai thlengtu Engkim Lalpa hmaah lawmthu sawiin ka thingthi a. Thenawm arpate pawh an bâng bik lo: lawmthu min sawipui ni awm hrimin, awrawl tawp chhuahin min lo haleluipui asin!&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Khuanu Remruat&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kan tum lawk rèng pawh ni lo, mahse kan hriat loh hlàna kan nun zai suih fintu a awm thin a. Chu chu ‘khuanu ruat’ tia sawi mai lo chu sawi dan tur dang a vang hlê awm e. Tunah kan khawvelah hian mihring tluklehdingawn sarih dawn lai kan awm a, chu chu chawlh miah lohin sekhawn tinah pakhat chhiar ta ila, chhiar zawhna turin kum 240 vel a ngai dawn a ni. Chutiang zozai zingah chuan, hun rei lo te he khawvela kan lo zin chhung hian, khuanun intawng tura a ruatlawkte chauh kan intawng thin niin a lang. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aizawl tlanga ka piancham 72-na lawm tura Zolife Infotech leh ZOlife magazine hringtu leh enkawltu Tv. Lalremruata Varte-an a ruahman mai pawh hi chumi remruatna bawma tla chu ni ve-in ka ring. April-June, 2011 chhung khan Manipur, Tripura leh Assam hmun hrang hranga awm darh, chîm ral meka awm Zo hnahthlakte chanchin leh thu le hla hlui khawn khawm hna ‘Cultural Mapping’ tiha a prawzek hming ka vuah chu tan dan tur kawng siala ka zin laiin, May 22-25, 2011 khan Barak Valley Hill Tribes Development Council (BVHTDC) hmunpui Hmarkhawlian-ah Remruata pawhin Aizawl atangin mi rawn fin a, kan mi leh sate chenna hmun hrang hrang kan fanpui a; tui lian khûp thlenga daiin Silchar Mizoram House-ah zan khat kan riak bawk a. Ani Mizoram panin an kir a, kei Tripura panin ka chhuk thla zel a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;June 3-ah Delhi-ah ka chhuk thla a, June 11-17 thleng Churachandpur-ah ka chhoh leh a. Ka lo kir lehin Remruatan telefawnah, “July 15 hi i piancham a ni, ti rawh?” tiin mi rawn zawt a. Kei chuan, “Ni e, ka piancham vawi 72-na tur a ni” ka ti a. Ani chuan, “Aizawlah kan lawm dawn ni a. I hman ang, ti rawh?” a ti a. Kei pawh chuan, inngaihtuah set loin, “Hman dawn lawm ni” ka ti thla ringawt a. Minit khat chhungin, Home Minister pawh rawn hman eih loin, kan fainal chu a ni der mai a. Chutiang a nih tak sia chuan, piancham lawm paha lehkhabu pakhat tal buatsaih leh chhuah chu tih makmawh niin kan hria a, kar khat chhunga a manuscript peih hman tumin kan buai ta chuk chuk a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Remruata nen hian Pune-a lehkha a zir laia inràl hriat kan ni a. Zirlai hruaitu a nih bakah magazine changtlung tak kum tin an chhuah thin a, min sawm angin artikul ka thawh ve ziah a. Kum 2002 khan Thalfavang Kûtah khuallian atan min sawm a, kan nu nen kan fapa hruaiin kan zuk chhim ve a. Chu chu Remruata nena kan inhmuh hmasakna ber leh Zoram khawvel tana rawngbawl hna kan thawk dun tak tak tan hun a ni. Hei hi ka han zeh telh hrâm chhan chu, mihringin thil awmzia kan hriat hma daih pawha rawngbawl hna thawk tlâng tura min duantu leh suihzawmtu a awm thu, a hmaa ka sawi tawh kha, a lo dikzia tar lan ka duh vang a ni. Ka thawhpui a tua pawh hi chutianga Khuanu bel ruat vek niin ka ngai a, ka tan chuan lunghlu an ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka mi sawm duh hming sawmthum vel ka pek leh thu sawina hun pek ngei tura ka ngaihte hming ka hrilh bâk chu prokram buatsaihtute kutah engkim ka dah a. Tute nge, enganga huap zauin nge an sawm dawn tih ka hre lo. Mi 50-70 vel an lo kal chuan hlawhtling hle turah ka ngai a. Mahse, ka rin ang a ni dêr lo! Nairobi-a kan awm lai kan thianpa pakhat, fiamthu thiam deuh hian a zinnaa an nawmchenna khawvel chanchin chil phuan tla khawpin a ripawt a. Kan thian dang pakhatin, “Are they cheap?” tiin a lo zawt chhên a. Ani chuan, South Indian awphawi (accent) dik tak hian, “No, no, no, they are not cheap at all, my friend! They are cheaper!” a tih ang deuhin, anti-climax zawng ni loa pro-climax (pro-max) zawnga sawi chuan, ka duhsak leh min duhsaktu then leh rualte hi ka chungah an lo tha mai lo a, an tha chungchuang a, hall leng lo khawp hiala tamin mi rawn lawmpui a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Duhsakna luangliam&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kan prokram kha Sardarjiho ‘barabaje-a’ tan tur kan ni a. Vanneihthlak takin, thutna rem that a ngaih avangin, kan tan tlai hret a, kan phùrna pangsa leh ‘barabaje syndrome’ hlauhawm inchawhpawlh (cocktail) tur kan pumpelh phah ta a ni. Ka piancham lawmna hi Information &amp; Public Relations (I&amp;PR) Auditorium, Aizawl khawpui lailia awm, mi 300 vel lengna, hall nuam taka an buatsaih a ni a. A khat tawk kan kal khawm lo ang tih kan hlauh rilruk laiin thawk leh khatah kan khat vek a, thutna dah belh theihna hmun apiangah kan dah belh zel a, keini tlar hmasa bera thute hmaah pawh tlar hnih dang an la dawh belh avangin tlar thumna kan chang pha tawk a. Chuti chung pawh chuan a chhunga leng ve lo bathlarah an la ding tlim hmur a ni. Induhsakna luangliam a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Inkhawm hruaitu Zikpuii kha nula zên nalh leh ngaihnobei, a zûnah uai palh ila, kan ui leh arte thleng pawha min lo uaipui ve hial bakah kan tu leh fa te thleng pawha an hrilh fâk tling khawpa uai buai theihna riau neih, khuanu tuah mawite zinga mi, LPS (Laldailova Pachuau &amp; Sons) television network-a thu puangtu leh chumi hmanrua chu hmanga zoram khawvel suihkhawmtu, zauhtu leh awi tleitu zinga mi a ni a. Ram hmasawn, abikin Oprah Winfrey Show-ah te thawk ve chu ni se, a kam chhuak tina cheng nuai per chhuak pawla mi a ni ngei ang. Thomas Gray-an,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Full many a gem of purest ray serene,&lt;br /&gt;The dark unfathom’d caves of ocean bear;&lt;br /&gt;Full many a flower is born to blush unseen, &lt;br /&gt;And waste its sweetness on the desert air&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;a tih ang khan, kan zoram khawvelah hian khawvel dang hriat hlawh loa lunghlu le tuikeplung inphûm ru leh ral ta mai an lo va tam dawn tak êm tihte min ngaihtuahtir a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan prokram kha a tawt hle a. Thusawi tura ruat ringawt pawh pakua leh sawina hun dîl paruk an awm a. Ramri awm lo, kawlrawn chauh awmna, zalen leh huapzau zoram khawvel huang a ni bawk a, thu sawi tur zinga thenkhat phei chu tu mitmei mah veng loa hawl kim vek tura lo inkâu sa an ni a, darkar hnih chhunga zawh tum chu zawh dawra suk tin an sawi ai maha khawlh zawk niin a lang. Mahse, inkhawm hruaitu kha a fel bakah thu sawitute kha thu thûk leh fun ril, tawi taka sawi thiam vek an ni a, darkar thum chhungin kan tlingtla thei hrâm a, a lawmawm takzet a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan hun laia kan kamdinpui then leh rualten mi rawn uap hneh hle a, a lawmawm takzet a ni. Zofa, Indian Foreign Service-a awm zingah a siniar indawta a palina ka ni a, Manipur State-ah phei chuan a hmasa ber ka ni. Keiniho chin hi chhul khat kual ang chiaha inen leh inngaina tawn kan ni a. Rilrua nung reng, mual liam ta Zikpuii pa (KC Lalvunga-1994) leh Lal Thanzauva Pudaite (2008) te chu an kawppuite ve ve- Pi Dari leh Pi Lani Pudaite (Lalthangliani)- ten tlin taka an ai rawn awhin, tleirawl tak hmel la pu Thangkima Cherpoot hoin mi rawn tawiawm a, siniar nih an tlinin thla an timuang takzet a, lawm avangin lung pawh a chhe deuh hial a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lehkhabu tlangzarh tura sawm, State Planning Board-a Vice Chairman Pu Lalkhama hi Mizoram atranga IAS tling hmasa ber leh a rama Mizo Chief Secretary ni hmasa ber, Delhi tlang atanga thian-u berah ka neih a nih bakah ka lehkhabu chherchhuan kal mek, Zoram Khawvel piantirtute zinga kut pawimawh a ni a. Chief Secretary a nih lai, March-April 1989 khan Rangoon atangin Mizoramah ka zin a. Hei hi Mizorama ka zin hmasakna ber a ni a, ka la tlangnêl loh hle a. Mahse, Churachandpur atangin telefawnin ka zuk bia a, ka zin veivakna tur engkim min lo ruahmansak a, chhungpui fa angin ka lawi lut a. Ka thianpa Mike Lalmanzuala IAS inah zanriah leh hla ruai min lo buatsaihsak bawk a, chumi thu chu Zoram Khawvel-1 ah ka ziak nghe nghe a (p 30-31). Hemi zana kan tleirawl zai thiam pahnih zinga pakhat kha a hnua zai thiama lar, zoram khawvel rûntu leh zauhtu zinga mi, Zosangliani hi lo ni reng alawm maw le! Kum 22 hnu, ka piancham lawmnaah pawh hian a thian dang pahnih, hla leh rimawia nasa tak leh hlawk taka zoram khawvel rûntu leh zauhtu Sailothangi Sailo leh Lalhungchhungi te nen mi rawn tawiawm asin! A hmaa ka sawi tawh ang khan, kan hriat loh lai pawha min suihkhawmtu kut hi a lo awm chiang a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zaithiam sawi takah chuan, ka piancham mi rawn lawmpuitu zinga mi Siampuii Sailo leh Vanhlupuii te hlei hlei hi an vanglai kha chuan zoram khawvel tana Kohinoor an ni takzet a ni. Anni lo chhuah hma hian, All India Radio, Shillong atrangin Mizo prokram-ah khuang nen mawl takin lengkhawm hla V. Thanthuamin (Varthanthuami) a rawn sa tleng tleng thin a. Ngaithlatute thinlung a hnehin kan zawr takzet thin a ni. Kum 38 hnuah, June 5, 1997-a a pasal Pachhunga nena an chenna Khatla-ah ka intarviu tumin khang hun laia a hmei a pa zai thiamte kha sulsutu ropui an nihzia ka sawipui a. Ani chuan, “A eng a khaw ngaihtuah loin kan lo zai ve mawp mawp a. Tun hnua ka ngaihthlak leh hian ka zak hnuhnawh thin” a ti a. Mahse, an hun lai na nâ nâ chuan an vung a, kan kalchar khawvel hi an chiah zawp hneh hle a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zofate lungrual tlanna ber chu ei leh in lam ai mahin thu leh hla, abikin hla rimawi a ni. V.Thanthuami te, Laikunga te, Lalthianghlima te, Biaksailova te, C. Lalkhawliana te, P.S.Chawngthu te leh mi hrang hrang, All India Radio hmanga Shillong atanga kum 1950-70 bawr vela zoram khawvel rûntute khan hmun hrang hranga khawsa Zofate chu lungrual takin, zai khatah min luantir a. Kan chheh vela awm tlangmi dangte thlengin, a thu hre lo pawh ni se, kan hlate kha an khûkpui ve nasa a ni. Hemi kawnga khang hun laia thawh hlawk ber zinga mi tlem te thlang dawn ta ila, lengkhawm zai lamah Siampuii Sailo leh lengzem leh tun lai hla chi hrang hrangah Vanhlupuii, kan arsi lian leh engte hi thutna hmasa ber tlar luah reng tur an ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hla ruai hlimawm&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Awmni kham meuha ka piancham lawmna buatsaihtu, ZOlife Editor Tv. Lal Remruata Varte-an lawm luhna thu a sawi zawh veleh Ramhlun South YMA Zaipawlin kum 1972-a Delhi tlanga ka hla phuah ‘Kan tlangram mawi’ an sa a, an thiam mai ni loin lung a run a, tî a mûr sung sung mai. Zai thiamten kan hla phuah thiam tak leh lung kuai taka an sak han ngaihthlak chang hian, piancham lawm ve Heroda Antipas ang mai khan, engmah ngaihtuah set awm loa mahni ram zatve hial pek kan intiam duh mai thin a ni. (Mk. 6:23)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zaipawlin an sak lai hian ka phuahna hmun, Delhi tlang South Block-ah min hruai kir a. Prime Minister Indira Gandhi ofis chung chiah pindan chu Europe (East &amp; West) leh Americas (South &amp; North) Division enkawltu Under Secretary-ho thutna a ni a, South America leh Carribean thliarkar ram zawng zawng, ram 30 lai ka enkawl ve a. Tuk tin dar 10-a thlen chuan hmanhmawh taka saree hmawr ri fawk fawk khawpa pên chak Indira Gandhi kha namaste ngei ngei a ni mai. Kha nu makna leh felna pakhat chu, hmanhmawh eltiang mahse, kan namaste hi chhang lohin min kal pèl ngai lo. Chumi hmun ropui, India hnukpui inthlunna in, British hoin duh tawka thaa an duan leh sak, nipui a hràn êm êmna hmun chu zopa tan chuan lung in lian a ni a, kan zo tlangram nuam ngaiin a thlarau a rûm ni tin thin. Chumi tlangram chawina hla ngei chu a ni zaipawlin an sak ni. Chu ram ngei chu a ni Rokungan, ‘chhawrpial rûn i iang e’ tiha a lo puahpui. He hla hian zùn a pai a, a vei tawh vek chuan an hriat loh hlanin an sa chhuak leh mai thin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Prokram duantute hian zoram khawvel lam hawi veka an duan a ni a. Kum khat lai zai lama lo inhmang tawh loh, kan zoram nightingale pakhat, Malsawmtluangi Fanai (MS-i) sak atana hla an thlansak, T. Zorampela phuah ‘Kan ram tan i thawk ang u’ (Dâr ang lènna kan Zoram hi) tih leh Zoram mawina leh Zofate sulhnu zûna uai Damhauhva phuah ‘Zùn phur thing tin pâr’ a han sa mai chu,- a aw mawi zâm vêl leh thaw chham khawpa Zorampela thahnemngaihna au aw leh Damhauhva lung kuaitu pipu zûn lêng infawk khawm, a phuana phuan buan buan chuan min bual a, nuam tiin kan chiri a, “Nang i awm chuan lei van a chang thin” tih hlaa chhunzawm tak kan nâp mai a ni. Kan zai thiam tam tak hian pasal an neih hunah an aw mawi thlengin an neihtir duh mai thin a, chu chu ti ve lo hrâm turin MS-I ka fuih duh a ni. Zai thiamte tluka rilru hliam thawi dam thiam daktor an awm lo. An thilpêk hi a hlu asin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tun laia zai thiama lâr, nula Zoramchhani sak atana an thlansak chu V.Thangzama phuah, ‘Khuavel i la chhîng ngei ang’ (Aw ka pianna leh ka seilenna ram) a ni a. Awrawl tawp chhuah a, rilru leh thlaraua zai vawr a ni a, a bâk beisei chuan tur awm lo khawpa lungsiin a bun chhuak thiam a ni. A phuahtu hi ka hnungah a thu a, a thunawn&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Tho la, ding ta che, i hliam a dam e,&lt;br /&gt;I tha thumte a kiang e;&lt;br /&gt;Hnutiang hawi loin, ram kal siam ta che,&lt;br /&gt;Khuavel i la chhîng ngei ang&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tih a sak lai hian ka han mitsîr a, hmatiang beiseina êng lam pana kalchawi tura a hmangaih zofate a fuihna thu, hetiang khawpa mawia sak a ngaihthlak hian a lung tlu zânin, keima ang bawkin a hnuk a ulh ve ka ring. A thunawn tawp tlar phei hi chuh, hruaitu Mosia thukhawchang nen a inzawl hle a, Kanan lam a hawi ruih mai a ni. Hruaitu dik chuan chumi rama a mite hruai thlen chu a hmathlir leh tum a ni tur rêng alawm. Thuneihna fawng vawn tum rikngawta hmanhlelh ram hruaitu intihte ai chuan Zofate histawri-ah he hla phuahtu hian hmun a chang sang zawk ang a, a dam rei zawk daih bawk ang. Chumi thuruk hmu fiahtu General James Wolfe (1727-1759) chuan Quebec kulhpui latu nih aia Thomas Gray hla Elegy written in a country churchyard phuahtu nih a duhzawk thu a lo sawi rêng ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Piancham chawina hla&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Rangoon-a kan awm lai atang tawh a thu leh hlaa ka rawngbawlpui, Lungleia awm K.Krawsthanga chuan ka piancham lawmna atana hlachham sei tak a phuah a, chu chu Elizabeth Malsawmtluangi, kum 10 mi lek, Kids Care School, Ramhlun (South) a mi chuan khùn tak leh thiam takin a chham a, tî a mûr sung sung mai. He naupang, fel leh chhuanawm tak hi June 8, 2010-a J.F.Laldailova hriat rengna prokram ZOlife bawkin a buatsaih tuma Mafa-an JFL sùnna hla sei tak a phuah chhamtu bawk kha a ni. Mi bik a nih ang hrimin, zoram khawvel cheimawitu ni zui zel turin Lalpan hual himin mal sawm zel rawh se. A hla chham chu, tlar tina hawrawp intanna chhiar thlakin ‘Ziakfung chawi thiam L.Keivawm’ tih a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Zai kan bàn nâng che zoram khawvel hrai chawi, Lalpui sakhmel tha.&lt;br /&gt;I pian ni champha leh Laisuih tuahrem kan lawm e, khualianah;&lt;br /&gt;A saw hmar tlang Pherzawl vangkhaw sumtual run nuama’n,&lt;br /&gt;Kungpui miril tur rêngin maw, mîm ang i lo pian le, saisenah;&lt;br /&gt;Fanau chhuanawm chawitleitu chûn leh zua an hlu ngei e,&lt;br /&gt;Uailote`n par ang vul zelin, parfung chawi thar zel ang che;&lt;br /&gt;Ngalfimin i damkhua sei mawlh rawh se, khuanuleng zarah.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chi bing, thliarkar rilru bo tura nau ang min awi thintu,&lt;br /&gt;Awi zel ang che i thaikawi laisuih nau puakpuan hlâi ngeiin;&lt;br /&gt;I lungril duhaisam, zo luan kawr ngeia kan luan za dial dial theih nan,&lt;br /&gt;Thaikawiin thu tin di chu hril zel la, aw hril zel ang che;&lt;br /&gt;Hmatiang sawnin zoram khawvel a her luai luai e, her luai luai.&lt;br /&gt;I thusep leh laisuih tuahrem kan zâr dêr dêr e, zo nun tlang nuamah;&lt;br /&gt;An sawi chuailopar iangin a vul chhing chheng e, vul chhing chheng.&lt;br /&gt;Min phuar vel, min vet chil chial e, laisuih hrualhrui ngeiin.&lt;br /&gt;Lalthlamuanga Keivom, vom, vom, vom.&lt;/span&gt; (Zobawm Rûn, Leitlangpui, 15.6.2011)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hemi ‘chawi-hla’ phuahtu K.Krawsthanga hi thu le hla thiam, Zofate thu leh hla avanga Kawl sawrkar man tawk hmasa berte zinga mi a ni. November 3-5, 1989 chhung khan Rangoon-a kan awmna India House zau leh nuam takah thu leh hlaa inkawm khawmna fianrial kan hmang a. Tahan atangin mi pakua, Rangoon atangin Ph.D 1, Pastor 4 leh an nupuite, an vaiin 10 an ni a. Kan fianrial hnu kar khatah an man khawm vek a, a then ni 7, a then ni 10 an hrêng a, chhun-zan zawmin thu an dawp a. Ka thawnthu ziak ‘Lalnunnem ka ngai êm che’ tih, a hnua ‘Lalnunnemi’ tiha kan chhuah tak denchhena thu leh hla ziak dan kalhmang sawi leh zir tlang kan ni a, an thu sawi a inang vek si avang leh thawnthu chhiar tlàn avanga lung ina inkhung thu awm hek suh, tih ngaihna vak hre loin, an chhuah leh ta vek a ni. Chumi chanchin tlêm chu ziakin, Zoram Khawvel-1 kharna ‘Thu Belh’ ah ka hmang ta a ni. Kum 22 hnuah, Lunglei atanga chawihla a rawn phuah mai bakah a nupui leh fanu damloh, hospitalah kalsana Aizawl tlanga ka piancham lawmnaah a rawn telh hi induhsakna chungchuang a ni. Min suihkhawmtu kut hi a rinawm a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Thu ruai&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Thusawina hun pek bik IAS pensioner leh ziak mi pahnih Lalhmingliana Saiawi le Mike Lalmanzuala te; ka lehkhabu min chhuahsaktu (publisher) MC Lalrinthanga leh khawla chhutu (printer) V.L.Zaikima te; lehkhabu thlir lawkna sawitu C. Lalawmpuia Vanchiau, Desk Editor, ZOlife magazine leh lehkhabu tlangzarhtu, Mizorama IAS tling hmasa ber Lalkhama, Vice-Chairman, State Planning Board te; Chhura favang buh ena ka thu ziakte thiam leh dimdawi taka tlang thlirtu, Saptawnga thawnthu Zotawnga letling thiam lawtlaka sawi P.L.Liandinga leh ‘Keivom leh Zofate Insuihkhawmna’ tih sawitu Lalhruaitluanga Chawngte, Editor, Zozam Weekly te chu an chêtna huang leh tlatna mualah theuh mi chhuanawm leh ram leh hnam tana mi tangkai an nih ang hrimin, an thu vuak thlakte pawh a ngaihnawm a, rangkachak hlîr anga khìn nalh vek a ni.	&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tichuan, thu leh hla ruai tlai taka kan kîl hnu chuan duhsak taka kan nu aiawhin a unaunu Lalruatin birthday cake min barh a, ka piancham lawm bung khatna chu kan khar ta a ni. Mi rawn lawmpuitu zawng zawng chungah lawmthu ka sawi e. In thatna chungah Lalpan malsawm che u se la, a duhsakna ni eng mawi chu in chungah zâmtir reng rawh se. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(August 8, 2011)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-388105035247007571?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/388105035247007571/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=388105035247007571' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/388105035247007571'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/388105035247007571'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/08/piancham-titi-2.html' title='Piancham Titi-2'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-8426993394964867789</id><published>2011-08-06T17:01:00.001+05:30</published><updated>2011-08-06T17:01:49.515+05:30</updated><title type='text'>Goodbye my friend Ngurdinglien</title><content type='html'>I remember that day vividly. It was 1530 hrs Italian local time, February 11, 1991. I was sitting alone in my office in Milan ruminating and daydreaming. My phone rang. I picked it up. I heard a familiar voice from across the Atlantic Ocean. It was the voice of Dr. Rochunga Pudaite from Wheaton (Illinois). His is always a welcoming voice telling you good news of progress made, projects that are coming up and new ideas which descended on him. To talk to Ro and his charming wife Mawii is inspiring as their encouraging words heighten you and stir your spirit to a positive endeavor. This time, however, Ro’s clear and convincing voice sounded strange; it was hoarse and quivering as if struck by a lightning. At last, he broke the shattering news: NGURDINGLIEN HAS BEEN ASSASSINATED YESTERDAY!&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;My God! I couldn’t believe my ears. I was dumb-struck. Words failed me; they stuck in my throat, stunted and frozen. Numbness gripped me, paralyzing my senses. When I recovered somewhat from the shock, I rang up my wife to tell her of the unforgettable and unforgivable tragedy. I could hear her sobbing uncontrollably on the phone. Slowly, I put down the phone, looked up the ceiling vacantly and moaning, “God, what madness has befallen my people!”. God kept a stony silence perhaps aghast himself at the terrible sight of how Satan’s wand could suddenly turn my once simple and peace loving people into a bloodthirsty beasts. Alas! Cain is still alive prowling for a kill…&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ngurdinglien whom I fondly used to call him ‘Dinga’ was my good friend. I feel deeply sad to use past tense to describe him and our friendship as my wife and I are not going to easily consign him to the past tense. Though Dinga has become grammatically a past tense, he will remain with us a present tense till we ourselves are consigned to the eternal exit when our call comes. So be it.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ngurdinglien and I hailed from Hmar Area south west of Manipur, he from Parbung, now a sub-divisional headquarters and I from Pherzawl which, having a high school since 1951, was then the only seat of learning between Mizoram’s capital Aizawl and Manipur South District’s headquarters Churachandpur, also known as Lamka which means a place where all roads meet like the proverbial Rome. So Dinga did his high schooling in my village. Though senior to me in age, he was junior to me in studies. Frankly, study was not Dinga’s cup of tea but he scraped through to college degree. He was neither blessed with eloquence nor penmanship. Dinga was different, blessed with and destined for something else. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Dinga was a born politician. Being the youngest son of a village headman, he learnt the art of leadership and public dealing from childhood. These trainings and experiences came in handy when he plunged into politics almost immediately after his graduation from D.M.College, Imphal where I also studied. Grapping the first opportunity arising from an election petition that cost the sitting MLA L. Rokung his seat in the Manipur Legislative Assembly, Dinga contested the by-election following in 1968 and easily won it against his formidable rival, a seasoned politician Haokholal Thangjom. From then onwards and till the Assembly elections in early 1990 in which undemocratic method employed by elements who speak from the barrel of a gun foiled his electoral chance, Dinga was continuously a member of the Assembly and that also mostly in ministerial capacity for more than two decades. With 22-year unbroken record behind him, Dinga perhaps had by far the longest innings in the electoral history of Manipur Legislative Assembly. Such a score is no mere feat particularly for a politician with no firm political base except the toothless ethnic party called Hmar National Union (HNU) headed by him. It will be difficult, if not impossible, to break his records.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I admired Dinga for many of his remarkable qualities: his self-confidence, his courage, his dignified personality, his large-heartedness, his political acumen and his determination. As a leader would, Dinga always stood above local wranglings, church politics, backbiting gossips and a tendency to insulate each community within its own cocoon. He mixed freely with all and sundry communities without losing his identity and made friends everywhere. He milked the rich and helped the poor.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I remember those trying days in the later part of the 60s when many villages along Mizoram-Manipur border were subjected to harassment by the MNF forces and they were in turn suspected by the Indian security forces as potential MNF collaborators. It was a crucial and dangerous moment. No leader dared to come out to rescue the helpless and suffering villagers caught between the devil and the deep sea except Dinga. He travelled fearlessly to the affected areas, secured army protection for them and also persuaded the insurgents to keep restraint. In return, he earned the trust and confidence of the people who catapulted him to become president of the Hmar National Union, a position he held unchallenged till his death.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;It is very difficult to describe Dinga as a person because his outward appearance betrayed his inner self. He looked stern and intimidating but his heart was kind and soft and would melt easily even though he would never show. He would bark but wouldn’t bite unless precariously challenged. Though an introvert, he was a good mixer and a good listener too. When most politicians are smooth talkers who survive by playing on public emotions, Dinga was a poor speaker, the anti-thesis of Shakespeare’s Mark Antony. Dinga was not the kind of politician who befuddled and mesmerized the public by juicy campaign promises. Yet he was a very successful politician. Again, most politicians are known to be hypocrites but Dinga was not. For example, the most fashionable dress in the Christian society is to don the garb of ‘piengtharna’ a born-again status which is a sure ticket to gain instant social acceptability and respectability. Dinga shunned such outrageous acting and was never shy of living according to the dictates of his conscience.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Dinga was very dear to us. Whenever we came home on holiday from abroad, the first thing we used to do on arrival in Imphal was to call on him before we even visited our close relatives. We always looked forward, as he too did, to our re-union. Whenever I was in Delhi, he used to fly down many a time to be with me. He came all the way to Wellington (New Zealand) to see us. We shared many moments of joy together, as also secrets. With Dinga ruling the roost in Imphal, home-coming was always more inviting and comforting.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I have yet to see from my community in Manipur a politician who has come up nearer to Dinga’s stature. Dinga walked tall maintaining throughout an elephantine gait and would not allow himself to be distracted by the mewing of cats and barking of dogs from his journey up the political ladder. He was confident that he knew his tortuous and winding path better than roadside observers whose opinions he thought were far too detached from the political culture and reality obtaining in Manipur. For this reason, he was misunderstood in some circle of his own community; they pointed accusing finger at him for the many ills that visited the community during his term. History will judge who is right and who is in the wrong. But will the warped minds who killed the hen that laid golden eggs for them will ever realize the gravity of their misdeeds? Will Cain who murdered his brother escape unpunished?&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Good bye, my friend Ngurdinglien. You fought a good fight and crowned with a martyr’s death. Now that you are freed from the shackle of life, rest in eternal peace. Pray for those who are consumed by hatred and violence; pray for their lost souls and for the bereaved and impoverished community you loved and served all your adult existence. Goodbye, my friend, goodbye… &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(May 25, 1991 Milan, Italy)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;&lt;br /&gt;Note: While searching for some old information, I dug out some old files that contained many articles I wrote while in Milan, some of which I thought had already lost. The above article is one of them. LK (August 5, 2011 Delhi)&lt;/span&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-8426993394964867789?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/8426993394964867789/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=8426993394964867789' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8426993394964867789'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8426993394964867789'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/08/goodbye-my-friend-ngurdinglien.html' title='Goodbye my friend Ngurdinglien'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-1768788893335625413</id><published>2011-07-28T15:48:00.000+05:30</published><updated>2011-08-10T15:54:45.967+05:30</updated><title type='text'>Piancham Titi-1</title><content type='html'>&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Zai tin thang kan vawr a,&lt;br /&gt;Hawikawm lenrual duh hei zawngte nen;&lt;br /&gt;Tlángin min sêl lo u,&lt;br /&gt;Lenlai kan chèn ve e;&lt;br /&gt;Lenlai ni te hi, &lt;br /&gt;Kan la ngai dawn êm!&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;- Vankhama&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ni a lo chhuak a, a tla a, a lo chhuak leh a, a tla leh a. Chu chu khuarèl awmphung, lei mihring hun bi thliah dan chuan darkar 24 chhunga thil thleng reng a ni. Chutiang bawkin mihring pawh kan lo piang a, kan thi a, a dang an lo piang zel a, an thi leh zel a. Thuhriltu phei chuan huaisen takin, “Thil awm rêng rêng hi awm tawh sa a ni a, lo thleng tur pawh thleng tawh sa vek a ni. Pathianin a ngai bawk a thlen nawntir leh thin a ni” (3:15) a ti hmiah mai. Dik tak maw, dik lo tak maw! Tawptai loa inhnialna tham thu maksak a ni fo ang. A chhan chu, a dik leh dik lo fiah hman tur khawpin mihring kan dam rei hman lo. Kan thluaka theihna awm zaa sawm (10 %) vel hmang pha hman chauhin mual kan liam zel a ni. Tam tak chuan 1% pawh kan hmang hman lo mai thei. Zaa sawmkaw (90%) dang chu lei piah ramah zawi zawiin kan hmang pha chauh dawn em ni ang? Lei hringnun hi hringnun kailawna rahbi khatna (Stage 1) chauh em ni dawn? Chu chu zawhna dengkhawng tak, mi zawh ngai zen zen lo, mahse mi tam tak rilrua zawhna ding reng tlat si chu a ni.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hebrai mite thukhawchang, Pathian &lt;span style="font-style:italic;"&gt;thawk khum&lt;/span&gt; nia Judapa Paula’n a sawi (2 Tim 16) pakhatah chuan mihring hi Pathian &lt;span style="font-style:italic;"&gt;anpuia siam&lt;/span&gt; (Gen.1:26-27) a nih thu min hrilh a. ‘Pathian thawk khum’ tih leh ‘Pathian anpui’ tih tawngkauchheh pahnih hrilh fiahna erawh ziak a ni awm lo e. Paula chuan van thumnaa hruai chhoh a nih thu leh chumi hmun chanchin chu ‘mihringte sawi thian loh leh sawi hleih theih loh’ (2 Kor 12:4) a nih thu a ziak a. A chhan a sawi lo. Kan lei tehnain a hawlh phak lo lutuk vang emaw leh sawi fiah turin hringchan tawngkain a daih loh avanga Paulan hetianga a sawi pawh a ni mahna. Kan hmuh phak chin leh kan tawngin a daih chin bak mihringin kan sawi fiah thiam lo. Entirnan, kan lei tehnaa kum tluklehdingawn leh maktaduai za leh sawmhnih leh panga (1125,000,000) hi ni (sun) tan chuan kum nga lek asin! Lei tana ni khat leh ni tana ni khat chu tehkhin ngaihna pawh a awm lo. Chu mah, kan hmuh phak maia thil awm a ni. Pathianin thil tehnaa a hman chu enge ni ta ang? Chu chu a anpuia siam mihring hian eng tikah nge hre phak ang? Eng tehna nge hmangin Pathian leh a anpuia siam mihring inkar zauzia kan teh tak ang? Chutiang lam, mihringin Pathian anpui a nihna a sin hun tur, hringnun inchher chhuan chhoh zêl dan tur sawi aiin, vanram thlenna kawitan, Isua Krista kan rin avanga thleng thei kan nih thu, kan inzirtir ber zawk a. Chu chu chanchin tha kan tih tâk bera chu a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chutih a nih laiin, Isua ngeiin, “Tu mah vanah an lawn ngai lo, Mihring Fapa, van atanga lo chhuka chauh lo hi chu” (John 3:13) a ti bawk a. Abrahama te, Mosia te, Davida te leh zawlnei hrang hrang te kha khawi nun piah khawvelah nge an kal tak? Lei hringnun hi rahbi pakhatna lo ni ta se, Pathian anpui kan nihna rahbi tawp thlenna tur chuan rahbi 99 dang zawh zel tur ni ta ila, kan thlenna turin kum tlunglehdingawn eng zat nge ngai ang? Chu chu sakhaw thenkhatin pian nawn thu an sawi nen pawh hian a inzawl hle awm e. Chung zawng zawng chu Isua Krista tlanna zara pumpelh vek theih kan nihnaah hian tuifinriat aia thûk leh zau zawk Pathian hmangaihna awmzia far khat vel kan tem pha ve-ah ngai ila, a dik thawkhat mai thei. Hla phuahtuin, “A then pawh kan hre thei lo, he lui kam atang hian” a tih ang kha a ni. A then pawh kan hre phak lo takzet a ni. Kan lawm kan tih pawh hian lawm a tling zo teuh loh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Baibula mi hmasate kha tun laia mihring dam kum pangngai nena tehkhin chuan an dam rei hlawm hle: Adama kum 930, Methusela- 969, Nova- 950, Abrahama- 175, Sari- 127, Jakoba - 147, Josefa-110, Mosia- 120. A u Esauvan thah tura a vauh avanga a pute khua Harana Jakoba a tlan chhiat khan lêngtûl kum 77 vel mi a ni tawh a, nupui a neih khan kum 84, kan hlaa ‘Val To Lo’ kum let hnih aia tam a ni tawh awm e. Aizawl Trafalgar Square, eh! ka hlap sual, Treasury Square-a awm Information &amp; Public Relations (I &amp; PR) Auditorium-a then leh rual duh leh ngaihawm tak tak te nena awmni kham teh meuha ka piancham vawi 72-na July 15, 2011-a kan lawm ni khan Israel hnam 12 thlahtu, lêngtûl Jakoba aia kum 12-a naupang zawk ka la nihzia ka hre reng asin! Salah! Chu chu Zotawng chuan, “Mai mai a!” tihna a ni mai awm e. Mahse, a mai mai si lo. Kum 72 vâl hian ka hriat lohzia pawh ka la hre phak teuh loh mai! A mai mai lo.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mosia chuan, mihring dam kum pangngai chu a rei lamah kum 70, hrisel avangin kum 80 pawh niin a sawi a (Sam 90:10). Engemaw chen chu mihring dam kumin pun aiin kiam lam a pan avangin, a ramri kham hi thleng pha loa mual liam an tam zawk a ni. Thingtlang khuaah kal ila, lungphun hluia kum an ziak tam zawk hi kum 40 an tlin hmaa thi an ni. British-in min awp laia India ram pum dinhmun kan thlir chuan, chhiarpui 1911-1921 inkar laia mihring dam kum chawh rual chu kum 20 chauh a ni. Kum 1947-a India ramin zalenna a hmuh khan kum 35 velin a kai chhoh a, kum 1960 hnu lamah a let hnih vela pung zelin, kum 2008-2009 kan thlen meuh chuan mipa dam kum 66.87, minu 71.9 a kai chhoh dawrh tawh a ni. Japan-ah chuan mipa 79.54, minu 86.44 a ni. Khawvelah Japan minu an dam rei ber a, a dawtah Hongkong (86.1), France (84.5), Switzerland (84.4) an ni. Mipa dam reina ber chu Qatar (81) a ni thung. Mahse, dam rei rikngawtin Pathian anna a tipung ang em? &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tun atranga kum sawm vel hnuah chuan ram thenkhata mihring dam kum pangngai chawh rual chu kum 120 vel ni tawh turah mi thiamten an ring. Mosia ramri kham kha khawvel hmun hrang hrangah an pelh tawh a ni. Methusela aia dam rei zawk daih pawh an la awm lo ang tih tu nge sawi thei? Hriatna, thiamna leh finna a pun chhoh ang zela mihringin Pathian anpuia siam a nihna a hnaih tial tial hi khuarel a ni lo vang tih tu nge sawi ngam ang? Chutianga mihringin Pathian anna lama hma a sawn chhoh zel chuan, kum tluklehdingawn tam tak hnuah chuan 50 % vel chu a thleng thei mial mahna! Mihringin Pathian anna a ngah poh leh Pathian nena an inzawmna pawh a nghet tial tial ang tih ka ring. Uanna tawk chauha hre riak ruak, hre pha tak tak mang si lote hi Pathian awm ring lo tawk chiaha zir sil an ni duh hle. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Engkim kan hmuh le hriatte hi Pathianin a dah sa vek a ni tih mihringin a hriat hunah, a têtzia leh a hriat lohzia a inhmu chhuak a, Scientist ropui Isaac Newton (1642-1727)-a dungthulin, “Khawvelin min hmuh dan ka hre lo a, mahse keima ngaihah chuan tuipui kama naupang inhnelh*,  a chang leh tiauphoa tiaulung mâm zawk emaw, tuikep kàwr mawi zawk emaw chhar tur zawnga dap vel ang chauh ka ni a, ka hmaah hian hriatna tuipui zau chhui chhuah rual loh chu a inzâr a ni” (I do not know what I may appear to the world, but to myself I seem to have been only a boy playing on the seashore, and diverting myself in now and then finding a smoother pebble or a prettier shell than ordinary, whilst the great ocean of truth lay all undiscovered before me) tiin an au chhuak loh theih loh. Hriatna tuipui hi a dai thûk apiangin a thukzia leh zauzia leh an hriat lohzia an hre ril ting mai a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ropui taka ka piancham 72-na kan lawm dan ziak dawn nafama thu dangdai leh khirhkhan tak lama ka bunsan daih mai si hi a mak angreng bawk a ni. Thenkhat phei chuan, “Keivom hi a tar â tawh a ni. Sawi lo tur tur sawiin a duh duhin a pâwt a ni” pawh an ti duh mai ang. Zawhna khirhkhân, pulpit atanga pau chhuahpui chi ni lo, mahse hringnun nena inzawm tlat si, sakhaw inzirtirna thla kiin a hawlh phak loh, hringlang tlang piah lam thil, thu dengkhawng tak tak zawt tur chuan ât huai pawh a tul châng a awm asin. A chhan chu, mihringin thil kan sawi hian kan thil hmuh le hriat phak chin atangin kan teh thin a; kan hmuh leh hriat phak piah lam pawh kan kalchar mita thlirin, kan kalchar bengin kan ngaithla bawk a. Hringlang tlang atanga teh pawl tam tak kan la awm laiin, kan khawvel thar tukverh leh mit (globalized view) atanga teh pawl pawh tam tak, abikin thangtharho zingah an awm tawh a ni. Thupuana vanram awm dan tur Johan-an a mitthla zawng zawng hi Judaho tukverh leh an kalchar mit atanga a thlir, an kalchar hlam leh sum hmanga a teh vek a ni a. A hmuh ang chiah hi hnam dangin a tukverh atanga a hmuh ve danin ziak ta se, a danglam viau mai thei. Tongkolonga awm leh New York-a awmin an sawi dan pawh a inang lo thei hle ang. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A enga pawh chu ni se, a tira zawhna bawk kha he piancham titi hawnna thu khar nan hman ka duh a ni. Pathian anpuia mihring siam a nihna hi a taka chantir turin rahbi eng zat nge kan chuan chhoh ngai ang? Hringnun hi chumi atana rahbi pakhatna (Stage 1) chu a ni thei ang em? Isua Krista rinna avanga Pathian nihnaa luh rikngawt mai chu induhsakna leh inhmangaihnaah pawh a lutuk in a rang lutuk deuh lo maw? Êm êm a! Chu chu a ni Johan-an rawl tawp chhuaha a lo auh chhuahpui kha (1 Johan 3:1-2). Chu chu a ni ka thil ngaihtuah thin, ka piancham kan lawm dan ka tui hnih hmaa bung rem ruma ka rawn sawi hmasak duh chu! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka piancham mi rawn lawmpuite kha mahni tlatna mualah chuan mi bik vek, Zoram khawvel zauhtu leh timawitu an ni a, an chanchin kimchang ziak tur chuan lehkhabu chhah tak a ngai ang. Chhuah hnih thum vela leng turin rawn hnawh khah ka tum ang e. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Delhi, July 28, 2011)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;* ‘Inhnel’ hi Hmar-Mizo tawng a ni a, naupanghoin thil hrang hrang tia hun an hman- infiam, pawnto, inkhualtelem etc- sawina a ni. Hemi tlukpui hi Duhlian-Mizo tawngah a awm loh avangin ka hmang mai a ni. LK&lt;/span&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-1768788893335625413?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/1768788893335625413/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=1768788893335625413' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1768788893335625413'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1768788893335625413'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/07/piancham-titi-1.html' title='Piancham Titi-1'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-5746856708081936164</id><published>2011-07-24T09:46:00.003+05:30</published><updated>2011-07-24T09:50:52.933+05:30</updated><title type='text'>Piengcham Lawmna</title><content type='html'>The longer I live the more beautiful life becomes.&lt;br /&gt;- Frank Lloyd Wright&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zirtawpni, July 15, 2011 khan cheng nuoi chuong daih senga Aizawl tlanga ka piengcham voi 72-na lawmna le ka thu ziek a thren thlang khawm, a bua an siem L.KEIVOM THUKHAWCHANG Vol.1 tlangzarna prokram Zolife Infotech le ZOlife Magazine neitu Lalremruata Varte-in a buotsai chu I&amp;PR Auditorium-ah kan hmang a, a pui chem chem khop el. Hieng anga tlang punga piengcham lawmna siem hi zoram khawvel Jerusalema a um voikhatna niin an hril. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Information &amp; Public Relations Auditorium hi Aizawl khawpui laili Treasury Square-a um, mi 300 inlengna le fangson ropui le poimaw an hmang ropna hlak a nih. A hluo mawi tawk mi an hung naw kan inlau laiin, thawk le khatah kan sip vong a. Thrungna daw theina hmun po poah an daw sap hnung khomin thrungna chang naw pawl veranda-ah an la ngir tlim hmur a nih. Mi hung lawmpuituhai hi Civil Services-a ka ruol hlui hai, chanchinbu mihai, thu ziek tienga hmingthang le inlâr hai, hla phuoktu, hla sak thiem le an rawl mawi taka zoram khawvel kum tam lo awi tleitu, entirnan Siampuii Sailo, Vanhlupuii, Sailothangi Sailo, Lalhungchhungi, Zosangliani le a dang dang hai, YMA thruoituhai, students’ organization hrang hrang MZP, MSU, HSA le hnam tina zirlai pawl thruoituhai, thiemna tienga inhmang mihai, khawtlang le hnam thila mi poimaw hai le mi dang dang, an theina le chemkalna zawnga chuh Aizawl tlanga “Kei ka nih” inti ngam deuh thral an nih. Mi poimaw, ruol hlui tam tak, lungrila fiel, sienkhom prokram buotsaituhaiin an fiel ve lohai chu pawlitiks bu zawla inchirthehai an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Prokram buotsaituhai hi an fimkhur bok a, hla sak dinga an fielhai khom an hla sak ding an thlangpek diem a, chuong hlahai chu zoram khawvel tieng ngha vong a nih. Ramhlun South YMA Zaipawlin ka hla phuok &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Dar ang lengna’&lt;/span&gt; (Kan tlangram mawi) thiem taka sakin hun an hong a, sikhlim a puor sung sung a, lungriem mitthli a mor suok naw thei nawh. Kum khat lai lo inbi hmang tah Malsawmtluangi Fanai (MS-i) kei thona ding remchanga prokram duongtuhaiin an hriet leiin hla pahnih, Zorampela phuok &lt;span style="font-style:italic;"&gt;“Kan ram tan i thawk ang u”&lt;/span&gt; (Dar ang lenna kan Zoram hi) ti le Damhauhva phuok &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Zun phur thing tin par’&lt;/span&gt; a sak a, a hnè rep rep ngei el. Tu laia hla sak thiem inlar dang Zoramchhani-in V.Thangzama hla phuok &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Khuavel i la chhing ngei ang”&lt;/span&gt; (Aw ka pianna leh ka seilienna ram) a sak chu, lungril le thlaraua rawl tawp suoa a sak a ni bok a, a bâk hang beisei chuong ding um lo khopin a bun suok thiem a nih. Hi hla phuoktu hi ka hnung taka inthrung a na, mitsirin ka hang en a, a lung a tlu zàn niin ka hriet. Ei hla phuok ngei thiem tak le mawi taka an sak ngaithlak hin chu piengcham lawm ve Herod Antipas ang khan phungsor a, mani ram zatve hiel khom pek ei intiem nuom el a nih (Mk 6:23).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thuhrilna hun pek bik, IAS pensioner le ziek mi Lalhmingliana Saiawi le Mike Lalmanzuala hai; ka lekhabuhai mi sutpektu (publisher) MC Lalrinthanga le khawla lo suttu (printer) V.L.Zaikima hai; lekhabu thlir lawkna hriltu C.Lalawmpuia Vanchiau, Desk Editor ZOlife magazine le lekhabu tlangzartu, Mizorama IAS tling hmasa tak Lalkhama, tuta Vice Chairman, State Planning Board ni lai hai; ka thu ziekhai tlang thlirtu, Saptronga tienami Zotronga inlet thiema hmingthang P.L.Liandinga le ‘Keivom le Zofate Insuihkhawmna’ ti hriltu Lalhruaitluanga Chawngte, Editor, Zozam Weekly hai hi anni chêtna huong le tlatna muol senga mi suongum le ram le hnam ta dinga mi trangkai an ni ang hrimin an thu vuok thlakhai khom rangkachak anga khìn nal vong a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rangoon-a ka um laia inthoka thu le hlaa ka rongbawlpui Krawsthanga-in lungdum taka ka piengcham lawmna dinga hlahril sei tak a phuok insamtu, naupang suongum, Elizabeth Malsawmtluangi, kum 10 mi chauh, Kids Care School, Ramhlun (South) a kai chu suong a um top. Ni kum (June 8, 2010) a JF Laldailova hrietzingna inkopa Aizawla a lekha ziek &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘German Ral Run le Thu Ngaihnawm Dangte’&lt;/span&gt; kan tlangzar trum khoma Mafa-in JFL sûnna hla sei tak el a phuok, mawi tak le lung kuoi taka insamtu chu ama bok hi a nih. Mi bîk a ni ang hrima Zoram khawvel cheimawitua hung seilien pei dingin Lalpan a nun huol him raw se.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi piengcham lawmna le a bebawm thilhai hi a hrana lekhabua siem khop a ni leiin, a kimchang lem chuh chu hun danga ziek dingin maksan inla. Ka piengcham zana ka tlungna mihrang L.H. Thanga in ‘Rimawi Run’ a hlimna ruoi kan thre lem chu, thua ziek suok thei ni sien, a tiem le ngaithla taphot zer sukfar ngei ngei a tih. A dangdaina pakhat chu, ka piengcham mi lawmpui dinga hung taphotin mani piengchama an hung nei seng el khah a nih. Piengcham lawmna le a hnung ni hni pumhlum, July 18 le 19-a ruolthar mi thiem, ram le hnam invoi le a damna ding zongtu pawl le kan inpawl khawmnaa kan thu le hla thruoitu tak chu hnam dam khawsuokna dinga insuikhawm a poimawzie dam, ram hrang hranga cheng Zo hnathlakhai mi suikhawmtu hmangraw thra tak chu thu le hla a nizie dam le Zoram khawvel hi a taka inchangtir ding chun tuta inthoka chi hlu tu a, kuo suot a, thrang la hung thar pei ding haiin lampui lien lem an hung sât pei theina ding sirbi nghet rempek dam a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka piengcham lawmna hi chanchinbu le television-in an insuo nasa hle a. Chuonghai laia zoram khawvel huopa thedartu chu LPS (Laldailova Pachuau &amp; Sons) a nih. Anni hih thu le hla hmanga nasa taka zoram khawvel zauhtu le keikhawmtu, ambassador ropui tak an nih. An thu puongtu zei tak Zikpuii chu ka piengcham lawmna nia prokram vongtu a ni a, a hnesaw kher el. Ram hmasawnnaa sinthaw chu ni sien, a trongbau suok tina cheng maktaduoi per suok pawl laia mi ni ngei a tih. Thomas Gray hla phuok &lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Elegy written in a country churchyard&lt;/span&gt;- a&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Full many a gem of purest ray serene&lt;br /&gt;The dark unfathom'd caves of ocean bear:&lt;br /&gt;Full many a flower is born to blush unseen,&lt;br /&gt;And waste its sweetness on the desert air&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tia a lo hril dam kha a mi zuk inhriet suoktir vong vong a. Ei chengna le ngirhmun zir naw leia mi hmingthang le ropui tak tak ni thei ding si, sienkhom hmun kilkhawra tu hriet hlaw mang loa lunghlu tlang inthup le par mawi thamral el tah ei va hang tam awm de aw! Chu thu chuh hun remchangah la sep ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thil dang hril sei ta loin, Birthday Cake cutting kan thaw zoin kan nu aiin Lala Khobung ruolnu, nu fel le vengva Lalruot-in thu ropui tak insam pumin cake her khat a mi’n ba a. Chu zoah stage-a kai po an renga ditsakna cake kan ba hnung chun a hnuoia piengcham thucha ka ziek lawk chu ka tiem a:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;“Ka piancham vawi 72-na min lawmpui tura lo kal zawng zawng hmangaihna leh duhsakna chibai ka buk a che u.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hetiang thleng thleng min hruaitu Pathian chungah ka lawm em em. Zofate hi Zofa leh Amah ngei faa min siamtu leh dintu, kan Lalpa hi a thra e; ngil a nei kumkhua si a. Amah vang chauha khawvel leh a chhunga awmte hi nung leh che leh awm kan ni. Maurawkela zawng khuang thiltihtheihna tluklehdingawn let tam kawltu, thil awm lo pawh awmtir theitu, ‘Thi rawh, pip’ a tih chuan thawklehkhata thi pip vek thei kan ni bawk. Lei hîpna thä (gravitational pull) ringawt pawh hi minit khat lek la bo se, chawplehchilhin chhiatpui kan tawk rup a ni mai. Kan hla phuah thiam Tawia’n, &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;A hmangaihna zarah nungin damin kan awm a, &lt;br /&gt;Mahse a hmangaih kan hai fo va&lt;br /&gt;a tih ang khan i hai ve lo ang u. A hnenah lawmthu awm rawh se.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Duhsakna vohchuam min hlantu leh hetiang lawmna ropui mai ni lo, ka thu ziak thlan khawm threnkhat lehkhabua min buatsaihsaktu, ZOlife hringtu leh tivultu, Tv. Lalremruata Varte leh a thawhpuite chungah ka lawm takzet a ni. Hetiang tih nachang an hriat hi mak ka ti a, anmahni finna leh hringhriatna vang ringawt ni loin, thlarau thrain a hriattir vang a nih ngei ka ring. An chungah a lêt tam takin Lalpan a thratna vur rawh se.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zofate Jerusalem, Aizawl tlangah hetiang hian ka piancham kan lawm ang tih hi mumangah pawh ka la man phak loh thil a ni a. “Tawnmang maiah chan ka phal si lo” tih thukhawchang piah ramah, a tak ngei, a hringhrana hetiang hun ka tawn tak mai hi vanneihna leh malsawmna chungchuang a ni. Tunah chuan kum 72 mi kha a leh a lingin kum 27-ah min hruai kir leh zawng a nih tak mai hi! Min lawmpui tura lo kal, min duhsaktu leh ka duhsakte chungah ka lawm takmeuh meuh a ni. In va han tilawmawm tak em!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka thriannu Dari, Delhi tlanga kan ‘rûn lumtu’ leh kan fate pali, khawvel hmun hrang hrang London, Wellington, New York leh Serampore-a khawsate pawhin duhsakna chibai an buk a che u. Vawiin hian kan zingah rawn tel ve chak hle mahse kan awmna a inkarkîk êm avangin chu chu taksa ramah thil theih a ni lo. Mahse, rilru leh thlarauin kan zingah an tel ve reng a ni tih in lo hriat ka duh a ni. Kan chhungkua hi ni tla seng lo ram huapa Zoram khawvel zauhtute zingah Pathianin min dah ve avangin kan vannei chungchuangin ka hria. Zofaten kea kan rah phak apiang leh kan ngaihtuahna thla kiin a hawlh phak chin tawh phawt chu kan ram a ni tih hi kan theihnghilh tur a ni lo. Vairengte hi kan ramri tawpna a ni mai lo tih pawh i hre reng ang u. Khawvela khawpui lian ber berah Zo Enterprise hrang hrang lo la ding thluah turah i mitthla ang u. Uan thu chang lo se, chu chu Pathian zarah ka fanu, Saidana piang ve mai chuan, Kumpinu khawzawl London-ah a tran dêr tawh a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka fate leh min duhsaktu tam takin ka chanchin ziak turin min ngen thrin a. Kum 1993-a Milana ka awm laiin ka piancham niin PIANCHAM TITI ka ziak tran a, khawlchhuta phek 55 ka ziak hman a. Chhura favang buh ena a tlangpui chauh lawr ka nih avangin 1969 thleng ka ban hman a, Foreign Service ka luh hma chiahin ka tawpsan a, tun thleng hian ka la chhunzawm hman rih lo a ni. Ka ziak chhunzawm ngai a nih chuan, Zofate tana ka hmathlir leh beisei, khawvel hmun hrang hranga ka thil hmuh leh tawn atranga ka ngaihtuahna vak vel, Zo ziarang pu renga khawvel kan tawn dan tur ka suangtuah thrinte chu thrang lo thar zelte tana ka hnutchhiah duh berte zinga mi a ni ang. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;He khawvela rei lo tê kan cham chhung hian mi tinin tawnhriat engemaw sawi tur kan nei threuh a. Chung kan tawnhriatte chuan chhimbal angin rawng hrang hrang an pu a. Chumi infawk khawm chuan hnam ziarang a siam a. Zofate ziarang pawhin Zozia a pu a, a pu zêl turah ngai ila. Chumi Zo zia chu thingtlanga seilian chin chuan kan pu nghet hlein ka hria a. India sorkar hna sang thawk tura UPSC lak, kan Aigupta Vairampur hmun hrang hranga thawk, Zo zia la pu reng tlat, keimahni ang te hi chumi boruaka seilian chu kan ni tlangpui. Mahse, kan fate dinhmun erawh danglam tak a ni tawh. Chumi khawvel kan pal chhoh dan leh kalkawnga harsatna hrang hrang kan tawhte emaw, kan tawn tlang dante emaw leh kan ram leh hnam tana ka hmathlir te chu autobiography ka ziak ngai a nih chuan ka thu khûkpui duh ber a nih ka ring. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chumi dinhmun chu Vairampur hmun hrang hranga chengten kan pal vek a, a pilril deuha awm fate phei chuan trùlna avangin mother tongue thar an chhawm chhuak lo thei lo a ni. Kan fate mother tongue pawh English a ni daih tawh. Chu chu thil mak ni loin thil makmawh, an khawsakna boruak nghawng chhuah a ni. Chumi khawvela an dam khawchhuah emaw leh mi dang el pha a, rual an ban emaw khûm dawn chuan thil trul makmawh a ni. Nu trawng hmang tawh loh mah se, Zo an nihna erawh a bo lo a, Zo zia leh rilru an la pu reng a, mi kara cheng an nih avangin an rilru a Zo deuh mah zawk emaw tih tur a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu chu a nih laiin, Zo zia ni tura kan ngaih leh pawm erawh a inang lo thluah ang. A nih leh Zo zia kan tih ber chu enge ni ta ang? Zo zia pu reng siin khawvel hriata mi hausa, thiltithei, mi lian leh hmingthang a nih theih em? Marwari chuan, eng anga hausa tawntaw pawh ni se, khawiah pawh awm se, a nihna leh khawsak dan, a zepui, sumdawn thiamna leh a pi leh pute atranga sakhua leh kalchar inzirtirna leh inthununna thra a rochungte chu puin a kengkawh reng ang. Zonu leh Zopa pawhin kan tana thil thra tinreng kan nuna kan lak luh rualin, kan Zo zepui, chhimbal anga kan hnam leh khawtlang cheimawitu, Rokunga’n ‘nunna par’ a tih, tlawmngaihna nun hi kan pu ve reng turah ka ngai. Tlawmngaihna ziarang zinga pawimawh ka tih êm êm pakhat chu tlawm bik nih duh lohna, rual elna emaw khûm tumna rilru (competitive spirit) a ni. Kan vanglai ve hun khan hemi rilru hi kan pu nasa hlein ka hria a, India ram tlangmite zingah chuan Zofate kha IAS tling hmasa ber leh Civil Services ekzamah hnam dang chung-en kan ni. Thrangtharten chumi rilru chu pu zual sauh se a va duhawm êm!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka hmathlir leh beisei ram chu hei hi a ni. Pathianin hnam ropui taka Israelte a din dawn chuan ram hnianghnar zawk leh finna leh thiamna tinrenga hmasawn leh changkang zawk Aigupta ramah a tîr thla dial mai a ni. Kum 430 an awm hnuah hnama chhiar tham an nih tawh avangin hruaitu ropui tak Mosia hmangin a hruai chhuak a, Sinai thlaler-ah kum 40 zet hnam trening sikul a hawnsak a, an ram an luah leh ta a ni. Zofate pawh ram chhengchhiaa awm kan ni a, hnam ropuia kan indin chhuah dawn chuan kan Aigupta hmun hrang hranga an thiamna leh finna zir a, an hausakna hmanga dinhmun kan invoh hmasak phot a ngai. Kan ram mamawh nena inzawm thiamna leh hausakna kan khawl khawm hunah, kan ramah kirin a siam thrat nan kan hmang ang a, kan la tivul dawn a ni. Hemi thuruk hi ka fate thinlungah triahtir ka tum tlat a, ka thurochhiah ding reng chu a ni. Chu chu Zoram khawvela cheng zawng zawng ka chah duh chu a ni bawk.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;July 15 hi kum bul atranga ni 196-na a ni a, kum tawp hmain ni 169 a la awm a, a ni zat nambar belh khawm chuan 16 ve ve a ni. Kumin hi kum mak tak, July thla chhunga Zirtawpni, Inrinni leh Pathianni vawi nga threuh a awm kum a ni a. Numerologists leh astrologers ho chuan hetiang hi kum 823 danah chauh a thleng thrin an ti. Chumi awmzia chu a thlen hmasakna chu AD 1188, kan thlahtuten Kawlphai an lo luh hma pawh a ni mai thei. Kum 2834-ah a thleng leh chauh dawn a ni. Chumi hunah chuan Zo hnam hi kan la dam khawchhuak ang em? Keivom thlahte piancham an la lawm ang em? Khawi ram leh hmunah nge, khawvel huapin nge an lawm ang? Chu chu zawhna chhan har tak, chhan chakawm tak si a ni. Pherzawl tlang atranga kum rei lo te chhunga keimahni chhungkaw darh zau hman dan hi tehna funga kan hmang a nih chuan, a chhanna chu chhanna hlimawm a ni ang. Malsawmtu, Engkim Lalpa leh Siamtuin mal a sawm hian tribal quota emaw reservation emaw, eng kuata mah a hmang ve lo a, tu mitmei mah a veng bawk hek lo tih kan hriat ka duh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hetiang kum pawimawh leh chhinchhiah tlak kuma Aizawl tlangah ngei ka piancham kan hman mai hi nihlawh ka inti a, ka lawm takzet a ni. Mi rawn hmanpuitu zawng zawng Lalpan mal sawm che u rawh se. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Camp: Aizawl, July 15, 2011)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-5746856708081936164?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/5746856708081936164/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=5746856708081936164' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5746856708081936164'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5746856708081936164'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/07/piengcham-lawmna.html' title='Piengcham Lawmna'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-3641877836972440667</id><published>2011-07-09T14:14:00.002+05:30</published><updated>2011-07-09T14:19:08.230+05:30</updated><title type='text'>Hotel Tuiring</title><content type='html'>&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Welcome to the hotel tuiringphaisen:&lt;br /&gt;Such a lovely place,&lt;br /&gt;Such lovely people;&lt;br /&gt;Plenty of smiles at the hotel tuiringphaisen,&lt;br /&gt;Any time of year, you can find it here.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;- adaptation from Hotel Califormia&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Sagang le a se vela khuo Tuiring, Kananphai, Khonomphai le hmun dang danga lalhai le upahai kana May 3-4 kan inzin hnungin, kan inthloppui David Buhril chu Seminar-a thrang dinga Kolkata tieng a fe leiin, Buonga (Vanlalhlun Traite) leh David Buhril Gypsy chawiin May 13, 2011 tûk khan kan hnung thuol dingin zanriekin kan inthok suok a. Tuiringa Reformed Presbyterian Church (NEI) sikulah a sin bawzui dinga Buonga ka thak hnungin Kananphai lal Saihlutchung le a naupa Augustine, (Saidana Lalmakthang naunu Hrangneikhawl pasal) chu chibai malamin, kan inzin hmasaka kan lekhabu theinghilh &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma’&lt;/span&gt; ti, Lian H.Sakhong buotsai, lekhabu thra tak el chu lam dingin ka fe a. Hi lekhabu hi Saptronga Zo hnathlakhai lekhabu ziek, bel chieng dawl um sun tlawmte laia pakhat a ni leiin, a ngaiven nuomhai ta dingin, a bu hming hih ka hung tar lang kher a nih. Abraham Lincoln khomin, “Ka ruol thra tak chu lekhabu ka la tiem lo mi hung lapektu a nih” (My best friend is the man who’ll get me a book I ain’t read) a lo ti khah. A hmelmatu che thil inlau tak chu lekhabu thra le thu thra tiem ding i hmu palh a nih.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Iemani chen Kananphaia ka va thrung hnungin ka hung kir a, Buonga hai inkhawm chu an la zo el naw leiin chawl malama thingpui dawn dingin lam sira hotel-a chun ka lut a. Hi hotel hin hming a nei naw leiin, kum 1976-a American rock band &lt;span style="font-weight:bold;"&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Eagles&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; hai hla hmingthang, thla tlawmte sunga America ringota khom a kawpi maktaduoi 16 chuong an zor suok, &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Hotel California’&lt;/span&gt; ti ang khan ‘&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Hotel Tuiring’&lt;/span&gt; ka ti ve ngot el a nih.  &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Hotel Califormia’&lt;/span&gt; hi hotel um tak tak ni lo, sienkhom kum 1970-80 bawr laia sum le pai le taksa thila hnienghnarnain nun suol tinreng le ruihlo chi hrang hrang a hring suok bawia intanghai ngirhmun tar langna dinga ngairuotnaa hi hla phuoktuhai hin hotel hi an indin a nih. Setan be pawlhai hla anga ngai pawl lem chun hi hla hi an sak nuom nawh. Mani phak tawk tawka thil hril fie pawl le a hung nawk ding thu hriltu ngeiin a hung nawkna ni ding chu Pa chauh naw tu khomin an hriet naw thu a hril tah sá sà khoma a kum le ni le darkar chen hril pap pap ngam le a lo awi nuom pawl ei um pei hi ieng thlarau chi khat amanih ei chang chuh a ni hrim hrim.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hotel Tuiring&lt;/span&gt; ruok hi chuh hotel um tak tak, ni tina Tuiring khuohai le inzinhai fuon khawmna, thu tin thu tang, gospel le pel lo, pawlitik le tik lo, thu tak le khêl, thu thra le sie, zawlro le ro lo, zamaw le maw lo thu hrila an innuina, infiemna, inselna, thu fe le hung an inhril tuona, inthlang huna vote zongtuhaiin thingpui le bei khilaia vote bawm, ‘inthlang ngawi bawm’ an dawna, hlim taka mi tam tak intuokna le trap puma an inthrèna hotel, sienkhom hming nei si lo chu a nih. Ka ngaituo a, hi hotel, hmeithai in tiet chauh hin gawp ve-in, a thurûk pai po po ip nei dêr loin mi thretpek sien, sun le zan tam ngaithlak ding um ngei a tih. Inngaizawng, inhmu châk em em, in-en nghok thei lo, hmai inchang taka in-en ngam si lo, sienkhom in-en loa um thei bok si loa mit sira hi hotel sunga an inpel lai dam kha kum tam hnunga a changtuhaiin an ngaituo kir chang chun, an sikhlim la puor thar nawk uoi uoiin, an hmulthi khom inding nawk sung sung dingin ka ring tlat chu tie!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hotel Tuiring panna lam&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;A la fe ngai nawhai ta dingin a lampui hang sui vak ei tih. Churachandpura inthoka Imphal pana i fe chun Kangvai khêlah chang tieng lam a pêt a, sak tieng a pan a. Chu chu Sagang panna kawitan a nih. Chu khêla lam chu i hraw nuom chun sipvir lukhum khum, sertan ruol tamna, kelchal leh khâkhmul nei sei lem in-el ni awm taka khakhmul hla sei an tamna khuo, kha hmaa a se vela chenghaiin an ran inhmang an zongna tak hlak hmun, varak inhrâm (quack, quack) ria inthoka a khaw hming an phuok ni awm tak, ‘Kwakta’ an ti chuh a um a, chutaka inthok chun chang tieng petin sak tieng pan la, chu lampui chu Saganga tho a lut. A lampui thra taka ngai sienkhom hla lem chu Moiranga inthoka chang tieng pêta sak tieng pan a nih. Sienkhom, hieng laia lampui thra ei hril hin hmun danga kum tam lampui an rausan hnung khom a tluk nawh. A mimir hin motor chuong sia intet ot ot lo chu thil awm loah an ngai tah khom a hoi letling khop el. Khawvela hin nun ngiltluong neka a letling hmang pawl ei tam hrim a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lampui thu hril tâka chun thla hmasaka Churachandpur-a ka cham sungin Rengkai lampui an siem lai ka hmu a. Lampui inruol lo deuah lungbuot phit le pil nawi le alkatara tlawmte chokpol an phul diet diet a, road roller-in an hrut phek a, Zote fanghma zel an ti chuh sà tak a la nih. An thiemin inpâk an um letling khop el. An thaw lai chu mipui le khawtlang roreltuhai khomin an thlir khup a, sienkhom ni ding hrimah an ngai tah ning a ta, to trokin an en liem el. Hmun dang, a taka ni tin nuna gospel an hmangna, ram hmasawna thil tlung chu ni sien, khawtlang roreltuhai le mipuiin ri neiin rawl insuong an ta, chuong ang chun thaw ngam teuh naw ni hai. Hieng neka uolau taka sum fak dan hi a um chuong am a ni? Hi hi ‘fakrûk, hleprûk’ ni ta loin a ru inlanga fak le hlèp a nih. A hmutu le hretu, en liema topui, kristien intihai hin suol ei ngai thei lei hin a fatu le hleptu leh ei danglamna a um nawh. Ei kristienna hi a taka hmang khop ni lo, alkatara duor neka inphân lem, artui hamda khom tluk ta lo ni sien a hoi tah khop el. Eini laia thudik hril le tran ngam chu invêt le dem hlawna a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kawrapson lam tieng maksanin ei hotel pan ding lampuia bok kir nawk inla. Sagang ei tlung a, an bazarpui hmai chang tieng lampui chu hraw peiin &lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Denver Pharmacy&lt;/span&gt;, Augustine le Hrangneikhawl hai nupain Kananphaia inthoka an hung enkol chu, ei tlung a. Hi farmasi hi damdawi zorna ringot ni loin mi fe le hung inlawi lutna, information le social service centre poimaw a nih. Hi pharmacy hi i tlung tah chun, muonglei hmun tlungah inngai la, hieng lai hmuna hin inhmang le invai thei a ni ta nawh ti hre bok rawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu taka inthok chun sim tieng panin lampui a fe a, tlun taka ei fe chun Langza a sun a. Pharmacy-a inthoka meter za vela hla, chang tieng, hmawng buk thra tak el bulah ei pêt ruok chun lo iemani zat ei hraw thleng hnungin muol inhnuoi tê tè thruta lampui, tlâng lam (country road) indik tak el, khing tieng khing tienga thing zing dur el huol vel hmun ei hraw a. Chu hmun inhoi ei khêl char chun Tuiring le Langza phai kuom mawi êm êmin a mi lo hmuok a. Chu taka inthoka phai thruta um khuo pahnih-Lukhumbi le Thangpilien- ei tlan khel zo chun simthlang panin ei tlan pei a, Tuiring khuo ei tlan lut a, khaw tawpna lampui sir chang tienga um Barjohn nuhmei Lalmalsawm (Sawmte) enkol &lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hotel Tuiring&lt;/span&gt;, hi khuoa hotel pali um laia tuta truma ei chang thlang chuh ei tlung tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hotel am Stall&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Eini rawiin thingpui dawr ‘hotel’ ei ti tlat hi a mak angreng khop el. Hotel chu riekna le bu fakna hmun a nih. ‘Restaurant’ chu fak le dawn chauh zorna hmun a nih. Chu chu ‘Café’ (Kafé) tiin hmun tam takah an ko. Fak le dawn, abikin zu chi hrang hrang tlàn theina hmun chu ‘Bar’ an tih. Hotel lien threnkhat chun bilding pakhat sungah restaurant, café le bar hrang hrang an nei a, a thren lem chu lamzawl le inkop, raw zîk bùl sawi nêka nasaa insawi theina a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kha hmaa zu le sa an zorna in chu ‘Tavern’ ti a ni hlak a, abikin USA sim tieng ramah an hau bik zuol. Tavern threnkhat chun riekna pindan an nei bok. Chuong ang chu hmun threnkhata chuh ‘Inn’ an ti a, chu chu ‘khuolbuk’ tiin eini ei inlet. Mania rong inbawl nuom chun inbawl theina, bur le bel le thuk umna khuolbuk, mani in anga a tuola motor sie theina, khum khom a trul ang anga daw sa theina, tu laia tlungna inlâr chu ‘Motel’ an ti hih a nih. New Zealand-a kan um lai chu sungkuoa kan inzin pha leh hotel-ah ni loin motel-a ngot kan tlung hlak. Chun, tu lai chu ‘Tavern’ le ‘Inn’ hi an hmang inlar tranna England-a khom ‘Pub’ (public house lamtawi) tiin thlak a ni ta deuh vong. ‘Pub’ lawm tak chu British, Irish, Australian le New Zealander hai hi niin an hril a, ‘Pub’ 53,500 neka tam hiel an nei a nih. London inhoina pakhat chu an ‘pub’ a nih. Thralai, valai, thrahma le pensioner hai ta dingin pub hrang hrang an nei a, zan tieng chu a khaw lai pub khom khuoibu lun vanglai ang vong a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thingpui/kawfi le fak ding zorna dawr hi ‘Tea/Coffee Stall’ an ti a, bu fak ding ruok chu an zor ngai nawh. Ei rama tlungna le riekna um si lo hotel ei tihai hi dannaranin, thingpui le fak hme ding zorna chauh a ni chun ‘Tea Stall’ ti ding ni awm tak a ni a, bu fakna hmun, riekna hmun ni si lohai chu ‘Restaurant’ ti ding a ni bok. Tea Stall hi India ram hmun tinah, abikin lampui sirah hmu ding a tam. Khuolzin chawlna Bus/rail station tinah a ser laia a mei ang, mi tam tak fakzongna, India rama sum hnâr lien tak pakhat ve, Indian Institute of Management (IIM) Ahmedabad lem chun an sabzek chai laia an sie sa hiel a nih. Lam sira thingpui zortuhai ringot khom hi tiem inla, maktaduoi tam fe an ni ring a um. Gas thuk, ketli le bêl, a rei inbak neng el, tuibel le no tlawmte, thingpui fe, bawngnene le chini an nei phot chun thingpui dawr an hong a ni pei el. Kei hi tuk tin thingpui nopui 5-7 inkar inluma dawn hlak ka ni lei le Custom &amp; Excise-a ka um laia thla thum hiel thingpui huona thingpui tienga spesial trening nei ve tah ka ni leiin a umzie hi iemani chen ka hriet ve a. Lam sira vai thingpui siem, tak ngâk el, a thren lem chun maru marang an pol, bau hni vel chauh daih, lum hlota ei hang dawn hi chuh, kawk a nei inril khop el. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Thingpui dawr poimawzie&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Mihriem hi a hona cheng a, chetla a, inpawl khawm mi (social animal) ei ni leiin khawvel hmun tinah a tu khawtlang khomin mi hîp khawmtu ding iemani bek ei mamaw a, chu chu a um naw khoma siem fawm a ngai. Grikhai khomin chuong anga inpawl khawmna hmun pakhat, a hmaa tuolthat chungchang reltu upa ruol inthrung khawmna, a hnung peia zalen taka ngaidan puong theina hmuna an hmang, Areopagi (Areopagus) an ti chuh an khawpui Athens-ah an nei a, chu taka thu hril ding chun ‘nasêtumpa’ Paula khom an thruoi a ni khah (TT 17:19). Tu laia hmun hrang hranga khawsa eini rawi Areopagi chu thingpui dawr a nih ti inla, ei hril suol ka ring nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmarkhawlien-ah i fe chun pasal ruol tam tak zing thoin mit êk an nuoi tril zoa an pan tak chu thingpui dawr a nih. Chu taka chun titi sepin zing bu fak hun chen an gawp a. Rengthei an zor hun, an pawket gawrom lai, ‘artui tet koi thla’ a ni lem chun thingpui le bei ringot leh ni loin, artui but le zeu leh an gawp ngat ngat hlak a nih. Biek in po po khar thut inla chu a tam lemin an lawm lem el thei a, thingpui dawr po po khar thut inla chu an chi-ai hle ring a um thung. Ieng leiin am? Pulpit tlanga tu sêl thei loa lem changa inpawt rak rak nekin, thingpui dawra zeldin thubawl satpui a, zalen taka nuom dan ang senga inchingchivet chu inhoi lem le thienghlim lema an ngai lei a ni el thei. Good Morning Bazar bul thingpui dawra papui ruol titi ngaithlak chu ei ngirhmun phak chin hriltu a ni leiin iemani kong zawng chun a bengvarthlak khop el. Ei inhnawmna khawvel hi a hnaiin a la uolau a, vokpui leh ei la’n zui hul hul el chuh a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 2009 February 15-16 le May 25-26, 2011 khan North Tripuraa Ranglong-hai khawpui tak Bagbasa-ah ka inzin a. Rev. Lawmthang inah kan tlung a. Ranglong upahai le thruoituhai chu an inah sir a, chibai buk a, titipui kan nuom thu kan hril a. Sienkhom, anni thaw dan pangngaiin hotel-a inhmupui an ti lem vong. An in lutna tlaka an ngai naw leia an ti a ni chun hriet thiem a um khop el. Amiruokchu, an hnam thu le hla khùn taka indon ding le a thei ang anga rikawt dinga fe kan ni a, chu chu uolau taka bazaar hmun thingpui dawra mi inzi nuoi nuoi laia thaw thei chi a ni si nawh. A ieng khom chu ni sien, an ti ang chun thingpui dawrah mi inlon nuoi nuoi lai kan inhmupui a, ieng khom thaw dukdak thei a ni nawh. Khing tieng pangah an mi poimaw dang, chinchang hre lem, pakhat lem chu anni tronga Baibul inlet mektu Rev. Peter Ranglong kan inhmupui tawl a, a hlawk khop el. An ngirhmun le phak chin enin, hieng ang hmuna ngakuoi kamna ding chun thingpui dawr mâ mà a lo thra tak chu a nih. An Areopagi a ni tlat a. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hotel Tuiring&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 2008 November 15-a Lal Ringum Khobung le Tuiring khuo kan sir truma kan chawlna hmasa tak chu Sawmte enkol Hotel Tuiring hi a nih. Hi hotela hin lutin thingpui kan dawn a. Iemani chen kan thrung hnungin Kom papui, kum 85 mi inti, a hming Saitho chu a hung lut a. Pa zangkhai, trong nuom le thil hre tak a ni a, thingpui le bei kan khilai a, sawtnawte sungin kan innèl hman hle a. Ka lungrilin, “Saikho hi an hnam chanchin le an thu le hlahai indon dingin Tuiringah ka fe nawk a ngai a nih” ka ti a. Chu chu kum hni le thla ruk hnungah, May 3-4 le May 13-14, 2011 khan hlenin hi hotel-a bok hin trum hni zet Saitho chuh ka’n hmupui nawk a. Ka sir nawk hman hmain, June, 2011 khan inhmu nawk ngai ta lo dingin muol a mi lo liemsan tah a nih. Ei laibrari poimaw pakhat ei chàn a, a pamhmai khop el.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;May 13-a Tuiring ka sirin, a hmaa ka hril tah ang khan, ka’n zinpui Buonga chu sin danga a buoi leiin Hotel Tuiring-a hin zalen tak le inthawl takin, thingpui le puree sehmein ka thrung a, tu mitmei khom vêng loin titi kan thret a, a hung lut taphot thingpui kan khilai pei bok a. Insûm ti um loa nuom nuom indon thei dingin kot lien hukin kan hong a. Indon ding an hriet naw chang an ngainuom zawng dinga ka ring thu ka hung vor suok a. Tu chena ka tonhrieta inthoka eini rawiin ngainuom ei ti tak nia ka hriet chu Israel ram chanchin a nih. Hi thu hi ei thret tah chun tawpintai a um thei naw a ni tak hlak. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thil mak le inzakum pakhat chu eini rawiin ei histawri neka Israelhai chanchina ei inhnik lem le a hriet khom ei hriet lem tlat hi a nih. Mani chanchin invoi hi khawvel le tisa thil, Israelhai chanchina inhnik chu thlarau thila inhnik ni awma ngai pawl ei tam. Bo inthûk tak ei nih. Trum khat chu nupui ruol lai Jerusalem dam, Bethlehem dam, Oliv tlang dam, Galili Dil le a kam vel dam, Rom khawpui le Baibul ram hmun hrang hrang kan fang thu ka hril leh ka u Dotlingin, “Anleh Bawi, chuong po po chu vana um ei sawn a, nangin iengtin am i zu hmu el thei leh?” tiin a mi’n don a. Hi ka u thil indon hi a thren chun ei nuizat hle thei a, sienkhom hi huonga hin mi tam tak ei intàng tlat a nih. Ei Pathien hmu dan khom iemani chenah chu chun a thruoi a, nuom nuoma thlèm lungawi le hlèm bawl thei ei sawn tlat. Gawp malama hieng thil vel mani mihai kuoma hril fie hi inhoi ka ti zawng tak a ni leiin chawhnung tieng Langzaa fe kan rot chu thrul pha thrak khopin titi kan rem a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Langza fe kan thrul tah si chun suna ka titipui Saitho kha video le thlalaknaa a thla chieng deua va lak malama thil iemani zat bek indon sa chu thaw makmawa ka ngai leiin Buonga leh zan tieng inthim hmain a inah kan fe a, a thuom dit taka incheitirin a thla kan lak a. Hi thla hi a dam sunga a thlalak nuhnung tak a ni tah ka ring. A hmaa ka hril tah ang khan, a thla kan laka inthoka thla khatah muol a mi lo liemsan tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Hluo Lo Rûn&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Hotel Tuiring le inep lampui khing tieng sira chun thing in, sawng khata insang, hmun duthusama thraa innghat, Nengzakhup naupa Fimtlankung in a um a, chu chu kan tlungna, zana kan riekna ding chu a nih. A hluotuhai hi Churachandpur tieng an um rawn lem tah leiin, kha hmaa in lùn le lum, dawr lùn tak umna kha hluotu um mumal loin a thring zo ta a. Kan inzin ding leia Fimtlankung khom mi hung mikhuol dinga hung a nih. Zirsangzela Hnamte hla phuok &lt;span style="font-style:italic;"&gt;‘Luah Loh Rûn’&lt;/span&gt; a,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;Mahse, chu rûn ram thim riaiah chuan,&lt;br /&gt;Naunawn awrawl rêng a thang ve lo&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;ti khah naah a hung inri vong vong a. Abikin “Chiar nghiîn nghian rûn kha a thim zo ta…Senmei dawhtling pawh rial ang dai e” ti lai tlar khan inring zuolin a mi hung dèng bok a. Chu in nghaktu um sun chu aium rîl le to troka tuola an mini-bus ngir, Churachandpur le kara inlon hlak chauh chu a ni el tah. Khaw inhoi le in inhoi ei ti hih a hluotu mihriema inthlung vong a lo nih. Vanram ei ti vet khom hi Manipur anga an mi hluopui a ni vai chun, umna tlak ni kher naw nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zana chun HYA hai huoihotin khawtlang thruoituhai leh inpawl khawmna hun kan hmang a. Dar sawm hnunga kan trin chun zan a rè ta a, mi ri hriet ding a um ta nawh. Sùna lum hlata kan titina hotel khom chu a rè vong vong a. Elektrik var a um naw lei le khuo a’n thieng thra bok leiin thla chun zan lalnu a nina chu hung insuoin, thlirna tieng phot a ropuina eng inzam chun a tuom mawi a. Hmar tieng, thlang tieng le sim tienga huol veltu muol le tlanghai chu zan sawt tieng chun zilin a hung baw tran a, romei bawm angin an paw chiei a. Thla var inno nghielin a hang khaw chun, Damhauvin, ‘chatuan romei, pipu zun lêng a zâm zo daiah’ a ti kha ei hriet suok vong vong a. Pipu sulhnung suia inzin kan nizie a mi’n hriet suoktir zuol a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thimtham hnuoiah kan riekna ding in sawnga chun Buonga leh kan inmai kai a. A tuol bathlara chun carpet zuol ni awm tak hi a um a. Chuong anga zan mawi, inhoi, khawsawtum le lunglengthlak chu hang zalsan el chi a ni naw leiin carpet zuol chunga chun bang innghaia inthrungin, titi mel melin, trongkama hril suok thei lo, kan hmaa khawvel mawina inzar chu kan thlir a. Thilhring inhrâm ri chek chek le ral hla taka kawngkawipatawt inhrâm ri thang viet viet ti chauh naw chu ri dang a um nawh. Chu boruok inthieng le thlum vong vong chu a thlawna dit tawka hîpin, ka tuibawma Russian fiertui thieng leh chun inhnik takin kan hme a, kan tep chek chek a. A nih, Delhi tlanga ka perkhuong thra pakhat bek khah lo chawi chu ni lang, mani kum zat theinghil der a, tlang rêl dawn lo le rawl tawp insuoa, tlang le ruom khawk rum ruma,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;A hung suok sorthlapui thangvanah,&lt;br /&gt;Ruol tin zalenghai lunglawmna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tia kel rawl suok rak khopa saka, Tuiring khuo in 104 (Hmar 55, Kom+Meitei 45) chu in thei lo lèka hang thrawng tho vong ding a ni vei leh! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(July 8, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-3641877836972440667?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/3641877836972440667/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=3641877836972440667' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3641877836972440667'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3641877836972440667'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/07/hotel-tuiring.html' title='Hotel Tuiring'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-8425669157887062929</id><published>2011-07-01T18:42:00.000+05:30</published><updated>2011-07-02T18:42:46.836+05:30</updated><title type='text'>Sagang Khurpui</title><content type='html'>Tuithraphai le Sagang phai inkara hin tlâng a um a, chu chu Europe-a Alps tlang dung laia an thaw dan angin ver tlang ve inla chu motorin minit 5 vel chaua inpaw thei a nih. Tu ruok hin chu kâr hla taka um anga inngaina an nei. A boruok inkar mèl nek hmanin lungril khawvel inkar mêl a hla lem daih a hoi. An chetzie le hoiher khom danglam tak a ni ta a, khing tieng pang lem chun a her khingin chalrang zie a put tah.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A daidantu tlânghai hi hieng lai rama cheng khaw hrang hrangin mani khaw hming le inzomin hming tum tum an inputtir a. A tlang insangna tak, Indopui Pahnina laia Japan sipaihaiin an hluo chu Saidan Tlang ti a nih. A sim tienga tlang inzam phei chu Kangzam Tlang le Dampui Tlang ti a ni a, chu chun Khawpuibung tlang khela tlang insang lem Len Tlang a va zom a. Kangzam ruoma vadung chu Tui-le-luong ti a nih. Tuileluong hming a put san hi hril dan dang dang a um. A tira Tuileluong an ti tak chu Tuithrapui hi ni lemin an hril. India hmar sak tlangram po po hi Himalay tlang zompui le chuonhnuoi, Bay of Bengal tuipui-a inkhaw lut dinga inbir thla pei a ni leiin hieng laia vadung hril tham chu sim luong a ni vong. Tuithrapui ruok chu Rûn vadung fin tuma hnotin hmar tieng a luong ve thung a nih. Tuithrapui paw hmasatuhaiin a letling zawnga luong a nih ti an hmuin Tuileluong tiin an ko niin an hril. Tuithrapui tia a hming an hung thlak phing leh Kangzama vadung, sim luong chu ‘Tuileluong’ an hung ti tah lem niin an hril bok. Tuileluong hi tui leluong (reverse flow) a ni nawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tuileluong le Dampui vadung infinnaa hin lungpherah se hniek ni dinga ring a chier dup a, chu chu dawithiem Lalruongin a zawlpa Keichal râlna dinga Hrangsaipui se-ki-phir a keipek ti thu tienamia an hril hlak hniek khah ni dinga ngai pawl an um.  Mi threnkhat chun, dawithiema mi tluk lo Lalruong khom cho ve ngam, dawithiem hmingthang ve Hrangsaipui kha Komhai thlatu le anni hih dawithiem tienga an hmingthang peina san khom ni dingin an ngai. Dampui ram khela phaizawl le a se vel hi Komhai inbuk khawm tamna tak a nih. An khawpui chu Sagang a nih. Hi hnam trong hmangtuhai trongah ‘g’ a um ngai naw leiin hnam dang hming phuok a ni el thei. Kawlram (Burma) a Division pakhat, Kabaw phai umna Sagaing hming leh ngai pol ding a ni nawh. Ei pi le puhaiin Chittagong hi ‘Satikang’ an lo ti ang deua ‘Sakang’ an lo ti, a hnunga ‘Sagang’ tia an hung ziek tah ni lem dingin ring a um. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;KOM-REM TROBUL&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 1900 laia India ram pum huopa British-India sorkarin an ram op sunga mihai trong suina beipui a thlak khan Zo hnathlak le Meitei trong hmanghai hi Tibeto-Burman trong peng pei Chin-Kuki trong hmang pawlah a thawtu Dr.G.A. Grierson chun a mi hlu lut a. Zo hnathlakhai hi pawl liin a mi thre a, chuonghai chu (a) Northern Chin Group (b) Central Chin Group (c) Southern Chin Group le (d) Old Kuki Group an nih.  Northern Group-a a sie po hi ‘r’ aia ‘g’ hmang pawl, ‘tri’ el khom ni lo, ‘r’ le consonant dang inkop hrim hrim, entirnan, br, cr, dr, fr, gr, hr, kr, pr, sr, tr, wr) inkopa lam ngai thu mal nei lo, Thado, Galte, Gangte, Paite (Tiddim), Simte, Vaiphei, Zohai) hai an nih. A dang po chuh ‘r’ le tri’ nei pawl an nih.  Pawl khat ruok chu an thlang tlakna a sawt tah a, Chin Hills velah hmu ding um ta naw lei le vai zu paw a, ‘Kuki’ hming zu put hman tah an ni leiin ‘Old Kuki Group’ hnuoiah a sie a nih.  Chuonghai chu Aimuol, Anal, Biete, Chawthe, Chawrai, Chiru, Darlong, Halam, Hmar, Hrangkhol, Kaipeng, Koireng (Kolhren/Koren), Kom, Lamgang, Muolsuom, Purum, Ranglong, Sakechep le a dang dang an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kom-hai hung suokna nia hril chu Khurpui a nih.  Khurpui chu khur amanih pûk, Sinlung ti leh thuhmun a nih. Khurpuia inthoka hung suok an ni thu hi an pi le pu hlaah a tam. ‘Kom’ ti ruok hi chuh Manipur an hung lut hnunga Meiteihaiin an kona hming an hmang song tah niin a’n lang. ‘Kom’ ti chu ‘ruom’ amanih ‘kuom’ (phairuom, Lusei tronga phaikuam), thil ‘inkûm’ (narrow opening), Meitei trong awphawia an lam leia ‘Kom’ tia an hung hmang, khur amanih pûka inthoka hung suok tina tho niin Kom upahai chun an hril. Hi trong fe pei hin ‘kàwm-kâr’ (hmun inchep, narrow passage or lane between two houses) ti dam hi a hung hring suok a nih. Damhauva hla ‘Fiara Tui’ a, “Thlang Kawrvai, Reng daikawmah’ tia ‘kawm’ a hmang khom hi chuong ang tho chu a nih. A tawi zawnga hril chun ‘Kom’ ti umzie chu ‘Sinlung/Khurpui’ tina a nih. Chi-hnam panga inhnai zuol Aimuol, Chiru, Koireng, Kom le Purum hai hin anni inkhai khawmna pawl an siem a, chu chu Kom-Rem an tih. ‘Rem’ chu ‘Hriem” lak tawi, mihriem amanih mi (people) tina ni a, Kom-Rem umzie tak chu Khurpui/Sinlunga inthoka suok mihriemhai, Khurpui/Sinlung mihai tina tho a nih.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kom chanchin suitu threnkhat zeldin dan chun BC 100-AD 100 inkar khan China rama inthokin Burma ramah an hung lut a, AD 200 lai khan Arakan tieng an thlang tla a, Bay of Bengal an zu tlung a. Chu taka inthok chun Satikang (Chittagong Hills Tract) fe thlengin Tripura tieng an lut a, Manipur tieng an hung zuon tung pei a nih. A thren zeldin nawk dan chun, Mongolia rama inthoka hungin China ram an hung lut a, fe peiin Burma ramah an hung chuong lut a, Chin Hills lai iemani chen an um hnungin Manipur tieng an lut thla a, Manipura lut hmasa tak Meiteihai dottu niin an inngai. Borsap hmasa, The Lushei-Kuki Clans ziektu J.Shakespear hril dan chun, an chengna khuo an hriet nuhnung tak chu Chin Hills-a hmun pakhat Shakripung a nih. Manipur Royal Chronicle-ah anni pawl hi kumzabi 16-na laihawl laia hung niin a rikawt a. A thren chun Mahaharaja Gambhir Singh inlal laia Manipur hung lut ni dingin an hril bok a. Chu chu AD 1820-50 inkar lai vel a ni si leiin hmet rem a harsa tieng a nih. An intlonpui laia hnam pakhat Aimuolhai hung inlangna hmasa tak chu AD 1723 a ni thu J.Shakespear-in a hril bok a, chu le hmet rem chu thil awm lem a ni el thei. Anni rawiin Manipur phai an hung lut hnung kum 180-200 vel hnungah an chipui Hmar hnathlak danghaiin Tuithraphai an hung lut tran ve trèk trék chauh a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;HNAM HMING HIH&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;William Shakespeare chun a tienami ziek Romeo &amp; Juliet-ah “Hming hin ieng kongro am a suk aw, raws ei ti el dam hin? Hming dang chawi sien khom a rimtui dan a pangngai tho awm si maw!” (What’s in a name? that which we call a rose, By any other name would smell as sweet) tiin Juliet baua inthokin kumkhuoa zawna ngir zing ding chu a lo inper suoktir a. Juliet chu Capulet sungkuoa inthoka hung, a ngaizawng man thar Romeo ruok chu Capulet-hai hmelma Montague sungkuoa inthoka hung a nih ti a hminga inthokin inhmai ruol a ni nawh. Hlaa “Hmangaih inbât karah hmelma an leng” ti ang khan, an inhmangaina kara hmelma inther chu nina hriltu le aiawa mihriem hmang ‘hming’ a nih. Chu chu sul khat suok unau ngei khom nasa taka mi daidartu a nih. Cultural Mapping thawna ding lampui sâta April-June, 2011 laia Sagang Area le Tripura North District-a mani chipuihai sira kan inzin sungin hmingin unau inkara kâr a siem nasatzie chieng nawkzuola ka hmu leia hi thil hi ka ziek a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chin-Kuki-Mizo hnathlak, hming hrang hrang hnuoia hnam tum tuma inziek, hming tlanglawn remchang le huop zau lema ngaia Zo hnathlak tia ka ko hlak hnuoia hnamhai hrim hrim hi an hming hung put dan ei sui chieng chun thil ho, umzie nei mang lo vong a lo nih. Sulk hat suok, peng dar pei, inunau bik ei um lain, Chin amanih Kuki amanih Lusei amanih tu khom ei lo um nawh.  Mi dangin an mi kona hming, hnam hminga ei put mei mei a ni vong. Kawlhaiin bawmrang ei phur hlak an mi hmuin an trongin “Chin’ an mi lo ti a, chu chu ‘Bawmrang Phur’ mihai tina a nih. Ei hung thlangtla pei a, Bengali zu paw hmasatuhai chu ‘Kuki’ tiin an lo ko a, a umzie hril dan dang ang um sien khom a kawk tak chu inhmusitna trongkam, hnam hnufuol le trophnok tina a ni awm.  Lusei ti lem hin chu umzie a nei naw zuol; an lal thlaa inngai, Lusei taka inngaihai lem hi chu Paite pa le Hmar nu inkara inthoka suok an nih. Chuonghai laia pawl khat, thlang tla hmasa le Kuki hming put hmasatuhai chu Grierson-in “Old Kuki’ ti hnuoia a khum khawm, a hmaa ei hril tah hai khah an nih. Chuonghai chun hming hrang hrangin an inko a, kei chun a huop lien zawngin ‘Hmar hnathlak’ tiin ka ko ve tawl thung a nih. A san chu a hnuoia hin la hril ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Old Kuki ti hnuoia hnamhai lai hin chihnam po po aiawa hming tlanglawn pieng hmasa tak chu ‘Hmar’ ti hih a nih. Kha hma khan Tripura Rengin hnam 15 aiawa inkona hming tlanglawn a phuokpek chu Halam ti a ni a, chu chu Kachari trong a nih. Hi hnuoia hin Darlong le Biete chu an inzèl ve nuom nawh. Halam hnuoia hnamhai chu Bawng, Bawngcher, Dap, Hmarchaphang, Hrangkhol, Kaipeng, Kawlawi, Kawbawng, Langkai, Ranglong, Muolthruom (Muolsom), Rupini, Saihmar, Sakechep le Thangachep an nih. 1951 intiem khan 1644, 1961 khan 16,298 le 1971 khan 19,076 an nih. Chuong chu a ni laiin, 1900 laia Halam um zat nia Linguistic Survey of India Vol.3 Part III-in a sie chu 26, 484 a ni daih. Anni Group-a mi Hrangkhol le Ranglong ei bel sa lem chun 40,570 an nih. Hi truma Hmar um zat an ziek chu 2000, Kom-Rem chu 3000 chuong an nih. Old Kuki po po um zat an rikawt chu 48,814 a nih (p.181). Northern-Chin Group (Thado, Sukte, Sizang, Paite, Galte (Ralte) chu 60,345 (p.59) an ni a; Central Chin Group (Lai/Pawi, Lusei, Lakher/Mara, Banjogi, Pangkhuo) chu 107,604 (p.107) an nih.  Hi nambar hi indik chie naw sien khom a awm tawk nia hriet an ziek a ni ring a um a; khang hun laia ei khawvel thlir theina dinga tukver mi hongpektu a nih. India ram sunga mi ringot ei tiem ding chun, iIntiem nuhnung tak (2011) a ei tamzie-a inthokin ei pung hrat dan fie taka hmu thei a nih. Kum za sung hin inkona tlanglawna hming hung suok nuhnung tak ‘Hmar’ ti hin ram a lak hrat tak a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Old Kuki Group hnuoia inkona tlanglawn hnam hming pathum ei tar lang- Hmar, Halam, Kom-Rem- lai hin Old Kuki hnuoia chi-hnam po po aiawa inkona hming tlanglawn chu ‘Hmar’ a ni thu le ram a lak hrat dan ei hril ta a. Amiruokchu, ‘Hmar’ ti hming hi kum 1850 hnung tienga damtea an hung hmang tran, 1900 laia zieka hung inlang chauh, hnam dang hrieta a hung inlang tranna lem chu India ramin zalenna a hmu hnung a ni leiin, Old Kuki hnamhai laia tam takin inkona hming tlanglawna an la hmang hri naw a ni khomin mak ti ding a ni nawh. ‘Hmar’ hming pieng hmaa hmun hrang hranga cheng dar vong an nih. Hnam hming tlanglawna ‘Hmar’ hung phur suoktu chu tuta Mizorama Sinlung Hills Development Council le Manipur Hmar Biela cheng le chu taka inthoka inpem dar peihai an nih. Damten an unau danghai khomin an la hung hmang ve pei dingah ngai inla. An hmang nuom ding chun hmang tlak le bel tlaka a hmangtuhai an um phot a ngai. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kha hmaa inril taka ka lo ngaituo ngai rak lo, Cultural Mapping thawa kan inzin laia ka hmu suok chu, Zo hnathlakhai hi ei chengna zirin hnam hrang hrang angin ei insal mei mei a lo nizie thu hi a nih. Entirnan, Darlong hnam intihai hi Zo hnathlak chihnam hrang hrang intêl khawm an nih. Darchawia kan cham sunga mi thruoitu Lalnunmawia Darlong, Darchawi EFCI-a bultumtu poimaw pakhatin an inpui tuola an pi le puhai hrietzingna lungphuna an thu ziek, ker dinga an buotsai mek chu a mi enpui a. Chu lungphuna an thlatuhai hming an ziek tlar chu Lusei lal thlaa mi ropui deuh vong an ni daih! Rawsem tum thiem, India ram aiawa Japan ram chen hang tlung tah, a rawsem mut kan rikawt Darlongpa chu a pahnam Rangte (Gangte) a nih.  C.Chawngkunga buotsaih ‘Important Documents of Mizoram’ (1998) phek 29-30 a chun Darlong pahnam kaupeng 54 a ziek a, zaa sawmsari chuong chu Hmar pahnam kaupenga mi an ni a, a dang chu Lusei hnama mi deuh vong an nih. Halam ei tihai khom chuong ang tho, Sinlung/Khurpui suok vong an nih. Chuong ang bokin Kom-Rem hnuoia pahnam kaupenghai hi Hmar pahnam kaupenga mi deu vong an nih. Chuleiin, Old Kuki hnuoia hnam hming ei hril tam tak, kha hmaa pahnam pakhat hming anga ei lo ngai le hril kha a lo indik hlel deuh a nih ti May-June, 2011 sunga Cultural Mapping thaw dinga an buzawl ngei sira kan inzin truma ka thil hmu suok a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A tawi zawnga hril chun, Old Kuki hnuoia hnamhai, hmun hrang hranga cheng darh, hnam hrang hrang anga insâl tah le India Danpui hnuoia chuong anga inziek luthai hi Sinlung/Khurpui suok, sul khat kuol, trong thlungpui pakhat intrawm le hmang, pi le pua inthoka thu le hla hnâr khat lo intlang hlak, Zo hnathlakhai laia khom unau inhnai bik an nih. Sagang Khurpui khom a danglam bik naw a, a danglam thei bok nawh. Khurpui chu Sinlung, Sinlung chu Khurpui a ni kumkhuo. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(July 1, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-8425669157887062929?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/8425669157887062929/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=8425669157887062929' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8425669157887062929'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8425669157887062929'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/07/sagang-khurpui.html' title='Sagang Khurpui'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-1095345467286628762</id><published>2011-06-26T21:51:00.000+05:30</published><updated>2011-06-26T21:55:17.123+05:30</updated><title type='text'>Laibrari Kang</title><content type='html'>&lt;span style="font-style:italic;"&gt;If a person dies without his or her story&lt;br /&gt;being told, that’s like a library burning down.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;- West African saying&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hnam rothil a bohmang hmaa hlu lut vat vat hang poimawzie hi hrilin a siek nawh. Chu chu lungvar inril put le hmathlir nei hnam hrim hrimin inpui thei lo khopa an thil invoi hlak chuh a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kha hmaa Red Indians ei ti hlak, Columbus-in 1492-a America khawmuolpui a zuk tlung hma kum singnga lai zet hi ram lo hluo hmasatuhai, tuta Native Americans an tihai hin an mi hlui le upahai an thi zatin, “Ei laibrari a kàng ie!” an ti hlak. Chuong ang bokin, mihriem hung suokna ram ni dinga mi thiemhaiin an ngai Africa khawmuolpuia chenghai khomin, “A chanchin le tonhriet hril hman loa mi a thi chun, chu chu laibrari kang hmang ang a nih” an lo ti bok. Ieng leiin am?&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mi tin hin hun sawt nawte khawvel ei hung hluo sung hin iemani kong zawng bekin tonhriet ei nei seng a. Ei piengzie le phung a danglam seng ang le ei hma dom inang naw leiin ei tonhriet khom a danglam. Hun khata thil lawmum kha hun danga chu thil lawmum lo, mi pakhat ta dinga vangduoina kha mi dang ta dinga vangneina, hlawtlingna chu hlawsamna bul, hlawsamna chu hlawtlingna bul a ni thei. Ei thil tuok le hmasuon ang peiin hrietna ei hung khawl khawm rawn a, chu hrietnaa inthoka thaw dan thra lem ei hung hriet pha leh thil thiem chi khat chi hnih ei hung nei a, chu thiemna chi hrang hrang infawk khawma inthok chun varna iemani bek ei hung nei pei a, chu varnaa inthoka suok lungvar chu hmangin thil thar le thra lem ei hung ngaituo suok a, hma ei sawn hlak a nih. Hmasawnna ei ti hih ei tonhriet infawk khawma inthoka hung tro suok pei a nih. Mi tinin ei tonhriet seng thrang la hung thar peihai kuoma inhlan sawng hi ei tha bat a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum sawt nawte sunga khawvel hmasawn dan ei thlir chun, a lawn amanih tlan amanih ni loin a vuongin a vuong a ni tak. Hi hi ni khat thilthua hung um el a ni nawh. Tonhriet, hrietna, thiemna le varna intling khawmin a hring suok a nih. Mihriem hi Pathien angpuia siem a ni thu Baibulin a hril a. Chu mihriema theina inphûm chu dannaranin zaa sawm vel chauh ei hmang phak niin mi thiemhaiin an sut a. Mihriemin hrietna, thiemna le varna ei khawl khawm rawn po leh einia theina inphum chu hmang hlawk dan ei hung hriet a, chu hrietna insersuon tung pei chun Computer Age hi a mi thruoi tlung a nih. Mihriema theina inphûm hi zaa za ei hmang thei pha chun mihriem hi Pathien angpuia siem a nina tak chu a la hung inlang ding chauh a nih. Chu thil chu Krista Isu ei ringna leia thlarau rama ei la rochung ding thu leh hin hril kop thei a ni lai zingin, ei hring hrietnain a dawl phak chin ngaituo chun hril kop lo a him hri lem ka ring. Kum tlukledingawn iemani zat hnunga chuh, mihriemin hma a sawn pei chun, an hril kop hun a la tlung el rawi mawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi ka hril chen khom hi mi threnkhat ngaithlak ding chun a him tawk ta naw el thei. Sienkhom, mihriem nina le theina ringot hmanga Pathien angpuia siem a nina tak mihriemin a tlung thei nawk hun ding sawtzie chu kum tluktledingawn zawnga zuk hril fie dan a um naw hrim hrim. Khawvel umphung hlak, Genesis bung khatna khel tieng chuh, iengkhom a puitling saa pieng loa dam tea hung insersuon tung pei a ni bok si. Chu chu Fundamentalist intihai ngai pei naw zawng tak a nih. Sienkhom chu chun umzie a nei bèk nawh. Hrietna a pung dan ang peiin thil umzie hriet fiena khom a hung pung pei a. Kha hmaa Modernist kha Fundamentalist-a ngai a hung ni a, chu chu thil umphung a nih. Ieng khom ni sien, tonhriet ringot khawl khawma inthoka Pathieng angpui nina ram chu tlung thei a ni naw hulhuol. Chutaka chun a nih Isu Krista hmanga Ama Pathienin mihriem le inzom nawk theina kawitan a hung hong makna le ropuina chu a’n thlung chu nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei thil hril le laibrari kang thu inkar chu hla deua ngai pawl ei um el thei. Sienkhom, thil intringmit tlat a nih. Tui far khat pei intling khawmin tuifinriet a siem angin, hrietna far khat pei mihriemin ei thaw khawmhai chun hrietna tuifinriet a siem ve thung a nih. Chu hrietna chu lekhaa inchikna hmangruo an hmu suok hma chun bauin an inhril sawng a; lung le thing hmangin an thu le hlahai lim chu an lo maksan a. A ziekna hawrop neihai chun savun le thil dang dangah an lo ziek bok a. Kum 1440-a German mi Johannes Gutenberg-in lekha sutna khawl (printing press) a hung hmu suok hnung lem chun hun sawt tak ei khawvel thima inthrung chu khaw varah a hung lut a, khawvel hmelhmang a siem danglam a, kam zalenna a hung pung ruol peiin ngaituona inril tak tak, kha hmaa khuop dea um chu a hung insuo zalen a, thil thar thra lem a hung hring suok a, chu fe pei chun tu laia hmasawnna nasa tak hi a hung thruoi pei a nih. A bul ei thlir chun hrietna le thiemna tui far intling khawma inthoka suok a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmun danga van tong deuthawa hma an sawn hnung, Taj Mahal an bawl hnung kum 241-ah ei ramah misawnari hungin A AW B an mi siempek a. Chu taka inthok chun ziekin ei thu le hlahai ei hung hlu lut tran a. Chu hma hrim hrim chun ei thu le hlahai chu an hrietzingna phekah khumin, thrang la hung peihai kuomah trongbauin an inhlan sawng a. Chuong thu le hla chu ei hau hman em em a, abikin hla tieng ei hausa zuol a. Lekha ei hung neia inthokin a thren chu ziekin ei sie hman a, a tam lem chu a hretuhai an thi ruolin a bohmang tah a nih. Hieng ang tienga inhnik mi le thilpek dong mihai an thi zatin ei laibrari a kang hmang a nih. Inpâm an um khop el. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Sienkhom, inpâm nachang hrie mi ieng zat am um ei ta? Hi zawna hi don ngei chi, sienkhom don châkum lo deu el a nih. Kristien sakhuo a hung lut khan ei khawvel a hung inphir a, ringtu le ringnawtu, Pathien thu awi le Pathien thu awi lo tiin ei hung inthre a. Ei suotlang hlui, kristien sakhuo a hung lut hmaa ei nunphung hrim hrim chu ramhuoi be mihai thaw dan phunga hung belin, ringtharhai chun an hung hnawmhnawl a, ei hnam rohlu tam tak chu tawk thieng lo, tirdakumah ei hung ngai tah a nih. Hi leia ei thil hlu ei chan zozai tah hi a a man tozie sut suok ngaina a um nawh, a san chu a hlutzie suma inkhi thei a ni naw leiin. Ei laibrari raw rawntu tak chu ei sakhaw thar le thina a nih. Tu lai chen khom hin ei thiempuhai lai hin sakhuo hmanga ei laibrari an raw rawn po leh an lallukhum sa sot dinga ring pawl an la bo nawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Laibrari kang inpâmumzie hi hrilin a siek nawh. Inpâmum tak chu a bilding ni loin a sunga hrietna le thiemna thu umna, lekhahai kha a nih. Bilding chu sum nei phot chun a nêk daia thra bawl nawk el thei a ni a; lekhabu vang amanih thu poimaw inziekna lekha, meiin a kang hmang tah ruok chu sum ieng zat khom senga nei nawk el thei a ni nawh. April 13, 2005-a lekhabu 47,234 umna Central State Library, Imphala mi an hang raw el dam kha chu pangzat a um khop el. Hnam boral mekhai nungchang a nih. Grik mi var Euripides (.485-406 BC) chun, “Pathienin a suksiet nuomhai chu a sukvet hmasa zet hlak” (Those whom God wishes to destroy, he first makes mad) a lo ti hrim a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Laibrari kang hril tâka chun hril ding tam tak a um. Chuong laia hril kai zie hlak chu kum 390 AD vela kang Library of Alexandria kha a nih. Alexandria hi Aigupta rama Alexander The Great khaw indin a ni leiin, a hming chawiin Alexandria tia ko a ni a. A hung thlaktu Ptolemy II Soter chun BC 283 khan laibrari hi a’n din a, a kang hin khang hun laia thiemna le varna thu inziekna lekha poimaw maktaduoi chenve neka tam a kang hmang vong a nih. A rawtu le an raw hun le san nia hril a tam a. Chuong laia mak deu el chu, Tirko Paula rawihai raw ni dinga intumna a um chu a nih. An hril dan chun, Tirko Paula khan Zoroasthrian sakhaw inzirtirna thu a lak sawng rawn em em a. Chu inzirna thu inziekna lekha hlui an siena tak chu Alexandria laibrari hi a ni leiin, Paula zirtirnahai hi ama awm thusuok el a ni nawzie miin an hriet an inlau leia Paula rawihaiin hi laibrari hi an raw niin an zeldin. Chu chu thudik a ni naw dingzie chu ngaituo sap rak khom a ngai naw laiin, hieng ang thu an hang zep sa hin Alexandria Librari chauh khom ni lo, laibrari dang kang poizie le inpâmumzie a tar lang zuol a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;May 2011 sung khan zan riekin trum hni zet Sagang le a se vela khuo Tuiring, Langza, Kananphai, Theikhakhi, Khonomphai le khaw dang danga Kom lalhai le an upahai inpawlpui dingin Buonga le David Buhril thruoiin ka fe a. Kan mi inpawlpui le an thu le hla iemani zat kan rikawthai hi kum 85-95 inkar mi deuh vong an ni ta a. Chuonghai laia pakhat chu kum 2009-a Tuiring ka sir truma ka titipui Saitho a nih. Kum hni hnunga ka hang inzin nawk khoma ka zong hmasa tak chu ama bok a nih. Kan inzin nuhnung tak khomin, Tuiring kan suoksan hmain a inah ka va pan a, thlalakna leh video-in a thla ka lak a, hlim taka inchibaiin kan inthre a. Delhi tieng kar khat chama ka fe hnungin June 11, 2011 khan Churachandpur tieng ka kir nawk a. Ni hni ka cham hnungin Saitho thi thuin a mi hung dèng a. Ei laibrari poimaw laia pakhat chu ei lo chàn nawk tah a nih. Poitiin a sawt naw a, ieng angin sûn inla khom umzie a nei ta nawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A râla hang fe hrâm ka nuoma chuh sin buoi leiin ka fe thei ta naw a. Ka zuk ngaituo zui chun, Tuiring kan suoksan tawma hun teptêr tak kara va sir a, a sekotrol inri rok roka hong a, a thla kan va lak trawk trawk kha a san inril a lo um a nih ti ka zuk hriet suok a. Kan thlalak le video hi a damlai ni phêk tawp tak a phok hmaa a hmêl le hlimthla rikawt a maksan nuhnung tak a ni ka ring a, hamthra ka’n ti hle a. Hunbi kim vongtuin rem a ti chun, hi a thlalakhai hi chawiin, a inah ngei, a tuol sekotrol sei tak khah inri rok roka tawlin, khawsawt taka a maksan a sunghai kuomah, ralna puon leh ka la hang inhlan ngei ka beisei. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei laibrari poimaw a hang kang el hlak hi chuh, hril ding a vang thei ngei maw! Khuo rel hlak dang thei a ni bok si nawh. Amiruokchu, a kang hman hmain thaw thei ei nei. Mani tonhriet seng zieka maksan hi thrang la hung pei dinghai laka tha bat ei sut dinga ei hmaa innghat a nih. Ei kawl le kienga um, ei khawsakpui, tonhriet poimaw neihai thu le hla ei hriethai chu inchikin ziek seng ei tiu. Chu chu ei hnam le Pathien laka mawphurna ei hlen ding chu a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng tienga enton tlak hnam chu Israelhai an nih. Anni hin hnam thuthlung ang deuh an inbituk chu kum tinin, puitling taphotin a tlawm takah lekhabu 10 bek tiem le an dam sung lekhabu pahni bêk ziek a nih. Chu chu an insukhmu leiin zieka thil inchik tieng tu hnam tluk ruol an ni nawh. An Jerusalem voi thum top an sukrieu hnung le anni le anni kar le hnam dang le indona leia an hmun khuorna hrang hrang sukchimita a um hnung, Hitler-in maktaduoi 6 top sukhlum a, an thil neihai le thu ziekhai a raw dur dur hnung khomin, a ziektu an lo tam èm leiin hum tawk an lo nei pei a. Chu ra suok poimaw tak chu, khawvela lekhabu huoisen tak, Baibul hi a nih. Tu chena cultural mapping thaw lai po poa thaw hlawk tak chu Judahai an nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Saturday, June 25, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-1095345467286628762?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/1095345467286628762/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=1095345467286628762' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1095345467286628762'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1095345467286628762'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/06/laibrari-kang.html' title='Laibrari Kang'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-1076328482585641498</id><published>2011-06-18T01:45:00.000+05:30</published><updated>2011-06-22T01:46:14.492+05:30</updated><title type='text'>Cultural Guide</title><content type='html'>April 26-June 3 sung India hmar sak rama Cultural Mapping thawna ding lampui sâta kan inzin hnungin Delhi tlangah ka hung kir a. Ni sari ka cham hman trawk a, June 11, 2011 khan Churachandpur tieng ka suok nawk a, June 17-ah Delhi tlang ka hung chuon nawk a. Tuta truma ka suok ruok chu Cultural Mapping thawa fe ni loin Cultural Guide-a thrang ka nih.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 2006-a kan nupaa ram hrang hranga cheng kan nauhai kana thla ruk deuthaw kan inzin suok trumin thla thum le a chenve zet USA-ah kan um a. New York-a khawsa kan nia chuh kan tupa Rev. Paula Pakhuongte chengna khuo Fredericks (Maryland) trum hni zet kan sir a. Hi trum hin Lalmuongpui le a pasal Frank Landymore chun an nau pasal pahnihai thruoiin an khuo Fredericksburg (Virginia) a inthokin an mi hung zom ve a, inhoi kan ti tlang hle a. A trum hninaa lem chu Lalruotmawiin hla sak rong a hung bawl trum a ni leiin kan changtlung hle a. Kan trumtriek zoin ni thum lai an kuoma khawsa dingin an mi thruoi a, an umna Virginia State sunga hmun inhoi le hmingthang po po deuthaw an mi fangpui a. Hi kan inzinna thu hi New York Diary 5,6,7 &amp; 8-ah ka ziek nghe nghe a. Hi trum hin Frank Landymore kuomah, “Kan rama i hung ve pha chu ka thruoi ve ding che a nih” ka ta. Chu ka thutiem chu hlen dingin Churachandpur-ah an sungkuoin ka fepui a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Frank Landymore hi American diplomat, siniar ve tak a ni ta a, tuta truma India rama an hung um hi trum thum a umna a ni tah. A posting hmasa tak trumin, khuonu samsui ni ngei ding an ni a, Lalmuongpui leh an intong fuk a, an innei zui tah pei a. Delhi posting an zo hin Chennai-a an Consulate Office-ah term khat an um nawk a. Chu zoah China le USA-ah an um a, kum hni liem tah khan Delhi tieng an hung tung nawk tah pei a nih. Lalmuongpui hi Khawmawia um L.K.Sanga Sinate nau mi tlum a nih. Darngawn nuhmeia nei, ei ram puo tieng, abikin Delhi tlanga chenghai hin fiemthuin Association kan nei a, chu chu mi dang chun ‘Thaibawi Association’ dam an mi tipek a, kan lawm ruk hle. Keinin kan nuhmeihai rawna kan phuok ni sien, an mi phalpek awm top si nawh. Hi Association-a kan President-a kan ngai chu Rochunga Pudaite a ni a, chu chu life-term a ding, a dam sunga thlak awi lo, contest awi bok lo a nih. A dang po chu Vice-President kan inti vong a, kei hi ditsak takin Senior Vice-President an mi tih. Delhi tlanga Darngawn nunghakin pasal a nei zata kan Association-a lawmluttu chu kei ka ni hlak. Kan Association-a hin American mi pahnih an um a, Landymore hi chuong laia pakhat chu a nih. Delhi tlanga kan Vice-President siniar le challang deuhai chu James Lalrongbawl (Keishing), Lalkhawthang Thahgen, H.K.Kawllienthang, T. Kaithang le a dang dang an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum dang khan India hmar sak rama inzin hi ram dang mihai ta ding chun a hautak bakah a him naw leiin, trul tongkhong le venghimna him tawk hnuoia inzin a ni naw chun ram palaihai hi an fe mei mei ngai nawh. Manipur lem hi chuh ram him lo, helpawl kutthaknulna, inruithei le AIDS hluorna rama inthang a ni leiin, khawvela mi trisim hmun iemani zat laia pakhat ve a nih. Kum 2011 ruok hin chu ensinnaa a nuom nuom inzin thei dinga Sorkar Laipuiin India hmar sak ram hi a hong zalen tah leiin kan Vice President Frank Landymore khomin, ka fepui ding a ni phot chun, inzin ngei ngei a tum a. A nuhmei pieng le murna, hmu a châk êm êm ram chu ke ngeia sirin, a hung biekzin ve tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ram tam tak fakzongna hnarpui chu khuolzin (tourists) hai enkol le an mamaw phuhruk a nih. Chu ding chun tlungna ding in fai le thienghlim, inhnawmna inhoi le fai (Europeon toilet), fak le dawn thienghlim nei a ngai. Europeon toilet hmang ding chun a tleng faitu ding amaa tui hung lut theina ding tuidawta zom a ngai a, insilna ding pindan tinah tui suklumtu geyser nei a ngai bok. Dannaranin, eini rawi chun ei thokrimna ra po po ei pei thlakna in hi inhnuoi te, van ram kot anga kùn ngeia lut ngaiin ei bawl tum tlat chu tie! Ram hmasawnaa chuh mi tam takin chanchinbu an tiemna hmun chu toilet a nih. Kei ngei khomin ka lo thaw thrang tak leiin, abikin editorial page, a poimawna lai tak hi toilet-a tiem dinga ngaina ka nei tlat chu tie! Kong danga hril chun, toilet hi ei taksa sungrila tirdakum ei paihai ei inthiel faina hmun a ni ruolin, ei lungril le thlarau ta dinga hrietna buchangrum ei hlu lutna hmun a ni bok a nih. Ei toilet ei soisak danin ei nina a hril sei khop el.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuong anga hadam tak le inhoi taka tlung theina chu Rengkai (Muolhlum) bula um Vocational and Educational Training Centre (VETC) hmuna Reformed Presbyterian Church (North-east India) haiin hmathlir sei tak neia khuolbuk an siem chu a nih. Hi kompaun-a hin bilding pali lien tham tak tak a um a, chuonghai chu fakzongna dinga thiemna, vocational training chi hrang hrang puonkhawng (weaving), embroidery, carpentry, iron &amp; steel works, computers, driving le a dang dang inchukna dam, ofis, conference hall, hostel le guest house dama an hmang a nih. Hmun zau tak sunga inthawl haka bawl a ni leiin a thengthaw a; a kawl velah daltu in a um naw leiin ieng lai khomin thlifim a hrang hieu hieu a; boruok bal, thil rimsie le ri siein a chim ve phak naw a; nghatna tieng tieng muol le tlang dum dur el hmu ding a um a, ha hi a dam song song el a nih. Zan thlavar hnuoiah tuolah ei inthrung a, van sanga inthoka hlim sieua mi zuk thlirtu arasihai leh ngaituonain ei inpawl a, an hlimna thuruk, hring hrietna ringota hriet phak ruol lo chun ei thlarau an chawm a, an hlimna uoiin mi tulh chu ei inruipui a. A nih, khuonu (nature) mawina le ropuina intem nuom le chuong ang inhnikpui theina dinga rauhrietna neituhai ta ding chun hi hmun hi hnuoi paradis a tling ve takzet a nih. Ka Vice President thruoi khom hlimin a chiri ve a ni tak. Hieng ang hmun indin nachang hre dinga lungvar petu Pathien kuomah ropuina um raw se.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tourist Guide-a thrang hi thil namen lo tak a ni a. A san chu khuolzinhai thil indon taphot hril fie a ngai a. A hmu thrang tahaiin thil ei hmu liem mei mei ang hin an en ve naw a, anni ta dingin iengkim an hmu taphot chu thil thar a ni leiin indon ding khom an hauh. Tuithraphai an hung hluo tran lai chanchin, kum 1911-a Phuoibuong-Khawliena inthoka Khawpuibung an hung indin thu le 1912-a kristmas hmasa tak an hmang thu dam; anni American sipaihaiin indopui pahnina laia damdawi in an bawl chu bulkthruta hmanga Churachandpur Civil Hospital hi hung intran a ni thu dam; an lawn kai nuom Saidan tlang chu indopui pahnina laia Japan-hai hmun khuorna le chu tlanga inthoka laipuia an ral hunghai chu an lo sai hlak thu dam; Ngurte, Thenmuol, Saikot, Muolvaiphei, Rengkai, Lower Lamka, Saidan, Sielmat le khaw hrang hrang an hung indin dan hai dam chu hieng hmunhai kan sir malamin ka hril pei a. Hi thil hi puitling chin khom a hrie ei tlawm tak leiin, ei ngaiven met chu a trûl khop el. Eden huon chanchin ei hriet tluk beka mani chanchin hi hriet a thra. Mi dang laka inza phurna a nih. Chu hrietna dinga lekhabu rawn tlak ei nei sun chu kum 1993-a sut tah, research nasa taka thawa ka buotsaih Zoram Khawvel-2 chauh hi a la ni el awm.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Khuolzinhaiin an mamaw bek bek pakhat chu, hang invak sawl hnunga theitui le dawn chi thil dang dang dawna hang inthrung hadamna ding restaurant thra a nih. Churachandpur khaw sunga hin chuong anga hang insukhadamna ding ieng zat am a um tah ti ka hriet naw a, sienkhom pakhat, FAT JAMES an ti ruok chu a um ngei ti ka hriet a, a khawpui a cheimawi hlein ka hriet. Ka’n hman chang po leh ka rawihai leh kan chawl hadam hlak a. A lawilenin a zir a, khaw thlir a’n hoi bok a, a sung khom ‘groovy’ taka chei a ni leiin, ei lut chara inthokin khawvel dangah a mi fen lut nghal el a nih. Elektrik a thrat deuh chang lem chun an fak siem inhnik tak tak hai chu chilled beer-in ei inlen thlaktir a, hlima an halelui thlak ri khom ngaithlak tham a nih. Churachandpur khawpuia hieng ang restaurant changkang ei lo nei el tah hi, malsawmna ropui tak a nih. Ka mikhuol thruoihai khomin inhoi an ti a, an ram tlung tah ang elin an inngai a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Saidan tlang kai an châk tawp kha kai dingin June 14 khan Kungfu master Zova inrawina hnuoiah mi sawm an inthok tung a. A tlang intranna thrut, Tuileluong intranna Kangsat Ruom chen an tlung phak a. Iemani chen hnungah car-in iem an chang hrim ti ngaiven dingin ka u Lura thruoiin ka fe tung a. Chawlhmun sak, hla lo te, tlang panga an lo kai tran lai chu ka hang tuok fuk a. A lum bok lei le phùr leia hang pawng nor tung el chi a ni nawzie an hrietin an hung trum thla nawk diel a, ka u Lura huon, Lungpui zawl tieng, lam pheiah an fe tah lem a. Kei chu tlan peiin, kha hmaa pawl indin thama thu hril thiem, Zathangvung umna tlanga khaw thar an sat, in 20 umna, Kangzam an ti chen chu ka u leh kan tlan tlung a. Chu taka inthok chun kha hma kum tam tak huona a lo nei le a nauhai le rizap hmun an lo siem, ramngaw inhoi tak el, helpawlin suoksan dinga an ti, an rizap thinghmun zing dum dur el chu kan thlir a. Inpawngnekna khawvela cheng ei la ni si a, ngaituo a suksei khop el. Keini unau chauh hi unau pieng 13 laia a la dam um sun kan ni a. Kan pahni chaua kum tam a lo chetna hmun thlir theia kan fienriel dam hi thil vang le ngaihlut tlak, hun hlu a nih. Kan ta ding chun Saidan tlang kai nekin a let tamin a hlu lem.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuonga Frank Landymore leh ni tin inzuia kil le kap kan tlok hnung chun, kan hriet naw karin kan cham sung ding ni nga chu kan lo hmang zo dèr a. Dit khop lo takin June 17, 2011 khan Delhi tlang kan hung chuong lut nawk tah a nih. Delhi erpawt kan lut tawmin sûm bu sà tak el kan nèr a, kan insawi nasa hle. Kan sumpui sa nêr chu kan tlung charin ruopui vanawnin a hung inbaw thla a, Delhi thukpui chu dei dupin kan lut pha tah a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(June 18, 2011 Delhi).&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-1076328482585641498?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/1076328482585641498/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=1076328482585641498' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1076328482585641498'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1076328482585641498'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/06/cultural-guide.html' title='Cultural Guide'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-6824596657216363625</id><published>2011-06-10T17:35:00.001+05:30</published><updated>2011-06-10T17:35:43.438+05:30</updated><title type='text'>Tum Am Inrù, Sarù?</title><content type='html'>Cultural Mapping thaw dan ding thlithlaia Sagang Biela khuo iemani zat riek nghaa kan sir hnungin Tripura tieng pan dingin Tv. David Buhril leh kan insingsa a. Kan lam hraw ding chu National Highway 53, Jiribam Road tia hriet tlanglawn hi a na, Manipura lut National Highway pathum laia pakhat a nih. Nagaland fe thlenga hung NH 39 hi Nagahai an insim met leh thuok la thei loin a hritlang pei a; Hmar Biel fe thlenga Mizoram sun, NH 150 an ti ve bok, vok kongrâu neka zie-um hret, National khom ni lo, Highway khom ni bok lo hlak hi fùr-ah Tuivaiin a dang tlat bok si. NH-53 khom hi Manipur sunga mi chu nuom hun huna khâr thei an tam leiin khawk a dâl ti el naw chuh inhnèmna tak tak tlak a ni nawh.  Nuom hun huna Imphal ring rêk thei an kat nuk leiin lu bawk tam ringot suonga inlekphek tum chu mani rìnga inrêk ang a ni naw thei nawh.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;May 19, 2011-a suok dinga ti khah, lampui harsa le hlaa inzin ding kan ni leiin kan Gypsy chawi ding chu inzinpui tlaka thraa siem hmasa phot dingin motor siemhai kutah ni hni kan sie a. May 21 Inrinni suok a, Hmarkhawlienah Pathienni châm a, a tûk Thawtrannia Tripura North District lut chu kan riruong dan a nih. Sienkhom, chuong ang awzawng chun thil a fe nawh. India hmar sak, abïkin Manipura inzin chu buoina siem thei le lam khâr thei an tam leiin hisap angin thil a fe naw tlangpui a, Delhi tlanga ni khat sina ngai hi kâr pumhlum khoma thaw zo thei naw chang a um. Hmun danga thil a ni ding hrima ngai khah Manipura chuh sinpuia an nei a nih. ATM-a poisa minit khat khom tling loa Delhi tlanga ei lak suok hlak hi Churachandpur-a chu darkar tam nisa le ruo hnuoiah an intlar dul nitin hlak. Sin lo sina nei hi Manipura an sinpui tak a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Inrinni tuk, May 21 chun dar 5:30-ah ka tho a, ka’n siem sok sok a, ka tlungna Vocational and Educational Training Centre (VETC) hai Guest House, Rengkai (Muolhlum)-a chun David Buhril ka lo nghak a. Vàn khomin kan inzin ding chu a mi phurpui ni ding a na, insûm loin a trè thla zing a, Saptrong lamkeia (phrase) hril lem chun ‘mengte le uiin a sûr’ (raining cats and dogs) a nih. Mengte le ui insuol ri le raw sur chur chur tekhi ringot el chu a thaw ding hriet naw thlak khop el. Eini chun ‘ruopui van-awn a sûr’ ei tih.  Van inawn phâ hiel khopa sûr chu a nêp naw khop el. Nupui zing tho, zun suok taluoa kawng khaw awna an inthrè thlak huou huou leh an tekhi leia ‘ruopui van-awn’ an lo ti khom a ni el thei. Ruo-baw-hok ei ti ruok hi chuh sûm trè (cloudburst) an ti a, a awm tah khop el. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zing dar 7-ah David Buhril a hung tlung a, kan suok dok nghal a. Bethela an inah thingpui dawn malamin, a nu-in trongtraia a mi’n thla ka nuom leiin, kan zuk lut a. An chengna buzawl ngeia unauhai kana inzin ding kan ni leiin le thil thra thaw ei tum pha leh sir hrang hrangah dâltu ding an hung suok hlak ti hih a tak ngeia voi tam ka tonhriet tah a ni leiin, Pathien nâ ver khopa be pop theituhai trongtraipui kan mamaw takzet a nih. Hienga trongtraia a mi’n thla zo hin, ruo thimpui chun inkieng zai rêl naw sien khom, zuom sarin zing dar 8:15-ah Hmarkhawlien zuon dingin, kan inthok suok tah a nih.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A lampui sietzie thu chu a hrawtu taphot thunon a ni a. Ka la fe ngai nawna a ni leiin hmu ve ka châk a, chu chun hma tieng a mi thruoi a. ‘Huphur’ ei ti hih hi eini trongah a um a, thil ei huphur hlak ni mei a tih. Trong hi ei nina phung hlimthla, ei ngaituona hriltu a nih. Thil huphur an nei naw ni ngei ding a na, Saptronga ruok chun huphur hrilna hi thu mal pakhat khom an nei awm ka hriet nawh. A umzie hrilfiena ruok chu an nei a, ‘to feel unequal to the task’ an ti duot niin ka hriet. ‘Huphur’ hi mi hû tawng ngam lo le hnè loa inngainaa inthoka hung suok a ni el thei. Mani chunga mawphurna innghat, hlen suok thei lo dinga inngaina lungril a nih. Dawina thlarau ti thei khom a nih. ‘Huphur’ a hin ‘hu’ hi bàn inla, ‘phur’ hi thluksei pein ‘phûr’ tiin thlak inla, phûr tak le thatho takin, zâm loin hma tawn inla, malsawmna hmàra inchangtir thei a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ruoin chàt zai a rel nawh.  Kan motor hmakawra tui far suok theina kuo kha an lo inbuk dik naw ni ngei a ta, driver thrungna ke bulah a hung indir thla a. Sarângin David-in a ke a tuoma chu a trangkai chuong nawh. Driver hi motor bike khal thrang a ni leiin ieng motor khom bike khala hrât taka khal hlak a ni a. Kan pahni chauha Gypsy khauh taka Imphalah lut loa Nambol-Keithelmanbi (West Imphal) kawitan, lam chikte le khokroka ruopui hnuoia kan hei vuong phei chuh, thlarau hi a tet suok zok a, a tet lut nawk zot a ni tak a, inhoi turu tak a nih. Titi thukhawchang rem chu thil thei lo hulhuol a nih. A san chu, sentence khat ei hril khom hi motor inchawmin bong za tamin a tet bong a, mani hril ngei umzie khom hriet ngaina a um nawh. Ami paw ngam um sun chu ruo mal tlahai an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Manipur phaia hin Keithelmanbi hming put iemani zat a um a, tuta ka hril hi West Imphal District-a um, Sadar Hills District le inramri, Meitei khuo a nih. Sadar Hills lutna ding kotsuoah truck 300 ruol lai ding hi bawk insikin an lo intlar a. Manipur an hung lut dinga thuomhnaw a sipa rik taka hung phurhai kha Manipura inthoka phur thlak ding nei nghal lohai chu, a ruok vongin an kir nawk ding a nih ti hei en ringot khomin hriet nghal thei a nih. Hi hin India hmarsak rama cheng, mi chawmhlawma khawsahai hmelhmang indik tak chu a tar lang chieng khopin ka hriet.  Inzak nachang hriet nekin silai chawia nuor ei insukhmu pei thung.  Ei piengsuol dan hi a va hang khawkher sawt de aw!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Keithelmanbi-a inthokin Sadar Hills an tran leiin tlâng kan kai tran a. Hi hmuna inthoka petrol station hnai tak chu km 65-a hlaa um Longmai (Noney tia an ko bok) Rongmei Nagahai khuo, Naga helpawl NSCN-hai solfa vaina hnuoia um a nih. Tlâng kan kai insang deu deu a, ruo a sur nasa deu deu a, sûm le zilin a hung baw a, hma tieng hlam khat hlam hni bak chu hmu thei a ni nawh.  Chuonga fe peiin, Noney kotsuoa petrol station chu kan tlung a, petrol kan thun sip a. Kan thun zo chun motor chu a hring thei ta tlat dal! Vanpui trè hlak chun tawp zai a rel bok nawh. Lam suk hret a ni leiin olsam takin kan nam hring a, Assam Rifle-hai diutina chen kan tlan tlung a. An mi lo sukchawl a, kan inripawt zo hnung chun motor chu a hring nawk thei tah naw leiin sipai ruolin hù nengin an mi nam hringpui a, Noney khawlai chen kan tlan tlung a, vadung liem zuoi zuoi bula chun kan innghat a. Leilak bula hotel-ah kan lut a, sunbu kan fak a, sanghal sa an nei leiin sa dang nekin chu chu kan thlang a, kam a’n dèn nuom khop el.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;David Buhrilin an trong anni anga a thiem leiin, Meitei le hnam dang an inzumna hmuna chun, mani puhai ina inlawi lut ang elin, kan tlatlum hle a. Motor siemtu mechanics kan zong a, kan motor an hang en chun a ‘Starter’ le a petrol fena carburetor buoi lei a ni an ring a. An thlong a, an hang en chieng chun a Starter sunga a thirzai inzem chu siem thei ruol lo dingin a lo fak hek huom el a, hnâr tan bong ang khopin a sukhmelhem a nih. A part, sangnga man ding chu a rênga thlak a ngai a, Imphala naw chu hmu ding a um si naw leiin, incha a ngai a. Imphala inthoka Noney pana chawhnung dar 2-a suok ding Bus-a inthon thei dan kan dap a. Kan mobile chawi ve ve hlak chu network a um naw leiin hmang thei a ni bok si nawh. Samari mi thra pa pakhat mobile kan hmangpek a, Imphala um, mi kan hriet taphot kan biek a, hmun danga inzin deu vong an lo ni leiin kan khawk dèr a. &lt;br /&gt;Imphal tieng kan khawk der hnung chun Churachandpur tieng kan tlok nawk a. Edwin Darsanglur kan biek fuk hlauh el a. Amah hin mi inzompui le hmelhriet a hau a, harsatna ieng anga inbichil khom olsam taka baw thleng dan dap thiem mi le thrangpui ngaihai thrangpui dinga inpei zing mi a ni leiin a kutah kan dande top a, a fawn thei thei a fawn kuol zung zung a, driver pahnih- Jakob le Rama- a hung tir a, a motor part chu an hung chawi a, thimbutin Noney an hung  tlung hman a, a part chu an inbûk nghal a, kan kuomah an riek ve tah a nih. Hi zan hin thil dang iengkhom thawpek thei ka nei si naw leiin an nâ bek hrai tlaina ding tiin Bangkok khawvel ka fangpui kha tie! Tlai tho de ni hai. Nuhmei le nau le tehai le zing inkhawma chang thlang chi ruok chu a ni naw el thei.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan riekna hi Longmai Bazar bula um Hotel Highway Lodging a nih.  Lam thlang tieng, kawmkarah ei trum thlak a, hlam hni vela hla chang tieng chun a lutna kotkhar a um a. A hnuoia chun a hotel neituhai an um a, inhnawmna le insilna a um bok a. Electricity a um naw  leiin suna khom a’n hmu ruon ruon thei chau a. Chu taka inthoka kai tung chun a sawng, lampui àna um, thingphek in, a um a, riekna pindan iemani zat a um a. Kan riekna dinga an mi kawkhmua chun khum pali a um a, khum pakhat peiah zan khat riek man Rs. 60/- a nih. A neitunu chu khumfat an tam le tam naw thu ka’n don a, an um naw thu a mi hril leiin tlung phot chu kan sukthluk tah a nih. Kawmkara kan lut hrek hrek lai chun David-in, “Pu, ziek ding ei hau ting el chu a ni hi!” a ta. A ni hrim, AMEN.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum sawmli chuong Five-Star hotel kalchar-a leng ve hnunga chuong ang khawvel hang sir nawk chuh ka ta dingin thil vangneithlak a nih. Ngaia ka lo nei tah, a ni ding hrim anga ka lo sie tah kha Pathien lunginsietna zara malsawmna a mi vur lei chauh a nizie ka hmu chieng pha zuol a, lungrilin lawmthu ka hril mol mol a. Suna ruo hnuoia hu chuopa ka hak ka kekor le zakuo khom hlip loin, ka pheikhok le mawza hu chauh hlipin, ni danga thrung khom ka thrung nuom nawna ding khuma chun ka tlu lut top a, Five Star hotel-a ka zal hlak lai let tama imu inhnikin, mang takngiel khom nei hman lo khopin, chu zan chu ka hmang zo tah a nih.  Zalna khum inhoi nêkin lungril khum inhoiin thu a phur lem.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hienga inzin sawl changa poimaw chu tui thienghlim a nih. Zing tieng Churachandpur-a inthoka kan inthok suok khan sazuk nenetui chawi dinga ka siem kha ka lo theinghil pal a.  Hi khuoa nuhmei pawl hin an do nasat leiin Kana khuo ang khan zalen taka thil thaw thei a ni nawh. A sukpungtu zuituhai kha a sukpungtu mantu an lo ni ve. Mi pakhat, vengva deu le trong nuom deu el, sawt fe kan titipui hnung chun Kana thil hmu thei a ni le ni naw kan indon a. Ama chu, vangneithlak takin, a khaptuhai Secretary a lo ni hlauh a, a hriet khop el. An thil khap chu a trangkaina chin um sien khom khap tak tak thei a ni nawzie le an hlawsamzie thu a hril zo chun thiem takin zanbu kan fakna ding hmun a mi kawkhmu a, a fel kher el.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A tuka chun, kan motor fel taka an mi enpui hnungin Jacob le Rama chun Churachandpur tieng an mi kirsan a. Keini pahni khom carburetor kan insukfaitir hnungin Hmarkhawlien panin Pathienni zing dar 8-ah kan suok a.  Kan tum dan chun Nungbaa sunbu fak a nih. Iemani chen kan tlan hnungin, sipai umna hmun Khongsang kan tlung tawmin kan motor ke hma chang tieng a koi a. Sipai diutina gate kan tlung chun a ke koi chu thlak dingin kan chawl a. A ke kuol her hongna hmangruo kha David-in a lo chawi theinghil leiin haw ding kan zong kuol a, a tawpah kan hmu hram a, kan thlak a. A lampui thrat naw zuolna po kan la hmabak a, tyre riper thei um sun hlak a lo leng suok bok si, Nungbaa bek bu fak malama inripertir beiseiin kan pan thlak a.  Nungbaa khom tyre riper thei an lo um naw bok. Law ngaina um lo chuh, spare tyre boin Tuiruong vadung le Mukru vadung suk, lam khokrok le por inlet chu a ke koi lo dinga veng tlat dinga Pathien kuoma lungrila trongtrai zing pumin kan nor suk a na, a rumintang khop el. Chuonga fe peiin, a ni hnina zan tieng dar 5-in Hmarkhawlien kan lut tah a nih. Kan hung kir tieng ruok chu Hmarkhawlien le Churachandpur inkarah darkar 11 chauh kan thang thung.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmarkhawlien le Tripura North-a Bagbasa inkar, darkar 4-5 a tlung thei kha ni hniin thiphuhakin kan ban trawk bok. Kan thiltumah chieng naw ni inlang lem chuh, lampuia kan thil tuokhai ngaituoin inngaisietna khop le lam chanvea kirna tham a nih. Sienkhom, harsatna kan hmasuonhai chu kan fena san poimawzie hriltu, fiena lawmum, zirtirtu thra, kum tam sikulah a thua inchuk ringota inchuk suok thei lo, a nih. Krista Isun a mi hung zongna man a to ang bokin, unauhai zongna man hi a to dingah ka ngai. Chu thil leia sawl le rinum tuor theia um hi Pathien malsawmna le ditsakna hlu tak a nih. Chu thawna ding chun, ka tum am inru, saru? tia kam pet a, saru chang tak nêk khoma chang lem, lungrila tumruna khauh zuolpei put a ngai. Chu chu kan inzin sunga ka thuruk man chu a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(June 10, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-6824596657216363625?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/6824596657216363625/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=6824596657216363625' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6824596657216363625'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6824596657216363625'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/06/tum-am-inru-saru.html' title='Tum Am Inrù, Sarù?'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-618188882455855889</id><published>2011-04-24T01:17:00.001+05:30</published><updated>2011-04-24T01:20:20.417+05:30</updated><title type='text'>Sekibusuok Theology</title><content type='html'>Kum 2007 August/September khan HSA Delhi Joint Headquarters chun  David Buhril editor-na hnuoiah magazine thra tak le poimaw tak el a  buotsai a. A hming khom ka phuok SEKIBUSUOK ti a nih. Hi magazine-a thu  mü tak chu ‘Thiemna’ hi sekibusuok a nizie thu a nih. Tuta trum ruok hin  chu tukver danga inthokin hang bi ve thung ei tih.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;  &lt;p&gt;A tawi thei  ang takin, a tienami hang hril hmasang ei tih. Mi pahnih, Sura le Nahai,  an um a. A lo monga thing kawrong chuh Phungpui le a nauhaiin an hluo  ti Nahaiin a hriet chun tri taluon in tieng a tlanse a. Bu hmor var lai a  ni a, a lo a veng naw chun vaki ruolin a bu an tlàn zo el ding a ni bok  si leiin Sura chu lo inveng thleng a rotpui a. Sura chun a lo remti a,  Nahai loa bu chu vate laka veng dingin a fe a. A fe tawma Nahaiin, “Lo  monga thing kawrong kha chuh dêng thrak naw rawh” tia a’n chà khan a kut  a sukza dop dop a. Lungtumin a zuk deng leh a lu inthir bupin Phungpui a  hung suok a. Lungsena hâ rawt suot suotin “Hawng lang maw!” tiin a hung  intrèk a. Tu lai tronga hril chun, “Ka hung inthok ding a ni? I du  hmung i tih!” tina ang a nih.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Pa huoisen le dangdai Sura hlak  chun tri teuh teuh lo, “Hawng lang la, sepui tiet tietin hawng lang  rawh” tiin a zuk vauh let a. Tumbu zonga lo monga Phungpui a fe kar chun  thing kawronga a nauhai chu Sura chun a zu man khawm rip a, tûlin a  thil tlar a, a rapa chun mazu inhroin a’n hro tawl a. A tawpah Phungpui  khom chu a man a, a ringah a thlung a, khuo tieng naupang chai dinga  hawn a tum a. Mihriem umna khuoa fe chu Phungpui chun a ngam hlol naw  leiin, intlan dingin Sura chu a dawr tran a:&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;&lt;b&gt;P=Phungpui; S=Sûra&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;&lt;b&gt;Indawr voi khatna&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;blockquote&gt;   &lt;p&gt;P: Sura, intlan lang.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Iengin am?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: Tuthlaw hlo thlo theiin.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Amaa thlo thei maw?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: Thä chu ngai bok e.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Chu chu ka nei ve tho.&lt;/p&gt; &lt;/blockquote&gt;    &lt;p&gt;&lt;b&gt;Indawr voi hnina&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;blockquote&gt;   &lt;p&gt;P: Sura, intlan lang.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Iengin am?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: Hreipui, khuoi tuk theiin.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Amain a tuk thei a?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: Thä chu ngai bok e.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Chu chu ka nei ve tho.&lt;/p&gt; &lt;/blockquote&gt;    &lt;p&gt;&lt;b&gt;Indawr voi thumna&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;blockquote&gt;   &lt;p&gt;P: Sura, intlan lang.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Iengin am?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: Sekibusuokin.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Chu chu ienga ding am?&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;P: ‘Sekibusuok, bu suok e, &lt;/p&gt;    &lt;p&gt;A lu tieng am a suok ding, &lt;/p&gt;    &lt;p&gt;A mong tieng am a suok ding, &lt;/p&gt;    &lt;p&gt;Sekibusuok bu suok e’&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;tîng i ta, bu le sa hmin sa hung suok el a tih.&lt;/p&gt;    &lt;p&gt;S: Ni tuk raw se. Hung la rawh.&lt;/p&gt; &lt;/blockquote&gt;  &lt;p&gt;Phungpui  chun Sûra chu hlèm tumin a sekibusuok tehlem a hung lak a. Thaw dan  dinga a ti anga a hang thaw leh vok êk tlang inhriel ngot a hung suok a.  Sura lungsen chun, ‘‘Mi hlèm i tum vei maw! Khuo tieng ka kei ding che a  nih’ a ta, a tho thut a, kei a tum el tah a. Mit âr intra rak khopa tri  hawp, Phungpui chuh a’n thin dur dur a. A mantupa chu mi huoisen chauh  khom ni lo, mi var tak el, hang dawha thei chi ni lo a nih ti a hmu  chieng chun a hma chu pik tul tulin a hriet a. A tawpah thaw ngaina dang  a hriet ta si naw leiin a thil nei laia inro tak sekibusuok chu a pêk  tah a nih. Chu khom chu Sûra chun a pawng pom el nawh. “I sekibusuok  chun iem a thaw thei a?” tiin a la’n don chieng té tè a nih. Phungpui  chun, “A mong tieng ei ben leh bu hmin sa a suok a, a lu tieng ei ben  leh sa hmin sa a suok” a ta, Sura’n a hang ensin a, bu le sa tak tak a  hung suok leiin a pompek tah a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Tienami hi iemani chenah a  neituhai khawsakna ngirhmun le ngaituona khawvel thlalak a ni nuom hle.  Sura le Phungpui indawrnaa inthok khom hin a tienami neituhai thil hlut  ruk pakhat chu ei hmu a, chu chu sin thaw sawl loa fak hmu a nih.  Phungpuiin tuthlaw, hlo thlo thei le hreipui, khuoi tuk thei pek a tiem  a, sienkhom thä thrang a ngai leiin Sura chun a pom nuom nawh. Thä  thrang loa amaa hlo thlo thei tuthlaw le khuoi tuk thei hreipui a dit a  nih. A tawpah tak rama thil um thei lo, mitdawivai khawvela chauh um  hlak, bu hmin sa le sa hmin sa du ang ang tet dok theina khawl mak,  sekibusuok chu a lakpek tah a nih. Chu nun ram, thaw loa fak le tlai  zing beiseina, tak ram le inzom lo chu a nih Sekibusuok Theulawzi  inthlungna chuh.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;&lt;b&gt;Aladdin’s lamp Vs Sekibusuok syndrome&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Kum  1704 khan French mi thiem Antoine Galland chun China mi Aladdin le a  mitdawivai khawnvar (Alladin’s lamp) tienami, mi dang dangin an khon  khawm chu French tronga inletin zan 234 zet inzawt dai tienami a buin a  buotsai a. A hnunga tienami an hung belsa pei chu &lt;i&gt;The Book of One Thousand and One Nights (Zan sangkhat pakhat dai tienami)&lt;/i&gt; ti a ni a. Asia ram thlang tieng, abikin Middle East le a sè vela chênghai khawvel le inzom tienami a ni leiin, &lt;i&gt;Arabian Nights&lt;/i&gt;  tia hriet lâr a ni tak. Mitdawivai pûk (magic cave) ah khawnvar  thilthawthei a um ti dawithiem pakhatin a hriet a. Chu dawibûr chu inru  suok dingin Aladdin a ruoi a, a zong suoknaa thrangpuitu dingin kutsebi  thilthawthei (magic ring) a’n buntir a. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Pûka mangang taka  Aladdin a’n tang lai chun a beidong intel velin a kutsebi bun chu a tuoi  fuk a. Chu phing leh mi lien tak el thlä (djinni) a hung suok a,  khawnvar thilthawthei (magic lamp) leh chun Aladdin chu pûka inthokin a  thruoi suok a, a nu kuom tieng a thruoi kir a. A nuin khawnvar chu a  hang nawt fai leh mi lien lem le thilthawthei lem thlä (djinni lien) a  hung suok a. Chu khawnvar thilthawtheina chu hmangin Aladdin chun an  Rengpui in nêka ropui lem in a bawl a, rêngpa naunu Badroulbadour chu  nuhmeiah a nei bok a. Dawithiem chun a hnungin magic lamp le lalnu chu  inru hmang sien khom Aladdin chun a kutsebi thilthawtheina hmangin a  lakpek nawk a, dawithiem chu a that a, Rengpa aiawin a hung inlal tah a  nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Aladdin le a khawnvar tienami inthlungna khom hi ei bi  chet chun Sura sekibusuok ang tho, inrim le sawl taka hlaw suok ngai loa  hamthratna chungchuong nuom hun huna dong theina a nih. An indanglamna  ruok chu, Sura sekibusuok chu fak le dawn thil chauh a ni laiin Aladdin  khawnvar ruok chu nuom le dit taphot inthawtir theina hmangruo a nih.  Hausak thut theina, chiepuomhai chiepuom a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Hlawk thut nuom leia poisaa inkhèl (gambling) chîng amanih le lawtari invet chilh dam hi &lt;b&gt;sekibusuok hringol (syndrome)&lt;/b&gt;  invoi lei niin a’n lang. Awl theina ding ringot pasal mel tihai khom hi  sekibusuok syndrome a nih. Thä thrang ngai loa amaa hlo thlo thei  tuthlaw amanih le amaa thing phûr thei le khuoi tuk thei hreipui zong  tumna lungril hi lungril piengsuol, tak ram le inzomna nei lo, bohmangna  lampui le inzom tlat a nih. A rizal chu hlaw lo hlaw lak, thaw lo hlaw  lak, penson lo penson lak, mi thi hnung aia hlaw lo hlaw lak tumna le  ngamna, huoisenna pangzatum, India hmarsak rama cheng hnam threnkhat  hripui tuor laia pakhat a nih. Mipui aiawa thlanghaiin mipui fak ai el  khom ni lo, a thua um, a taka um lo prawzek hminga inri hmier hmiera sum  an fak miel miel hai khom hi sekibusuok syndrome lei a nih. A thlawna  tet suok ang chauha ngaina a um. Mipui lai khom an aiawtuhai chu  sekibusuok anga an dit ang ang tet suok theina nia ngai an tam. Chuong  ang bok chun nau tam tak chun an nu le pahai hi an ngai bok. Sikula kai  mani nauhai miin mi chawmpek dinga beiseina lungril put dam le chuonga  chawmpek dinga inzawrna hai khom hi a ni sâ vong.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Sekibusuok  syndrome le Eden thu suok chu thil inkal tlat a nih. “I nuhmei thu i  ngaithlak a, fak lo ding ka ti che thei ra chu i fâk leiin, hnuoi hi  nangma leiin trongsephurin a um tah a nih: i dam sungin i sin inrim ra  chu fa tâng i ta; hnuoiin hling le buor insuong a ta, i huon thlai chu  fa tâng i tih. I hung suokna pila bok i kir nawk hma khat chun hmaia  thlan tui luong zoi zoiin fak zong i tih..” (Gen 3:17-19) ti hih Eden  thu suok chu a nih. Mihriem hi thaw lo hlaw fa dinga ruot ei ni naw a,  thlan far zoi zoia inrim taka sin thawa fak zong dinga khuorel ei nih.  Amiruokchu, mi tin duthusam chu sekibusuok nei a nih. Chu chu thi hnung,  thlarau khawvela bek mihriemin nei tumin, chu ram mi’n tlun theitu  dinga ei ring sakhaw hrang hrang ei bèl a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;January 20,  1961-a USA President 35-na John F.Kennedy thucha (inaugural speech) kha  mi lien trongbau laia hril non hlaw rawn pawl tak a ni ka ring. Iem a  hril a? A mipuihai kuomah, “In ramin iem a thawpek thei cheu ti indon  loin, ka ram ta dingin ieng am ka thawpek ve thei ti indon lem ro” tiin  infuina le chona ropui tak a pek a nih. Chu ngaituona chu sekibusuok  syndrome-a inthoka hung suok a ni nawh ti a chieng. Eini rawi ruok chun  inthlang zatin mipui kuomah sekibusuok pek ei intiem. Mipuiin tlaina  beiseia an hang tet pha leh Phungpui sekibusuok tehlem ang khan vok ek  hriel bak chu a suok bok si nawh. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;&lt;b&gt;Maurawkel zawng khuong&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Ei  tienamia inlar tak el pakhat chu Maurawkel tienamia zawng khuong a nih.  Chu khuong chu dit dit le nuom nuom, dit dan le nuom dan ang anga  inchangtir nghal theina, thilthawtheina mak tak nei a nih.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Zawng  ruolin theihai ra an tlan lai hi Maurawkelin a en ruk a. Anni laia a  lien tak chun khuong a pai a. An tlàn ding zâr zàr khah “Hmin rawh, pip”  tiin khuong chu a hang ben a, a hmin tuor nghal pei a. Maurawkel chun  chu khuong chu a’n hnar èm leiin zawng ruol theihai tlàn lai chu a ui  leh a hnot thut a, an khuong chu a lakpek a. Thing, hnachang, lung le  thil dang dang khom, “Mihriemah inchang ro, pip” tia khuong a hang ben  chun an hung inchang pei leiin khaw ropui tak a’n din nghal a. A khuo  hung rûn tumhai hlak tri ding um ta lo, ‘Thi ro, Pip’ tia a hang ben  chun an thi hmat vong pei a. Chuongchun, tu khom a el le cho ngam an um  naw a, fak le dawn, sil le bil iengkim a dit ang ang neiin, nun a chèn  heu heu el tah a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;An hril pei dan chun, chu khuong chu  zawng ruolin an lak kir nawk a, Pûkzing pûkah an lutpui a, tu chen hin a  la um zing niin an hril. Maurawkel tienami hi tienami sei tak a ni a, a  zawng khuong le inzom chauh ei hung tar lang a nih. Chu khuong chu thaw  sawl ngai loa thil hrang hrang, mani dit dan le mamaw dan ang anga  inumtir theina a nina tak chu ei hril san a nih. Hi zawng khuong hi  sekibusuok nêk daia thilthawthei le trangkai lem a nih. Tu laia ei  kohran pawlhai lem hi chu a tú tù khom inkoltir chi ni kher naw nih.  Pathien hming lam nêka an khingpuihai tieng nghaa “Thi ro, Pip” ti hih  Lal bieknaa an insam ruol lem el chun, buoithlak hle thei a tih.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Chîk  taka ei ngirhmun pal tah le pal lai zing ei bi chun, thil dang po po  nêk khoma eini rawi inhnikna tak chu zawng khuong zong suok nawk, mani  kuta thuneina le thilthawtheina kol tuma thrang lak niin a’n lang.  Pawlitiks ei khèl san tak khom zawng khuong pai a, thuneina fong chel a,  sum hnâr chalai a nih. A angpui hmu zo nawhai khomin a hnai tak AK-47  ei chawi fir fer a, sorkar laipuia inthoka somdawlna sum ei hmu sunhai  chu a chang rawn tak ni inchuin, helpawl chi hrang hrang ei indin a,  “Thi rawh, pip” tiin silai piellunga mi tinin ei hrawk a, a kum telin ei  ngirhmun a’n phet deu deu a nih. Sam 42:7 a ‘lipui chun lipui a ko a’  ti ang khan buoina chun buoina dang a ko suok pei a, chu livira chun ei  intang a, a ram phêkin ei konkawpui takzet tah a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;&lt;b&gt;Faisa ringna khawvel&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Ei pi le puhai chun&lt;b&gt; &lt;/b&gt;thi  hnunga mi po po fena ni dinga an ring chu Mithi khuo an tih. Mithi khuo  hi Raupui khuo, Vanvom khuo, Zingvonzawl an ti bok a, hla thua chuh  Phulzing/Zingphul an tih. Mithi khuo hi hnuoi tienga um am chung tienga  um ti thuah an chieng chie nawh. Manga hmutuhai chun “Ka zu fe a” an ti  deuh seng leiin Baibula Judahai hril ‘Sheol’ le Grik-hai hril ‘Hades’  leh hin thuhmun a ni el thei. Isu ngei khomin Kapernaum chungthu a  hrilnaah van chena chawi sang ni nêka mithi khuo chena tla thla ding a  ni thu a hril leiin (Matthai 11:23) hnuoi sunga um chu a hoi khop el.  Johan chun chu mithi khaw chabi neitu chu Mihring, Isu Krista niin a  hril (Thup.1:18).&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Ei pi le puhai chun mithi khuoa hin hmun pahni  umin an hril a. Pakhat chu mimir thlarau po po chengna a nih. Hnuoia an  um lai ang boka sin inrim taka fak le dawn an zongna, hnuoi neka rinum  lem, ni dingin an ring tlângpui. Iengkim a tak ni loa a lem amanih a  letling, thil chikte khom lien deua an hmu hlakna hmun ni dingin an ring  bok. Chuleiin, mithi âr, mithi bu, mithi dumbêl, mithi fanghma, mithi  savom, mithi sunhlu, mithi vaimim, mithi zawngtra le thil dang dang hin  hming an put pha a nih. Entirnan, mithi khuoa savoma an ngai chu  tuktulung chi khat, a hmul dum, invâk hrat tak el a nih. Mithi bu chu  hlo chi khat, bu kung ang ve deuh a ni a, ‘khuovang bu’ an ti hlak bok.  Chuong ang thil, a tak nêka chîn lem daih, a lem thilhai chu mithi khuoa  thil um niin an hril hlak. Hieng thilhai hi mang le an suongtuonaa an  thil hmu dan ni takin a’n lang.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Hmun pakhat ruok chu dam sunga  thangsuohai sung le kuo chengna dinga an ngai ‘pielral’ an ti chuh a  nih. Thangsuohai chu in tieng le ram tienga thangsuohai an nih. In  tienga thangsuo chu bu le bâl le sum hau a, ruoi ropui tak thre a, voi  thum bêk inchonga a khaw mipui hrai tlai a nih. Ram tienga thangsuo chu  sapui sahrang that a, ral lu hawn a, ran thata in-ei a, ruoi threa  inchong theihai an nih. ‘Inchong’ chu malsawmna an dongna chunga lawmna  siem a, ruoipui buotsai a, tlâng hrai a nih. Chuonga thaw theihai chu an  dam lai mi ngaisang an hlaw bakah an thi pha leh pielrala faisa ringa  kumkhuoa khawsa dinga ngai an nih. ‘Faisa ringa khawsa’ umzie chu sin  iengkhom thaw ngai ta loa inhoi chèn a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Chuleiin, pi le pu  huna nei an nuom tawpkhawk chu sekibusuok le zawng khuong a ni a, ni an  nuom tawpkhawk chu thangsuo a nih. Sekibusuok neitu le zawng khuong  koltu chu ieng lai khoma nuom hun huna mipui hraia inchong thei a ni  leiin a ta dingin pielrala hmun chang chu bêla huon sa a nih.  Amiruokchu, sekibusuok le zawng khuong neitu thangsuo tum dan le in  tieng le ram tienga thangsuo dan ruok chu sim le hmar anga thil inpersan  a nih. Sekibusuok le zawng khuong chu duthusam rama um, tak ram le  inzomna nei lo, khawvel umphung le inkal a nih. Thangsuo nina ruok chu  tak ram le ieng lai khoma inzom tlat, lungril le thä inkopa a sûr a sa  hnuoia nasa taka thrang la a, tumruna, taimakna, huoisenna, ringumna,  tuorselna, tha hratna le remhrietna hmanga thaw suok a ngai. Chuong ang  mi, Hebrai 11-a ringnaa thangsuo dorzon khat neka tam hming a samhai le  an hming hril lo tam tak hai khah Israelhai histawri cheimawitu le an  hnam le sakhuo dam khawsuokna lampui sieltuhai an nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Ei rama  kristien sakhuo a hung lut khan thangsuo ngirhmun chu ringnaa chang el  thei a nizie thu inchuktirin ei hung um a. Kristien hmasahai khan chu  thu chuh ringzo taka pomin, an nuna Pathien thu zawmin, “Pathien thu  awi” tiin an hming an lo ziek lut ngam ngat a nih. Chuong mihai, taksa  thila rimsikna tinreng huol vel, ‘lungngaina sum zing hnuoia trap le  inruma’ invaihaiin ringna mita hma tienga lo hmuoktu ding, chatuona  chawl hadamna ‘pielral’ an hang thlir chun tlung kar an nghakhla takzet  a. Khang lai huna Zoram khawvela ei hla phuoktuhai van ram ngai inrùm ri  hre nuom chun tuoltro hla, abikin kum 1919-1950 inkar vela phuok, ei  Lengkhawm Hla buhai neka inring lema mi hril theitu dang an um ka ring  nawh. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Khawvelin a mi tlon tlei nawh,&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;A sungah ka trap sunni tinin;&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Salem thar ka Lal khawpui le&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Lungzurhai ka hmu hma chun,&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Trap sil lai puon ang bang thei naw ningah.&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Chu  pielral kotkhar, kha hmaa thangsuohai ta ding chaua inhong hlak chu Isu  Krista tlanna ringtu taphot ta dinga hong a nizie thu ei hrieta  inthokin mi tinin thangsuo ngirhmun chel tumin, pielral triketa ei ngai  piengtharna chu kum 1958 laia inthok khan ei hung insukhmu a; chu triket  chu inhmang thei ta lo dinga ei inhrilhmu bok leiin kohran khomin tu  chena a buoipui tak le hril rawn tak chu piengtharna a nih. Mi  piengtharhai chu ruol le pai ding, nuhmei pasal ding, mo le makpa ding  le iengkima inthloppui dingin ei hung thlang bik leiin, a thu le a langa  piengthar, a taka piengthar lo, taksa ser tan, thlaraua ser tan si lo  ei hung pung a, ei khawtlang hi lemchangna le lemderna bazarpuiah a hung  inchang tah a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Piengthar inti pawl lai hin Pathien ram ta  dinga iengkim tuor huoma inrim taka bei pawl chu mi tlawmte chauh an  nih. A langa piengthara insâl, piengtharna hmaithinghawng inbel, mi hmu  loa chuh suol iengkim thaw ngam, beiruol zata thar non, Krista le an ni  tin thlarau hringna inzomna um lo, lemchang an tam. A thren chu mani  ringot inpumbil, rongbawlna sin ngai poimaw der lo, ramthim invoina nei  lo, sienkhom nasa taka intiraumi a, khuong le dar le Kanan ram thar mawi  inawia tui hlim cheng ringota inhmang tum an um bok. Taksa rama ei  chengna khawvel nghok a, mihriem thaw dinga innghat an mawphurna thaw  pei lo le hlen pei loa Kanan ram thar hlimthlaa inbikrukna (escapism)  zong pawl, khawvel an nghokzie le rinum an tizie kur nguoia insam zing,  sienkhom thi ruok chu hrà rina rin, damna ding a ni phot chun nei po po  seng ngam si, an tam bok. A tawi zawnga hril chun, tak ram hmasuon ngam  loa inbikrukna remchanga hmang pawl an nih. Chu lei tak chun a nih Karl  Marx-in sakhuo hi mihriemin kàni (opium) anga ei hmang thu (Religion is  the opium of the people) a lo hril khah!&lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Ni e, tak rama inthoka  tlan hmanga lengkhawm zai, ei hla thluk le thu invuok tawka siem hlaa  pielral ram mawi ei hang inawi mup mup el hi chuh, ei kalchar rong la  kai dethai ta ding lem chun, thil inhoi le thlakhlaum a tling annawm.  Zùn a nei a, ei thisen zàm a fang a, ei lung innona a chawm a, ei  thlarau dangcharna khom a hnem. Amiruokchu, tak ramah ei kir nawk pha,  ei inbikruk sung khan ei thaw ding a lo inhnawk khawl rawn ting chauh a  nih. Ruihlo chinghai le thlarau iemani inruia chiri tam tak hi ei  indanglamna a tlawm. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;Hieng thil pathum, Sura sekibusuok  syndrome, Maurawkel zawng khuong syndrome le pielrala faisa ringa  khawsak thu ei hrilhai hin ei ngaituona le khawvel hi ei ring baka  nasain a thruoiin a hèm a nih ti hih chieng nawkzuola ei sui ka nuom  leiin, mi thu la ziek ngai zen zen lo khom ni sien, ei ngaituo zui pei  dingin a hmawr ka hung phor lang a nih. &lt;/p&gt;  &lt;p&gt;(April 21, 2011 Delhi)&lt;/p&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-618188882455855889?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/618188882455855889/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=618188882455855889' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/618188882455855889'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/618188882455855889'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/04/sekibusuok-theology.html' title='Sekibusuok Theology'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-8617953245221437439</id><published>2011-04-15T02:03:00.000+05:30</published><updated>2011-04-16T02:05:49.115+05:30</updated><title type='text'>Thu Ziek</title><content type='html'>Ei tronga thu ziek hi olsam tak ni ang reng, harsa tak el ni bok a nih. Olsam tak a ni dan chu thu inzom le inzom lo ding, grammar indik le indik lo, trongkam hmangna ding taka hmang a ni le ni naw ngaisak loa, ei lungrila thu hung inlang taphot chuh comma le fullstop khom ngaisak loa a hung inlang dan ang anga ziek mop el thei a nih. Chuong anga thu ziek chu ei thu hril umzie hriet el thei dam, a thren chu hriet thei phuor chauh dam, a thren ruok chu ngairuot khoma hriet thei mang lo dam a um. Vangneithlak takin, ieng lai khomin editing sin hi ka thaw seng lo miin ngaina takin an mi hnawk a. Chu taka inthok le chanchin bu hrang hranga ei thu ziekhai ka tiema inthoka ei ngirhmun ka hmu dan tlangpui chu a chunga a laktawi ka hril hi a nih. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; A harsa paa ngai, sienkhom ei trong kalphung iemani chen hretu ta ding chun olsam angreng sia inlang chu, ziek dan mumal tak zui a, thu mal inzom le inzom naw ding thlier hrang a, thil hrilna dinga trongkam ei hmang khan a kawk tum tak a kawk le kawk naw, ei thu hril le ei trongkam hmang an invuok tawk am a siksawi ti ngaituo zing puma ziek a nih. Hi ding hin thil pahnih a ngai. Pakhat chu ziek ding lungrila thu nei a ngai. Pahnina, a hril suokna ding trong hmangruo nei a ngai bok.  Ieng angin hril ding hau la khom a hril suokna ding trong hmangruo i nei si naw chun hril suok thei a ni nawh. Ieng ang trong hmangruo khom hau la, hril ding thu i lungrilah pai i nei si naw chun ziek thei a ni bok nawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuleiin,  thu ziek hi thil hautak le harsa a nih. Ollin Miller lem chun, “Awle le insuol ti loa chuh, lekha zieka fak zong hi fakzongna po po laia harsa tak a nih” (Writing is the hardest way of earning a living, with the possible exception of wrestling alligators) a ti hiel a nih. A san chu hmun threnah trongkam mawi le thu inril hmang a, a nawkah bazaar trong le thu thawp ei zep nawk si chun, in bawl, a ruongâm chu thra fû si, sienkhom a inchung hmun threnah rangva, a threnah ngaidi, a threnah râp dàng ang le a bangah a thren lungrawchang, a threnah thingphek, a threnah râp hmang ang ning a ta, bel chieng dawl naw nih. Thu khêl ei zep sa lem chun, nal inti taka leng, sienkhom zakaw hmaia êk kai si ang a nih; tirdakum chikte kai khan ei inthuomna po po a sukporche vong thei. Lekhabu thra taka inlang khom hi thu kêl sentence khat chauhin a vui liem thei.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; A harsa zuol chu ei hnamin a la tong le pal phak lo, a hrilna ding trongkam khom ei la nei hman lo thil hril tum a nih. Technical thil a ni lem chun, arbawm ta thiem sivilaizeson chauh la tlung phak eini rawi ta ding chun hnam hmasawn le changkang lemhai trong haw naw thei a ni nawh. Haw treuin ziek treu bok inla, a tiemtuhaiin a umzie an hriet thei si naw chun, thaw thra ei inti hle laiin, umzie a nei nawh.  A tiemtuhaiin an hriet thiem thei zawng le fak thei zawnga an sumphuk inkaitir a, an taptebulah inthrut a, an thlengpuia an ban phaka thur suok a ngai. Thurpek ringot inla khom an fak nuom zawng le du zawnga siem a ni naw chun a rim an hang inhnam a, an intem a, an hnàr le lei a kîr a, an fak nuom nawh. An du dan khom a’n khuongruol bok nawh. An thak du pawl, a dong du pawl, chartang du pawl, hmepok du pawl, changal hme du pawl, zèu du pawl, maru marang rim du pawl le du der lo pawl an um bok. Eini lai lem chu kohran hnârin ei hang inhnam hmasa phot a, ei pawl rim innam a ni naw chun, ieng anga thutak khom ni sien, ei fak nuom nawh. Hi hi a nih hnam hnufuol le zalen lo, indaidanna bang chikté tèa inkhum khawm pawlhai tiem dinga thu ziek a harsat èm ém san chuh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hawihawm thawa, an fak tlang vong thei dan ding ngaituoa thu ziek ding chun mani ngai dan le hmu dan ni lo, mi dit dan le lawm zawng lak khawma ziek a ngai.  Chu chu hme tintang, bêl khatah sung khawm vonga suong lum le thur suok ang a ni a, kawk a nei tlawm.  Chuong ang chi thu ziek hrim hrim chu tlar tam ei tiem pei nawh. D.M.College-a ka kai laia Oliver Goldsmith thu ziek ka tiem chuh ka la hriet zing.  Lemziektu pakhat hin tuolah a lem ziek penting a tàr a, chawhma tienga hunghai chun mawi le thra an ti tawl hle a. Chawhnung tienga hunghai chun “Hieng lai hi chu hieng ang hin ni lem sien..” tiin an hung thài râng seng a. Zantieng chun chu penting chu ieng lem am a nih ti khom hriet thei a ni ta nawh.  Chu chu a nih ei tronga ‘chokchawrawi’ ei ti hih.  A thucha: mi ngaidan le dit dan lak vong tum chun kawk nei thei a ni nawh. Mi po po suklawm thei a ni nawh.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ngaimaw Vs. Ngai poimaw&lt;br /&gt;Eini rawi lekha zieka inthoka thil inlang rop hlak pakhat chu, ei trongkam hmang hin ei thil hril tum a kawk chie am ti ei ngaituo chieng ngai naw hih a nih. Entirnan, mi fimkhur le fimkhur lo trongkam hmang dan hang tar lang inla. Pa pakhat chun, “Kan thilthaw ngaimaw takin an mi hung uop a, lawm an um takzet” tiin mi dang kuomah a hril a. A hrilna pa/nu khan, “In thilthaw kha kan ngai poimaw hlea chu kan hung thrang hman hlol naw a nih, mi lo ngaithiem ro” a ti a. Mi dang pakhat chun, “Keini khom buoina leiin kan hung thrang thei ve naw a, mi lo ngai poipek naw hram ro aw” a ti bok a. Hi taka hin thu mal inhnai tak tak ngaimaw, ngai poimaw, ngaithiem le ngai poipek ti an hmang a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A hmasa taka hriltu hin ‘ngai poimaw’ ti hmangna dingah indik lo takin ‘ngaimaw’ ti a hmang a, lawmthu a hril khom hin umzie a nei ta naw vong a nih. ‘Ngaimaw’ chu ngai thiem lo, ngai thei lo, theida, lung loa lak (to take offence, to dislike, to object) tina a nih. Ei theida le ngaimaw zawng miin an hril amanih thaw chun lawmthu hrilna ding san a um nawh. Lawm thu  hril nêk hmanin hmai sanah mi tam tak an insuosal lem hlak.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; ‘Ngai poimaw’ chu ûksak, hlutsak, thupuia lak, poimawa ngai (to attach importance or priority of) a nih.  An thilthaw ngai poimaw hle sia an hung hman si naw chun an ngai poimaw zo tak tak nawh ti a chieng a, inhril tlipna (inhril hlîpna ni lo) thu mei mei a nih ti mi fimkhur chun a hriet thei nghal.  Hi hi kan sinthawnaa chu ‘diplomatic nuance’ kan ti hlak a, tlip mawina ti khoma hril thei a nih. An thrang thei nawna san chieng takin hril hai sien chu, a san zirin ngaidan siem thei ning a tih.  Ngai poimaw letling (antonym) chu ngainêp, ngaitha, ngai pawlaw,  ngaitlêu,  ngaineu, uksak lo, mêna thlak,  ngaiho, ngaizam  le a dang dang a nih. ‘Ngaithiem’ chu hre thiem, pom thiem; ngai poipek chu ngai thiem lopek; ngai poipek lo chu ngai thiempek, hre thiempek, theida loa lakpek (not to take offence) tina nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Nazong Vs Taphot&lt;br /&gt;Hmar tronga Baibul suok pakhata chun, “Lalpa, Lalpa mi ti taphot chu van ramah lut naw ni hai” tiin a chuong a (Mat 7:21).  ‘Ngaimaw’ hmang suol thu ei hril ang khan, hi taka Lalpa kotu taphothai lut thei lo dinga van ram mi kharpektu Baibul ei nei san hi ‘nazong’ ti hmangna dinga ‘taphot’ ti an hmang lei a nih. A hung inlangna hmasa tak chu Millenium Edition, ‘Leikhawr Baibul’ ti ni bok kha a nih.  Hming phuok hi ei balam tawl a, kha hmaa suok khom kha ‘Alkatara Baibul’ lo ti tawk pawl khom ei um. A ieng khom chu ni sien, kum hni hnunga an sut nawk khomin van ram hi Lalpa kotu taphot lut thei lo dinga khar a la ni zing a, a mak angreng khop el. Saphai thil tuok chu ni sien, hi Edition pahnihai hi ‘Wicked Bible’ el khom ti loin, ‘Setanic Version’ an ti hiel ring a um.  Raw hmang tuok bok a tih. Sienkhom, a kep pawl chun ngaina takin ei kuo lum tut zing tho.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng ang thil hi hnam changkang lemhai khomin an tuok hlak thu hril ding a tam khop el. Chuong laia pakhat chauh chu hang hril ei tih.  Kum 1631 khan London-a lekhabu suttu (printers) pahnih, Robert Barker le Martin Lucas-in King James Version (KJV) Bible an sut non trumin Thupek Sawm laia pasarina, Exodus 20:14 a ‘Thou shalt not commit adultery’ (Uire naw rawh) tia thu mal pakhat ‘not’ ti hih khawlha remtuhaiin an lo rem threl leiin ‘Thou shalt commit adultery’ (Ui re rawh, I uire ding a nih) tiin a hung suok a. King Charles I le Archbishop of Canterbury na a tlung chun a suttuhai pahni chu an thla khat hlaw katpek a, lekhabu sut phalna an nei khom lakkir a, an Baibul sut po po chu raw hmang vong dingin thu an pek a nih. Hi Baibul hi “Wicked Bible’ tia hriet a ni tak a, Adulterous Bible le Sinners Bible ti pawl khom an um. Mi mala lo inchaw hman, raw tuok lo iemani zat a um a, tuta la um zat hriet thei po chu 11 a la nih.  New York City Library-in kawpi khat an kol a; Branson (Missouri State) a Bible Museum-ah bu khat an kol bok a; January 17, 2011 khan Cambridge University chun mi en dingin kawpi khat an pholang bok. Mi mal kol an zor nuom nia hril chu kawpi khatah a man Rs. 4050000 an sak. Hienga hlawk ding a ni chun ei Baibul hril khom hi sie thrat tlak a ni el thei.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Taphot’ le ‘nazong’ hi inhnai deuh, hmang kop thei anga inlang, sienkhom ni teuh lo a nih. ‘Nazong’ hi dannaranin ‘naw, lo’ tiin a zui a, thil ni lo (negative) tieng hrilna a nih. Entirnan: Lekhabu nazong tiem a thra kher nawh; Ekzam nazong an tling ngai nawh; Mithiem nazong an lak chuong nawh; Inkhawma fe nazong piengthar an ni nawh; A nazonga inkhawm a thra nawh. Chîk nawkzuola sui chun ‘nazong’ ti thu mal sunga hin, ziek sa ni si lo thu (implicit meaning) a fûn sa a, chu thu thup, inlang lo chu ‘arengin ni lo, a thren chauh’ ti a nih. Hieng ang trongkam hi ei hau khop el. Hal si loa hal hrep dan khom a um: I hmêl trëí trawi leh! I’n nui dan sëi süi leh!&lt;br /&gt;‘Taphot’ ti hi dannaranin thil ni hlak (positive) in a zui a, po po amanih réng rèng tìna a nih. ‘Nazong’ ang ni loin, ‘taphot’ chun arêngin a huop a (all inclusive), arêng ai a aw thung.  Entirnan: A hung taphot chu tui lo pe ro; A kuoma hung taphot chu a lo thrangpui hlak; Bu ka fak taphotin ka khop talaw zie; Ama hin chu a hung taphot biek kim a lo tum ngei ngei. ‘Taphot’ hmangna sentence hai hi ‘nazongin’ thlak inla, a sentence fe dan hung danglam dai a tih. Hieng ang hin: A hung nazong tui lo pe naw ro; A kuoma hung nazong a lo thrangpui ngai nawh; Bu ka fak nazongin ka khop talaw zie kher nawh; Ama hin a hung nazong a lo biek ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Nazong’ le ‘Taphot’ umzie indanglamna ei hril hi ei hmang dan tlangpui chauh a nih. Hmang dan dang hret, Saptronga exception an ti ruok chu a um naw thei nawh. Sienkhom, chuong exception hai chu a zepui phantu an ni ngai nawh. Chu bakah, mihriemin hma ei hung sawn pei ruolin, kha hmaa ei lo hmang dan naw ang deua hmang dan thar a hung suok hlak. Entirnan, hieng trongkamhai hi a tira hmang dan taka chuh ‘lo/naw/bo’ (negative) in a zui hlak: trawmkai lo, hmangna bo, tuitang lo, mumal lo/bo, seramu thur lo, teplo, dai lo, zongna bo (a angpui um lo), ziezang bo/ um lo le a dang dang. Hun a hung fe pei a, a thren hi positive khoma hmang an hung um mek tah a nih.  Trong le a hmang dan hi insiem tung pei a ni leiin ramri son thei loa inhuon khum el thei a ni nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thu rem fûk le fûk lo&lt;br /&gt; Thu mal hrang hrang inhril fie tonin umzie a siem a, chuonga fie taka umzie nei thei dinga thu mal rem khawm dan kalhmang hrilna chu Grammar ei ti hih a nih. Thu, inhril fie ton dinghai kha inkarkik taka sie loa inhnai thei ang taka rem khawm ding a nih. Chuong inhril fie ton thu malhai chu Saptrongin Modifier an tih. Thu tluon khat umzie sukchiengtu le hril fietu thu tluon dang hi modifying sentence an tih. Inhril fie ton dinghai kha inkarkik taka an um chun an inkara khan thu mal tam tak a tla leiin man fuk a harsa a, umzie dang daih a kawk thei bok.  Chu chu Saptrong chun  ‘misplaced modifiers’  an tih.  Ei Baibula hin chuong ang chu a tam hle a, lekha ei ziek phaa mi thruoi suoltu pakhat a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;  Hi ei thil hril hi entirna tlawmte hmangin hang hril fie tum ei tih. Sam 42: 1 chu hieng ang hin a mi lo inletpek a: “Sakhi vadungte tui châka an thuok hlawp hlawp angin, Aw Pathien, ka hringna hi nangma châkin an thuok hlawp hlawp a nih” tiin. Hi taka rem fuk lo chu ‘sakhi vadungte’ ti hih a nih. Trong fe dana hril fie chun sakhi kha vadungte a ni naw leh vadungte kha sakhi a ni ding a nih. Tui châka inthuok hlop hlop kha sakhi a ni leiin, ‘Vadungte tui châka sakhi an thuok hlop hlop angin’ tia sie lem ding a nih. Chun, mihriem le mihriem amanih a siemtu Pathien le inkâr thu hrilna dinga ‘châk’ ti thu mal hmang hi ‘hurna’ thil hrilna a ni leiin thil mawi lo tak a nih. Baibula hmang ding lem chun a mawi naw zuol.  Ran le ran khom an inchâk chun an hurna a suok a nih. Hi lei hi a nih ngaituona inril taka hmanga thu ziek a poimawna chuh. Delhi Version-a chuh hieng ang hin sie a nih:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Vadungte tui châka dangchâr,&lt;br /&gt; Sakhi a’n thuok hlop hlop angin,&lt;br /&gt; Aw Pathien nangma chu ngaiin,&lt;br /&gt; Ka hringnun an thuok hlop hlop a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Misplaced modifier dang hang en nawk pei ei tih.  BSI Version-a chun II Peter 2:7-8 hi “Lota mi fel, mi suolhai umdan hurtak leia lungngai bek bek chu a sandam tah a; (chu mi fel chu anni laia a umin a mitin a hmuh a, a nain a hriet a, dan naw anga an thilthawhai chun a lungril fel chu ni tin an sukna bek bek hlak sih a)” tiin a chuong a. Hi taka a kawk tak chu, san suoka um hi Lota ni loin, Lota chun mi pakhat fel tak el, tu am a nih a nei a, chu pa chu a ni lem. Sienkhom, san suoka um hi Lota a ni bok si. Ieng leia buoi? Lota hming khela hin comma (,) um sien chu Lota ning a ta, a um si naw leiin ‘Lota mi fel’ ti loa ‘Mi fel Lota’ tia sie ding a ni lem. Hienga modifier sie indik lo hi sang tam a um. Chun, kuol khum sunga “mi fel chu anni laia a umin a mitin a hmuh a” ti hi umzie nei der lo a nih. Tu mitin am ie a hmu chu?  Ieng leia basic grammar, subject le object khom thlier hrang thei loa ei um am a na?  Delhi Version-ah hieng ang hin sie a nih: “ Mi fel Lota, mi suolhai um dan porche tak el poiti èm ém hlaktu ruok chu a san suok a, chu mi thra tak chu anni laia khawsa ve hlak a na, an thilsuol thaw a hmu le a hrietin a lung a na êm êm hlak a nih” tiin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chang inlâr tak el, sienkhom inlet hmasaka thu inrem fuk lo le ulh èm ém chu Rom 12:1, “Chuongchun, unauhai, Pathien lunginsietna lei hin inthawina hring le inthieng le Pathien ilawmtlak ni dingin, in taksa chu inhlan dingin ka ngèn cheu a nih; chu chu in rawngbawlna awm hrim a nih” ti hi a nih. Hi hi a thu a khikhawk lei ni loin, thu inhril fie tuo ding ei rem khawm dan a fuk naw lei a nih. Delhi Version, tuta editing kan thaw thrata chuh, “Chuongchun, unauhai, Pathien lawmtlak hlanbiekna hring le thienghlima in taksa chu inhlàn dingin Pathien lunginsietna zarin ka ngen cheu a nih; chu chu thlaraua in chawibiek dan ding tak chu a nih” tiin kan sie.  Ran amanih thil inhlàna Pathien biek, kha hmaa ‘inthawina’ tia ei lo sie po po khah sut nawka chuh ‘hlànbiek’ (thilhlan chawia Pathien biek) tiin sie vong ni tâng a tih. Israelhai le ei pi le puhai khah Pathien kuomah an inthawi ngai nawh.  Ramhuoi ruok chu tlon lungawi tumin a kuomah pi le puhai khah an inthawi hlak.  ‘Inthawi’ hi ramhuoi biekna le inzom a ni leiin, Pathien biek le inzoma ‘inthawina’ ti trongkam hmang hi thil indik a ni thei nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tlangkawmna&lt;br /&gt; Thu ziek hi in bawl ang a nih. Sawlbuk bawla bawl, tru bawla bawl, thingtlang in bawla bawl le hmangruo thra le tlo hmanga kum tam daih dinga mawi taka bawl a um. Thu ziek thra ei tihai hi kum za tam liem hnung khomin, rangkachak le lunghlu tlang angin, an hlutna a kiem  nawh. Sawlbuk bawla bawl thu le hla ruok chu a ziekna pen tui a hul ruola hul ve nghal a ni nuom khop el. Thu khêl chunga rem thu ziek lem chu, ieng angin sukvul le sukhring tum inla khom, hun tuifawnin a hung thlit fim a, khêl phaiphin chunga rem a ni chun a phaiphin po a len hmang a, a thrut a hung chim a, a tlu sop nghal el a nih. Phuokfawm histawri ei ziekhai po po khom hi a threnin suongin lawm hle inla khom, thrang khat bak daih kher naw nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hmar tronga thu ziek inchuk nuomhai vangduoina chuh enton le rawn ding lekhabu a um naw hih a nih. Kha hmaa rawn dinga lekhabu thra tak nia an mi lo hrilhmu hlak chu Hmar tronga Baibul a nih. Chu thurawn chu ei mit a hung var hma chun ei taksawn seng ka ring. Sienkhom ei hang bi chieng a, a lo indik teuh si nawh.  Pathien thu a nina chu thu hrangah sie inla, chu chu tawk chang ruol a ni nawh. Sienkhom, a mimira Hmar trong hmang dan indik lo hmanga thu hril a, ei ziek el san tak hih ei sui chieng chun, a kaikuongpa chu ei Baibul trong hmangin a mi thruoi suol lei a ni tlat! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hi hin san inril tak el a nei a, chu chu hang hril vak ei tih. Mingo misawnarihai thrangpuia Lusei tronga Baibul inlet an tran lai khan an innghatna tak chu King James Version (KJV) an ti, tu chena Pathien thu tienga fîr intihai suong tak, sienkhom thrangtharhai chun a Saptrong hi thring an ti el bakah a umzie an hriet thiem ta naw leia an tiem ta lo, Baibul a nih. Hi Baibula Saptrong an rem dan thlek hin Lusei trong khom an lo thawpui a, nasa takin Lusei trong fe dan an chokchawrawi a. Chu char chu eini rawiin, a comma khom pei loin, ei lo kawpi sawng a, ei trong nasa takin a hung chokchawrawi ve a. A siemthratu dinga ngai ei thiempuhai hlak chun a chokchawrawina lai lai kha a Pathien thùna, a thlarau thilna, rau rieua an ngaina a lo ni nawk a. Ei intangna chu, mawlna hi gospel deua ngaina, ràu rieua hrietna lungril ei nei tlat hi a nih. Ei intangna le Pathien thuin inzomna an nei nawh.  Sienkhom, chu bawia inthoka suok chu hrà rina ei rin a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hi thil lei hin eini trong fe dan hmanga Baibul inlet  thrat chu lo thei loa ngaiin hma lak a ni a, kum 2007 khan Delhi Version hi a hung suok a nih. Hmar trong inchuk nuomhai chun, ni tin darkar 1-3 bek Baibul tiem malamin, a ruolin Delhi Version, Bible Society of India sut (BSI Version) le Rochunga Pudaite buotsaih, Bibles for the World sut (BFW/RP Version) hai hi phar kopin, ngun takin enkhi unla, kum khat hnunga chuh mani tawk sengah nasa takin ei trong hi hung thiem phang ei tih ti huoi takin ka hril ngam. Hi thurawn hi a taka thil thaw pei lo, rala inthoka thlir a, soiselna ding ringot zongtuhai ta ding chun thu thlawn a nih. Hmar trong inchuk thiem dinga thrang ka lak ang tluka nasa hin ieng trong inchukna khomin thrang ka lak ngai nawh. Chuong sa khom chun a A AW B ka man phak tran ding chauh niin ka ngai. Chu chu lo thiem khom ni tah hrim inla, ei thupuia inchuon, thu ziekna dinga hmangruo poimaw laia pakhat a la ni phak chauh a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(April 15, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-8617953245221437439?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/8617953245221437439/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=8617953245221437439' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8617953245221437439'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8617953245221437439'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/04/thu-ziek.html' title='Thu Ziek'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-3733939162063788736</id><published>2011-04-09T01:58:00.001+05:30</published><updated>2011-04-24T01:23:28.744+05:30</updated><title type='text'>Tu Am Ka Na?</title><content type='html'>Mihriem hin puitling tieng ei hung pan pei ruola zawna ei lungrila ei indon rop hlak le a donna ei hriet nuom tak chu: Tu am ka na? ti donna indik hi a nih.  Mani trobul, ei phung hriet chieng ei nuom a nih.  Phung hnih nei kop, Pathien Naupa le Mihriem Naupa ni kop, Isu ngei khomin a nina a hriet chieng hlea chuh, mi dangin a nina nia an ngai chuh a hriet nuom leiin, “Mihaiin tu am a nih an mi ti a?” tiin a zirtirhai a’n don phot a, chu zoah, “Nangnin tu am ka nih in mi ti a?” tiin a’n don nawk a nih.  Mi dangin Mihriem Naupa anga an hmu thu an hril nekin, Peter-in Pathien Naupa a nizie thua a don khan Isu a suklawm a nih.  Ieng leiin am? A nina tak tak, a trobul, a chatuon phung a hril fuk lei a nih.  Chu chu ama ngaituona puoksuoka inthoka a hriet ni loin, Pathienin an hriettir lei a ni thu Isu chun a hril nghal bok a nih.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mosie chu Faraw lal inah Faraw naunu naupa nina ngirhmun neiin a seilien ti ama ziek ngeia ngai Exodus lekhabuah ei hmuh. Aigupta hausakna le Faraw thuneina a nuom nuoma chalai thei ngirhmuna um a nih. Hebrai mi ni sien khom vaak anga ârawn hmul put ngai loa Aigupta mihai laia ropui taka inzêl a, lalna le thuneina hmol vilik thei a nih. Naua neitu Faraw naunu leiin chuong thilhai chu dan anga rochung theitu a nih.  Amiruokchu, a hung puitling a, kum 40 a hung hawl phak zet chun, ngaituona thar le mit thar a hung put a, a nina inzapui loin, suok anga an sor, a mihai laia suknomnat tuora a phung nina chel chu a thlang tah lem a nih.  Lal ninaa inthokin thlalera beram vengtuah a tla thla a, beram vengtu ngirhmuna inthokin thruoitu ropui tak, khawvela hnam ropui le sakhaw nghet indintu hmangruoah hlangkaiin a um a, histawri-ah hming hlun a ser tah a nih. Ieng leiin am?  Hmu thei lo hmu theina mit neiin, “Tu am ka na?” ti zawna hi a don fuk tlat annawm. Mani ninaa chieng le ei ninaa mi an chieng hi mihai mithmua inza phurna a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Phuokfawm nina&lt;br /&gt;Hnam changkang le hmasawnhai hi dannaranin hma an sawn ruolin an ninaah an chieng deu deu niin a’n lang.  Eini rawi hi hma ei sawn deu deua ei inngai ruolin, a chang chun a letling zawngin, ei ninaah ei chieng naw deu deu khom a hoi khop el. A san hrang hrang ni awma inlang ei sui chun, ei nina ni anga ei lo inhril hlak kha ei phuok fawm ei lo hril, ui an vêl an vêl a, ama luok bok a liek nawk ti anga eini khêl hril, miin an hril sawng khah tak sawna ei lo awi lei dam niin a’n lang tlat a nih.  Chuong anga mani khèl hrila inawk chu ‘mani dawi sa fak’ an tih. A sietpui naw tu khom an um ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Unau Meiteihai hi entirna fie tak pakhat chu an ni el thei. Bengali thiempu pakhat Shanti Das Goswami chun Manipur Reng Pamheiba (1709-48), Garibniwaj an ti bok inlal tran tir lai khan Meiteihai hi hnam upa, Mahabharata indo laia Pandava unauhai laia mi Arjuna le lal pakhat Chitrabhanu naunu Chitrangada hai inkara naupasal pieng, a hming Babrubahana thlaa inthoka hung ni dingin a hril leh tak an sawn a, Aryan thlaah ‘chinki’ hmel put zing siin an inpèm a, kum 300 chuong daih an intang ta a, an hnam nina an phùm hmang a, hamthratna an dong ding tam tak an chàn pha bok a. Aryan thla an ni nawzie an hriet hnung le helna chi tinreng hmanga an hel hnung khoma intâl suok ngaina an hriet naw chu ni takin a’n lang.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu el chauh chu a ni nawh. Mani inhlèm a, khêl lipuia mihriem ei inhlieu chun ei ngaituona puthmang hrim hrim chu boruok chun a tuom tlat leiin, ei khêl hril pakhat hril hlîpna dingin khêl dang za khat bêk hril sap a ngai pei a nih. Chu chun mi depde-ah a mi siem a, mi depde pung khawm chun khawtlang depde le hnam depde ei hring suok pei a nih. Chu livira intang laklaw chun suok el ngaina a um nawh. Chun, mani chen inhlem (self-deception) nuomna le inphalna lungril put hi natna tribaium a nih. Mawl leia ei thaw a ni chun inlamlet thei a ni a, hre zinga ei thaw a ni ruok chun law ngaina bo a nih. Khêl ei hril tawma hril lo dinga mi hung kâp zoktu rawl kha ei inza chun a nawk peia khom vengtu ringum sin a thaw pei a, a thu ei zawm rawn po leh a rawl khom inringin a fie deu deu. Ei hmet dei ruok chun iemani chenah a mi tosan a, khêl ieng zat khom hril inla, poitina le lungrila inthiem nawna a um ta nawh.  Chu chu a nih sie le thra hrietna koi amanih chawlol (punctured conscience) an ti chuh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Phuokfawm nina le inzom tlat chu lemchang a ni a, lemchang le laihrui inzom tlat chu lemderna nun a nih. Piengthar si lo, piengthara insâl po poin sinpui taka an nei chu lemchang a nih.  Nuhmei threnkhat zing tho, intuoi nam hmasa zet loa an suok ngam naw angin, piengthar hmaithinghawng inbûk zet lo chun khawvar an tawng ngam ta nawh. Lemchang le lemchang inkara an thaw tak chu inhlèm tuo a nih. Ei khawtlanga ei sinpui tak chu inhlèm tuo a ni tah.  Ei hlemzawl lien tak chu biekbuk sung a nih. Chawibiek inkhawma fe tam tak fe san chu lemchangna zawla hmêl inlang a nih. Inlang rawn chu hming thrat hlawna, inlang tlawm chu hming hlieuna, inlang lo hrim hrim chu thlarau bo, lemchang pei lo chu mi ang loa ngai a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmêl lo hmêla put&lt;br /&gt;Tu laia boruok zai hmanga HYG-a titina dawkan hrang hranga thu hung inlang vet, ei nina ni si lo, ei nina anga ei inhril threnkhat chauh hang bi vak ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pakhatna, mi lu la hnam (headhunters) ei inti vet hi a nih. Mi lu la hnam ei ni?  Ei histawri ei en chun, ei hriet phak chinah, mi lu la hnam ei ni ngai hrim hrim nawh. Ei pi le puhaiin mi lu hnam an inti ngai nawh. Hnam le hnam le khuo le khuo an indo châng a um a, an inthat a, lu an inlakpek bok.  Indo hi khawvel hmun tina mihriem thaw dan a nih. An inthat tuo leiin lu la hnama ngai an ni pha chuong nawh.  Israelhai chanchin ei tiem chun phek tin deuthaw hih indona hnuhmain a hluo a nih. Hnam dang leh an indo a, anni le anni an indo bok. Sienkhom, an indo rawn leiin mi lu la hnam nina an put pha chuong nawh. Anni leh ei intekhi chun, eini chuh indo ngai lo hnam tluka ngai thei ei nih. Hrangkhup le Thrawnglaiin pahnam indo an tran thu le mi iemani zatin hringna an chàn thu ei chanchinah a um. Pahnam hnama tlang hluo a, pahnam zawnga intêl bingna le thil thaw tumna lungril khom tu chen hin a la bo nawh. Sienkhom, chu chun lu la hnamah a mi siem nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;India hmar saka cheng hnamhai lai hin lu inla ching, abikin Naga hnamhai lai hin an um ngei el. Lu an lak san khom phuba lakna ni loin, dam laia an hming inthangna ding le thi hnung khawvela an khawsak inhoina dinga an ngai lei a nih. An mi thathai chun an thi pha an rong chatuona bawl dingin an ring a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mi lu la hnama mi hriltuhai chu mingo misawnarihai an nih. A thren lem chun selfa hnamah an mi hril lut hiel a nih. Ieng leiin am? An hril trium po leh thawlawm dawl a olsam a,  an hming a tha zuol bok.  Hnam mawl le kolsen tak tak, an piengvo zalenna le an ram le hnam thi chena hum ngam an um.  Chuonghai kalchar le sakhuo chu hnam dang sakhuoa inlettir dinga va rùntu chu misawnarihai an ni leiin, a ram mihai chun an lo do ding a ni hrim a, that khom an lo that treuh ding a nih. An ngirhmun le nina hum tuma an lo thrang leia mi lu la hnam an ti ringot thu a um nawh. Anni le anni inkarah an hmang ngai nawh. Mihriem hringna maktaduoi tam fa zotu indopui 1 &amp;amp; 2 khom anni rawi chok dok a nih ti khawvelin a hriet. Anni rawi tluka mihriem lu la rawn hnam an um nawh. Sienkhom, mi lu la hnam ti an ni ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Misawnarihai an trin hnung daia ‘mi lu la hnam’ tia mi hriltu chu ei thiempuhai an nih. Chuonga an mi tina san tak khom kutdawna remchanga an mi hmang lei a nih. “Kha hmaa ‘headhunters’ hai kha tu hin chu ‘hearthunters’ an ni tah” tia mingo ruol hmaah ei sartifiket hlui le ei sartifiket thar an hang phar khan an hmu nuom tak chu Pathien hlim hmel ni loin, thawlawm bawma dollar note luong lut ruih ruih lai hlimthla a nih. Naupang chawmna ei inhukpui rak rak hai hi mi lu la hnama an mi hrilna leia ei hmingsiet hlaw suok a ni nawh ti tu am hril thei? Ziek ngeia mi lu la hnama mi hriltu chu ei histawrianhai ni loin ei thiempuhai an nih. Sum hmuna dinga Pathien hminga khêl hril le mi inthri hi an balamna zawnga ngai ei lo um palh a ni khomin, inthiem naw ding an ni nawh. Pan loah tho an fu ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;A poimaw le hriet makmaw chu: mi lu la hnam ei ni ngai nawh. Mi lu la hnama mi hriltu chun ei hnam a hmusit a nih. Mani hnam hmusittu chun ama le ama a’n hmusit a nih. Mani inhmusittu chun a Siemtu Pathien a hmusit a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pahnina, thing le lung bul be hnama ei inhril hi a nih.  Ei pi le puhai khan thing bul lung bul an biek ngai nawh. Ramhuoi an biek ngai bok nawh. Iengkim Siemtu, Iengkim chunga mi (Supreme Being) an biek a, chu chu a hmingah Khawzing (Khuo+Zing) an tih. Khuo (Pathien), ieng lai khoma um zing (Zing) tina a nih.  Mosien a hming a’n don a, Um zing chu ka nih, Keima hi Keima ni zing ka nih (I am who I am, I am what I am, I will be what I will be) tia ‘zing’ leh hin an inmil khop el. Grammar-a tense zawnga hril chun, “Kei hi ni zing ka nih” ( I am present tense) ti thei a ni bok. Chu Khawzing chu a nih, Pastor Thangngur hla,&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Adam suon le par lengna khawvel’ a,&lt;br /&gt;Van khawpui thar tuola leng lai khin,&lt;br /&gt;Khawzing hnuoiah inrieng an um ngai nawh;&lt;br /&gt;Hringna thing zar kûr diem diem hnuoiah,&lt;br /&gt;Nunkhaw thara lêngin, fiertui inthieng an dawn&lt;br /&gt;tia mawi taka a lo insam suok khah!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;‘Khawzing’ ti thupuia hmangin thusep ka ziek ta a, chîk nawkzuola bi nuomtuhai chun tiem dingin ka’n fui.  Khawzinga inthok hin Khuonu/Khuopa tihai khom hi a hung suok a nih.  Chun, Khawzing niphung hrang hrang hrilna ei nei a. A thienghlimna tienga ei kona hming chu Pathien (Pa, mi thienghlim) tina a nih. Vangneina intluntu chu Khuovang (Khuo+Vang) an tih. Hi Pathien, Khawzing hi be a, a ditsakna hnia dawvan kai a, ran thata hlanbiek an nei hlak chu ‘Sakhawhmang’ an tih. ‘Sakhuo’ ti hih mihriem nina phung ‘Sa’ (being) le Khuo (Pathien) inzomna le indawrna hrilna trongkam a nih. Saptronga ‘religion’ an ti nêk daia umzie inthuk nei a nih.&lt;br /&gt;Ei hril tum tak chu: ei pi le puhai khan thing le lung an biek naw a, Iengkim Siemtu, hnuoi le vana thil po po siemtu an lo biek lem hlak ti hih a nih.  Sienkhom, harsatna le vangduoina intlun thei, thlarau thra lo chi hrang hrang, ‘huoi’ an tihai chu umin an ring a. Natna le thil thra lo hrim hrim intluntu nia an ngai huoi chi hrang hranghai chun an sukbuoi nawna dingin, ran thatin suklungawi an tum a, chu chu ‘inthawi’ an tih. Ramhuoi kuomah an inthawi a, Pathien kuoma ruok chu an inthawi ngai nawh. Ran thata a kuomah inhlànin an sakhaw neitu Pathien an biek lem hlak a nih. Chuonga ran inhlana biek chu a nih ‘hlanbiek’ chuh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng lai thil hi ei lo man chieng naw leiin, Baibul inlet hmasahai khan Judahaiin Pathien bea a kuoma thil an inhlan kha ‘inthawina’ tiin an lo sie a, ei mawl taluotna lamah Pathien khah ramhuoi ngirhmunah ei sie dèr a nih. Chuonga ramhuoi kuoma inthawi ngai lo Israelhai inthawtirtu hmasa tak chu Lusei tronga Baibul inlet hmasahai an nih. An thaw dan a ngiel a ngana lo kawpi hlak Zo hnathlak danghai khomin, tu chen hin ei inthawitir chur chur el a nih. Delhi Version kan buoipui laiin ‘inthawi’ ti ei hmangna tam lem hi trongkam indik lo a nih ti kan hriet zinga chu, mi mitmei ding vengna lei ringotin kan lo hmang ve a, a poi khop el. Sut thar nawk pha chuh, ramhuoi kuoma chauh naw chu Israelhai kha inthawtir ta lo ding tiin thu tlukna kan siem tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei pi le puhai kha ramhuoi kuoma chauh inthawi hlak ni si, ieng leia Pathien hmaah Israelhai hlanbiek khah inthawina tia ei hrilpek am ning a ta? A san bulpui pakhat chu, a hmaa ei hril zok tah ang khan, mingo misawnari hmasahai khan ramhuoi kuoma inthawi hlak ei nih ti an hriet leiin Saptronga ‘sacrifice’ ti hih ‘inthawina’ tia an mi lo siepek lei a nih.  Pathien poi ei tawk a nih ti khom an hriet nawh. Chu thu mal ‘inthawina’ chu trongkam po po laia mawi taka ngaiin, pa lekha thiem, fimkhur le dittui Paula ngei khom kha “inthawina hring le inthieng, Pathien lawm tlak ni dingin” Rom mihai chu an taksa inhlàn dingin ei inhriltir el a nih.&lt;br /&gt;Ei lo hmang tah laklaw leiin, a’n dik nawh ti hre zingin, kei ngei khomin ka hmang ve pei a. A hnungin, ‘inthawi’ ti trongkam ei hmang hi trongkam indik lo a nizie tar langna thu, ‘Inthawina Hring’ ti thusep pathum zet 2010 khan ka ziek pha hiel a nih. Hi thusep hi Hmasawnna Thar le chanchinbu hrang hrang le website hrang hrangah insuo a ni a, sienkhom trangkaipui khopa tiem ei um a ni khomin ei tam ka ring nawh. Sahara thlaler pilvut laia tlang insam nek chun trangkai met awm tak maw!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chîk taka ei ngaituo chun, ramhuoi kuoma chauh ei inthawi hlak leiin ‘inthawina hring’ ti hih thil um thei lo a nih; kristien sakhaw inchuktirnaa inthoka thlir chun ‘inthawina thi’ vong a nih. ‘Inthawina’ ti hrim hrim hi Pathien tak le inzoma hmang chu thil indik a ni thei nawh. ‘Krista inthawina thisen’ ti trongkam ei hmang lâr vieu khom hin sui chet a dawl naw khop el.  Isu khan Diebol tlon lungawi tumin, thisenin inthawina a’n hlan hlak maw? Pathiena mi pathum laia pakhat Isu khan Pathien suklawm tumin ama le ama kuomah a’n thawi ti Baibul-ah a um maw? A um chun, chu chu ieng theology am ni tang a ta? Mani insuklawmna theulawzi (Self-gratification theology) ei ti ding a ni? Tu am ei nih ti hi hre chieng ei tiu.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pathumna, ‘Hmar’ ti hming hi tiena tlanga inthoka an lo inkona hming nia ei ngai hi a nih.  T.Khuma Songate chun, “EICH EM AR Hmar hi a lo nih, pi le pu chen khoma an lo sak sa” tiin a lo inzawt a, lung a dum a, a zai zawmin ei sakpui tlut tlut hlak. Ei sui chieng ruok chun, ‘Hmar’ ti hming, inkona tlanglawn hnam hminga a hung suokna chu kum 1850 hnung, zieka a’n langna hmasa tak khom kum 1900 AD lai khah a ni chauh a nih. Hmar hnathlak pahnam hrang hrang, Grierson-in Old Kuki ti hnuoia a sie khawmhai, Mizorama inthoka an inpêm dar vong hnunga a chambâng la um sun, kum 1800 hnunga Mizorama inthoka hmar tieng pana inpêm suokhai inkona hming, hming tlanglawna an hung hmang  chu ‘Hmar’ ti hih a nih. Upa deua inhril tum hi mani inhlèmna mei mei a nih. Zo hnathlak a tu hnam khom hi Chin Hills ei kai hnung daiha pieng vong a nih.  Hnam hlawm khat hung thlang tla pei, Kawlphai (Kabaw Valley) ei tlung hnunga inpêm dar le hnam hrang hranga hung insâl tah ei nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 2004 December khan Nuhmei Magazine Editorial Board huoihotin Churachandpur-ah HMAR TROBUL SEMINAR HMASA TAK 2004 an nei a. Chu seminar chun thutlukna nuizatum tak tak pathum a siem a, Hmar Inpui inpungin, an thutlukna siem chu Hmarhai po po inpomtir tumin thurolum an insuo hiel a. Hi chungthua hin thu indik lem nia ka sui dan le ka hmu dan artikul PHUOKFAWM HISTAWRI-2 (Part 1-3) ka ziek a, a ngaimaw ngiel ngiel khom an um el thei. Thu khêl phuok saa hung don khom an um nokin ka hriet.  Khêl hril tlipna ding chun khêl dang phuok belh treuh a ngai thu khom a hma khan ei hril tah kha. Thudik zong suok ding chun ei sulhnung fanga inzin a, laibrari kotpui voi tam kàna dap a ngai. Thosilen hnuoia ngaituona invak vel ringot thur suok chu ram le hnam khopna tham a tling ngai nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zo hnathlak hnam hrang hranga insâl tah haiin hnam hminga ei puthai hi, histawri inkhina hlama ei inkhi lem chun, zani el laia ei hung put tran vong a nih. Chin Hills khel tienga sui thei hnam hming pakhat khom a um nawh.  Chuong hnam hming laia a naupang tak a ni naw khoma a naupang pawl tak chu HMAR ti hih a nih. Hmar hnathlak, Old Kuki hnuoia pahnamhai po po hi Mizorama inthoka Hmar hming a pieng hma daia hmun hrang hranga inpêm dar tah an ni a, Hmar an ni hman naw a, Hmar an inti naw a ni khomin thil awm hrim a nih. “Hmar ni si, ieng leia Hmar in inti naw?” ti hih, “Mizo ni si, engah nge Mizo i intih duh loh?” ti zawna anga zawna mawl le invetthlak a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mani nina hre chieng ding chun ei chanchin le trobul hriet chieng a thra.  Chu chanchin chu phuokfawm histawri-a inthlung ni naw raw se. Mihaiin ei nina anga an hril hi ei nina a ni si naw chun pomzam el nawng ei tiu. Lu la hnam ei ni naw a, selfa hnam lem chu ei ni naw zuol.  Thing le lung bul be mi ei ni nawh.  Pathien ei biek a, ramhuoi ruok  chu suklungawi tuma tlonin a kuomah ei inthawi hlak. Zo hnathlak tu hnam hming khom hi Kawlphaia inthoka ei indar hnung daia ei hung put tawl vong, sul khat kuol le suok vong ei nih. Hnam upa tak, hriet phak lo rama inthoka hung thlang tla pei laia mi ei ni lai zingin, tuta hnam hminga ei puthai ruok hi chu ei putna a la sawt nawh ti hrieng ei tiu. Ei pielral kotsuo Ri Lipui khom mong inlang kuka  throng a ni hih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(April 9, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-3733939162063788736?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/3733939162063788736/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=3733939162063788736' title='1 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3733939162063788736'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/3733939162063788736'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/04/tum-am-ka-na.html' title='Tu Am Ka Na?'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>1</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-5945790374654402071</id><published>2011-03-25T09:52:00.000+05:30</published><updated>2011-04-17T09:55:49.377+05:30</updated><title type='text'>Rimawi Rûn-ah</title><content type='html'>Thlasik hun a liam mêk a. Kristmas leh kum thar lawmna khuang ri pawh rilru beng atrangin a liam a, hârmei rim pawh hnim phak a ni tawh lo. Thrâl rim a rawn nam tran a, bialnute'n thaw luma min thawk khum leh kut luma min zût ang maiin, min thawk khum dan leh hmeh dan pawh a ni telin a danglam sawt hle. Kan pi leh pute hunah kha chuan chapchar hi hun nawm lai bera an sawi, hlim taka an kût tlut tlut hun leh thu leh hla thar tam tak lo tlâk hun a ni. Hemi hun hi hringnunah pawh tuai tharna hun a ni tih hre rengin, English hla phuah thiam P.B. Shelley-a pawhin a duhsam, ngaihdan thringte thil tharin a rawn thlak hun ni turin a Tlumte thlir a,&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; O Wind,&lt;br /&gt;If Winter comes, can Spring be far behind?&lt;br /&gt;tiin a lo auh lawm lawm a nih kha! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan khawsakna Delhi tlangah pawh hemi hun tluka nuam hi a awm lo. Hawina lam apiangah thlir ninawm lo pangpar chi hrang hrang vul chûk mai hmuh tur a awm a. “Min en teh, ka mawizia hi. Khuanu'n mawi a tih ang taka min duan ka nih hi. Rei lo tê he khawvel hi cheimawi tur leh min Siamtu themthiamzia leh ropuizia puang tura lo kal ka ni. Keimahah hian Siamtu hmêl i hmu em?” tia pangpar tinin min hui ni awm hian kan hmu a. Mit a tlai a, rilru a tihlim a, ngaihtuahna a fah a, dam man a awm hliah hliah a ni. Hemi hunah hian alawm India rama kan pangpar huan chhuan ber Mughal Garden, President kompaun-a awm chu mi tu pawh tlawh theih tura an hawn thrin ni.&lt;br /&gt;Zoramah chawlh hahdam paha chumi thrâl hun nawm lai ber chu chhim leh turin March 8, 2011 khan Delhi atrangin Aizawlah ka thlawk chho a. Ka chuanna tur, zu lal Vijay Malya ta, Kingfisher thlawhna kha Terminal 3 atranga thlawk chhuak tur a ni a. He T-3 hi tun hnaia an hawn thar, zau tak, mawi tak leh ropui tak, khawvela airport terminal thra ber zinga mi a ni a. Chhuahna Kawtpui (Boarding Gate) an tàr zawng chu 64 a ni a. Gate tin-ah thlawhna kawngkaa invuah chi, leilawn fân (tube) a awm a, chu chu thlawhna kawngkaah an vuah a, chuta trang chuan thlawhna chhungah kan lut mai a ni. Ka chuanna tur thlawhna chu Gate 58 atranga chhuak tur a ni a, thui tak kea kal a ngaih bakah chhuk chho hmun hnihah a awm a. Hah hnêpa kan kal hnuin, kailawnah chhoh ngai tawh loin, thlawhna chhungah kan lut mai a ni. La kal ngai lo leh kawng kawhna chhiar thiam lo tan chuan buai leh bo fêna tham a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Zing 6:30-a thlawk chhuak kha, dar 10:30-ah Lengpui ka thleng hman dêr a. Mipui zi nuai nuai hmuh tur awm tawh loin, Zoram khawvela kan êrpawt lian ber leh chhuan ber chu a ngai tèin, hnu chhawn ram ang maiin, a lo reh thriap a; diuti mi tlem tê leh Arrival Lounge leh thlawhna innghahna inkara pangpar mawi tak tak te chu hmuh tur awm chhun a ni mai. Pawnah chhuah hnu erawh chuan, hawina lam apiangah fartruah (erythrina stricta) pâr sen leh vaube (bauhinia variegata) pâr vâr an vul chûk a, Zoram tlang tluanah an lal vanglai a ni. Fartruah emaw vaube emaw hi favang laia pâr thrin chi pawh a awm bawk a, truah favang leh vau favang an ti.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Vaube ni si lo, vaube pâr aia sîn zawk leh a hnah pawh inang lo, neem (nîm) thing nia an sawi, mah se vai ram neem nen an kauzâr pianhmang inang lo, a hnah leh a khâk dan erawh inang si, zun thlum vei tana damdawi thra nia an sawi, a pâr vâr chi hmuh tur a tam hle bawk a. A hming ka zawhin tu mahin a Zo hming an hre lo. C. Lalbiaknema lehkhabu siam ‘Zoram Mawitu’ (p.113) a ‘Nîmpata’ a tih kha a ni mai thei. Zo thing, a ram chhuak ni lo, ram pawn atranga an lak luh a ni ngei ang. A thra duh hle a, zawi zawiin, kan hriat loh hlànin, a ram thingte pawh a chimral hun a lo la thleng lo ang tih tu nge sawi lawk ngam ang? A hnu lawka ka tawnhriat hian a sawi fiah hlein ka hria. Kal zel ila.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Chhangban Vs. Puri&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Mizoram ka luh veleha ka tih duh leh tum hmasak ber thrin chu kawnglawng phuta siam ngei Mizo chhang, chhangban kan tih bawk, ei a ni. Chu chu ka tih chuan Zoram thleng tak tak ta-ah ka inngai thrin. Mi rawn hmuaktu, pa ropui L.H. Thanga rawn tirh Zâma nen erpawt bula hotel leh restaurant awm zawng zawng a hmatiamin kan zawt a, mahse pakhat mahin an nei lo tlat! Kan kal chho zel a, kawngpui bula awm thingpui leh chaw dawr inhawng kan hmuh apiang, nîngzu luanna Rangvamual pelh rakin, kan zawt zel a, mahse kan Mizo chhang kha Vai ‘puri’-in a lo luah lan vek tawh si! Ngaihtuah a tisei khawp mai. Kan hriat loh hlànin, chimralin kan awm mek zêl zawng a nih hi! Korean film zùna uai emaw, Kasauti ât chilhtute pawh hian kan dinhmun inhre chiang ngat ila chuan, chawp leh chilha kan sim nghal ka ring.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Aizawl la zin ve lote hriat atan, he Rangvamual kan sawi hi Lengpui/Sairang kawng, Aizawl thlen hmaa khaw pakhat, Kana khuaa Isua thiltih mak rinawm taka an chhunzawm zelna hmun lâr a ni. A khaw hming putu leh a chhunga chengte eizawnna hi a intu lo hle. Mizoramah chuan rangva hi rangva a lo ni vek ngawt lo. In leh rui thei pawh a lo ni! He khua hi Zofate'n lemderna tlang kan chuan sân tawhzia leh lemchan hi zah nachang kan hriat tawh lohzia hmaichhana min hrilhtu leh kawktu a ni. Hemi hmun hi khapna dan siamtu kan pawlitisiante leh an sangawi zawnpuiten an tlan pelh chânga an hlawhchhamzia inngaihtuah a, zah nachang hria a, insiam thrat zai an rèl hma chuan kan Zoram-ah hian khawfing a chat ngai lo ang. Hmasawnna ram pana ke kan chheh dawn tak tak chuan duhthusam ram hi kalsan a, tak ram hmachhawn ngam a ngai. Khap thila kan pawlisi leh Pathian Eden pawlisi kan sawi fo mai hi a intu lo.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Rimawi Rûnah &lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Chhun pachang, Sardarjiho ‘bara baje’ ah Aizawl Ramhlun North-a ka innghahna tur ‘Rimawi Cabin’ chu ka thleng a. Zoram khawvelah ‘Zalen Cabin’ pakhat chiah a awm angin, he ‘Rimawi Cabin’ pawh hi Zoram khawvela rimawi cabin awm chhun a ni mai thei. Zalen Cabin chu a awmna tur hliah hliah hming pu, Aizawl ‘Republic Veng’ atranga mihrâng R. Vanlawma'n (1915-2006) Zofate tana a hmathlir leh duhsam, zalen tak leh huaisen taka a pau chhuahpuina, râp in tlawm leh ropui, hmuhsitawm leh zahawm a ni. Chumi chanchin chu Zoram Khawvel-3 (p.113-119) ah chipchiar zawkin ka ziak tawh a. &lt;br /&gt;‘Rimawi Cabin’ erawh hi chu pate lian leh huaisen, sumdawng thiam (L.H. Thanga Enterprise neitu), Zopa rilru dik tak pu mi, kawm nuam, thrian leh hnam chhana thih ngam lu pu, sakhaw mi ni lo, mahse Pathian trih mi tak, rimawi ngaina mi, Aizawl tlanga Music Studio hmasa ber (Jeetei Recording Studio, 1979) trantu, Zoram Khawvel-3 a a chanchin tlêm ka ziah tawh (p.92-93) Lianhmingthanga'n (L.H. Thanga) a in châr lama rimawi nena inkawm paha chawlh hahdamna (sanatorium) pindan fâl a siam chu a ni. Mafaa chuan hmu se, î-hê loin, ‘Chawlhna Tuikam’ a tih duh ngei ka ring. ‘Rimawi Tlaitlàn’ emaw ‘Rimawi Paradis’ emaw pawh ti ila, a sual lo ang. Ringtuten thih hnua chatuana kan tih tur nia kan rin leh tih hlân kan nghahhlel êm êm chu tawptai awm loa rimawi rem a ni a. Chumi tehna funga teh chuan, ka thlenna pindan hi hmun thianghlim, van ram tla fual a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;December 2008 khan hemi Rimawi Cabin dintu lung dawtah hian harsatna a awm avangin Aizawl tlang atranga Zingvawnzawla pêm turin hawilo par a thliak hman threlh a. Kolkata-ah an thlawk thla thuai a, BM Birla Heart Research Centre-ah an zai a, lung dawt thar an vuahsak a, Hringlang tlang chuana lunglohtui in hman lo chiahin an hnûk kir leh ta a ni. Daktor-in hna hram thawk tawh lo tur leh nuam tak leh hahdam taka hringnun khalh dêm dêm tawh tura an chawh avangin, Manipur chhim thlang biala gospel a luhna zabili (centenary), kum 2010 khan he Rimawi Cabin hi a din chhuak ta a ni. Harsatna hi mi huaisenin an tawh hunah thil thar thra zawk an hrin chhuahtir zêl zawng a lo ni.&lt;br /&gt; &lt;br /&gt;He Rimawi Cabin hi in chung chhawrdawh, chhungkaw awmna thama zaua rimawi bûkthlâm fal nalha an sak a ni a. Chhuah lamah zawl zau tawk tak, pangpar khawina tur leh puan phona hmun, thlasik huna ni lum aina tura duhthusam a awm a. Ni a chhuah chiahin nui hiauin nizung mawi chuan mi rawn chibai nghal a. Chhak lam han hawi ila, tlang hrang hrang mu khup maite chu a rawn chhun a, hlim hmel puin an tho sung sung a. A khat tawkin threnawm ârte'n lawmna hla, an kumkhaw Halelujah Chorus chu, an lo rem bawk a. Zing thli fim thaw heuh heuh chuan bialnute trâng vûm mawia min nêl ang hian mi rawn thawi a, nuam ti lutuka trim ur urin kan mur suau suau a. A nì, hetiang hun hi alawm, lungsi taka van leh khawvel a infawh hun chu ni. Kum 1973-a Hmar trawnga ka lehlin, tun thlenga ka la khawih leh hman loh, kum 1913-a Rabindranath Tagore-an Nobel prize a dawnna Gitanjali–a tlar hmasa ber, “Thou hast made me endless, such is thy pleasure. This frail vessel thou emptiest again and again, and fillest it ever with fresh life” tih thu hian hriat loh ram ata mi rawn dêng dawt mai! Chumi khawvela inpawlna chu a chhimtute tan lo chuan hriat thiam mai rual a ni lo. Chumi ram hlimthla chu Rimawi Cabin tukverh atrang hian a lang asin.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Rimawi Cabin-ah hian duh hun huna pindan tihvawhna airconditioner thra tak leh kawlphetha mumal loh chânga chatlak loa hman tur UPS vuah a ni a. Tlâk lamah khum pakhat, a chhuat laiah thingrem-dawhkan lian tak, a sir tuaka hawn theih, rikawt hrang hrang dahna, a awm a, chu chu chhim leh hmar lamah sofa nalh takin a karcheh a. Chhuah lamah almaira leh dawhkan inkawpa siam a awm a, chumi chungah chuan TV, record player leh amplifier chi hrang hrang, hman lai, tun hnai leh tun laia an hman chi leh loudspeaker (ríkä) chi hrang hrang a awm a. Kan naupan laia an hman thrin gramophone, thingremzaithei, ri lo chhuahna dawt pawh tawtawrawt lu anga parh arh, a rikawt phêk tihvirna thirvial (spring) herh ngai chi pawh a awm bawk a. Saptrawnga hla rikawt chi hrang hrang, abîkin 1950-1990 inkâra hla lâr zual, analogue records leh digital records hla sing hnih chuang a awm a. Ka LP (Long-Playing, 33 1/3rpm records) pêk tawh ringawtah pawh hla 1000 chuang daih a awm. Western music zir duh tan chuan he Cabin hi miuziam chhenfakawm leh miuzik ngaihthlak paha chawlh hahdam duhte tan paradis leh tlaitlàn nuam a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Analogue recording leh digital recording sawi takah chuan a awmzia kan hriat theih nan a tawi thei ang berin hrilh fiah tum ila. Aw ri, chhuah leh theih tura lak dan leh khung dan hi chi hnih a awm a. Pakhat chu analogue recording a ni a, a dang chu digital recording an ti. Analogue hi chi hnih a awm a. Pakhat chu shellac emaw vinyl emaw hmanga siam, a phek kual, hriau hmanga ri lo chhuak a ni. Hei hi kum 1940-1950 bawr lai khan a lâr hle. A dang chu magnetic tape, Germanho hmuh chhuah a ni a, 1950-1980 lai khan a lar hle a, chu chu Keset (Cassette Tape) kan tih, Kawl trawnga ‘khui’ an tih hi a ni. Chu chu zawi zawiin Compact Disc (CD) in a rawn thlak a. CD hi Digital Recording an tih tak chu a ni. Hei pawh hi engemaw hnuah a aia thra zawk leh hman awlsam zawkin a rawn thlak zel dawn a ni. Tunah chuan internet hmangin boruak laibrari-ah thu le hlate hi duh hun huna lak chhuah mai theih tura dah a ni tawh asin! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rimawi Cabin-a Sap hla rikawt awmte hi Vinyl Records (Analogue) leh CD (Digital) vek a ni. Hemi bakah hian VCD tam tak a awm bawk. Mahni in bula sihneh kung awm, duh hun huna lak chawp mai theih ang deuh hian a ngai a ni ngei ang, Rimawi Cabin lumtu hian a library-ah Mizo hla a dah ve tlat lo! Mizo hla, abîkin sakhaw lam hla, ngaithla duhte chuan a intèknu Khûmte-i (Zothankhûmi) tlawn thrat mai tur a ni. Ani hi nu fel, fing leh zaidam, ni tin nuna kristian a nihna ziarang phur chhuak mi, an pa-in ‘Kan KTP nu’ a tih ngam ngat, chhiarkawp leh accounting thiam, an sumdawnna lama buaina a awm apianga an account ching feltu a ni a. An fapa Lallawmkima Zote (a pa-in a pan laia hming lema Sukrama tia a koh thrin) pawh 2011 January Session-a Rashtriya Indian Military College (RIMC), Dehradun-a lehkha zir thei tura thlan chhuah ngat leh tuna zir mêk a ni.&lt;br /&gt;RIMC sawi takah chuan tlêm han sawi belh ila. Hemi campus hi acre 138-a zau, sipai ofisar lian ni tura mi thiam fâla ngaih an buatsaih lawkna hmun a ni. March 13, 1922 khan Prince of Wales-in a rawn hawng a. India zalen hnua Chiefs of Army Staff pali (4) leh Chief of Air Staff pakhat te chu hemi college chhuak hi an ni. Zirlai 250 leng a ni a, teacher-student ratio pawh zirtirtu pakhatin zirlai 12.5 zel a enkawl a ni. Kum tin thla ruk dan, January leh July ah zirlai 25 zel an la a, State lian 6 (UP, Bihar, Andhra Pradesh, Tamil Nadu, West Bengal leh Maharashtra) te'n seat 2 threuh, State dang zawngin seat 1 chauh an chang thei. Class VIII atrangin an la tran a, an lâk hun (01 Jan &amp; 01 July) ah kum 13 aia upa an ni tur a ni lo. Kum nga chhung sorkarin hnianghnâr takin ei leh in leh thiamna lamah a thlawnin an chawm tawp a, mi nihlawh chungchuang an ni. Pawl-12 an zir zawh hunah an tuina lamah threuh an kaltir a, mahse kum nga an zir chhungin an rilru an hmin hneh avangin sipaiah mi tam ber chu an lut chawk. Hemi luhna tur hian a tira State tana chan an ruatsak bâk eng konseson (concession) dang mah a awm lo. Chumi chan luah phâk tura Rimawi Run-in fa a hrin chhuah mai hi Zoram khawvel, ‘Rimawi Ram’ ta'n malsawmna ropui tak, ri mawi hlimawm leh chhuanawm, hnehna hlado a ni.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(March 25, 2011, Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-5945790374654402071?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/5945790374654402071/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=5945790374654402071' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5945790374654402071'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5945790374654402071'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/03/rimawi-run-ah.html' title='Rimawi Rûn-ah'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-5520561367059797590</id><published>2011-03-05T09:49:00.001+05:30</published><updated>2011-04-17T10:11:59.745+05:30</updated><title type='text'>Khuo, Khuo, Khuo</title><content type='html'>Words fascinate me. They always have. For me, &lt;br /&gt;browsing in a dictionary is like being turned loose in a bank.&lt;br /&gt;- Eddie Cantor&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;March 3, 2011, Delhi. Khuontevîkin ka tho a. Verandaa kan par khawihai chu tui pe dingin kotkhar ka hong a, ruo a lo sùr hmer hmer a. Eini trong chun ‘khuo’ a sie a lo ni zing a. Sienkhom kan khawsakna khuo Delhi khuo ruok chu, ruo a sur ti naw chuh, a pangngai zing a na, iengkhom a se nawh. Chu bakah, Delhi tlanga khawsahai ta ding chun raw sur hi ‘khawsiet’ ni loin malsawmna, boruok bal inthieltu, lum hnot zâmtu le a hnuoia tui intling, nasa taka an hìp phai tah chu hung sung bit nawktu, tui chawitu thra le lawmum a nih. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu chun ‘khuo’ ti trongkam umzie hi a mi’n ngaituotir a. “Ka khuo a sik” titu le “Ka khuo a sawt” titu khuo chu ieng khuo am ning a ta? Khuo chu ieng leia pakhat sika pakhat a sawt thei tlat?  Khaw lum, khaw dei, khaw innim, khaw inàng, khaw inthieng, khaw dul/ngui, khaw thràl, khaw thim, khaw var, khawfingchat ei tia ‘khaw’ tia ei lam po po hi ‘khuo’ tia vowel ‘uo’ lam kop harsa chu olsam lema ei lam theina dinga ei kei marna (declension) a ni a, a thu kawk tieng chun sik le sa inlumlet dan le boruok inthlak danglam dan ei hrilna a ni tlangpui.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Ei zuk sui inthûk deuh chun, ‘khuo’ ti thu mal hi taksa khawvel le thlarau thilah ei hmang trangkai hle a, a thrang lo chun ei khawsa thei naw a ni tak. Chuonga ei hmangna tum tumhai chu a bat batin a tawi thei angin hang hril vak ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Sakhaw tieng hrilna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Thilsiem le a Siemtu indawrna le inlaichinna thu hrilna trongkam ei ser suok chu ‘Sakhuo’ ti a nih. Chu chu mihriem nina awiawtu ‘Sä’ (Being) le ‘Khuo’ inkopa inthoka thu mal an hung ser suok a nih. Ei pi le puhai khan hnuoi le van le iengkim siemtu umin an ring a, ama chu an biek a, hming hrang hrangin an ko a, chuonghai laia a hming pakhat chu Khawzing (Khuo+Zing) a nih. Hi thu, chipchier lema ka suina chu May 29, 2001 khan ‘Khawzing’ ti thupuia hmangin artikul ka ziek a, Delhi Thurawn le chanchinbu hrang hrangah an hung insuo niin ka hriet.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chun, ‘Pathien’ tia ko pawl an um bok a, chu chu Pa, Mi Thienghlim tina ni awm tak a nih. A threnin ‘Vana Pa’ an tih. ‘Khuonu’ chu Saptronga ‘Mother Nature’ an ti hin a kawk hnai tak el awm. Khuonu chu van sanga um ni dingin an ring a, chuleiin ‘Chungkhuonu’ an ti bok. Chu khuo, chung tienga um dinga an ring, Khuonu umna chu ‘Chungkhuo’ an tih. Ei hlaa, “Chungkhuo run rem mawi tak a um” ti hi tu lai tronga van ram an tina a nih. ‘Van ram’ ei ti hih kristien ei ni hnunga trong thar ei hung ser tah pei chu a nih. A hmain ei nei ngai nawh. Hremhmun khom ei nei ngai bok nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Khuonu chu mi ngilnei, vangneina intlun theitu nia an ring bok leiin ‘Khuovàng’ (Khuo+Vàng) tiin an ko.  Saptrongin inlet inla chuh, ‘God of Luck’ ti ning a tih. Kristien sakhuo a hung lut hnunga Baibul inlet an tran khan ‘God’ ti inletna ding hin ‘Khuovang’ am ‘Pathien’ ti lem hmang ding thuah dit dan nasa takin a hung inkal a, a tawpah ‘Pathien’ ti hmang chu an sukthluk tah lem a nih. ‘Khawzing’ ti hih lo hmang nihai sien chu Pathienin a ninaa a hril (Exodus 3:14), ieng lai khoma um zing, ieng lai khoma Pathien (Khuo) ni zing nina leh hin a’n mil lem el thei. Chun, ‘Khuovang’ ti khom lo hmang inla, vangneina  po po chunga vangneina chungchuong, a Naupa leia chatuon hringna mi petu a ni leiin, a fûk khop el. A iengkhom chu ni sien, tu hnam khomin Pathien hming an lo phuok hrim hrim hi a suol a um naw a, Pathien nina kawi khat bek hriltu a ni vong.  &lt;br /&gt; Huoi, thlarau thra lo, mi sukna thei, mihriem ta dinga thil thra lo hri le hrai intlun theitu umin an ring a, suklawm tumin a kuomah an inthawi hlak. Khuoa um huoi, hri phurtu le inlengtirtu nia an hriet chu ‘khawhri’ (khuo+hri) an ti a, rama huoi um chu ‘ramhuoi’ an tih.  Iemani chena inthoka ‘hritlâng’ tia ei hung hril, khawtlanga hri inlêng, influenza amanih common cold hi kan naupang lai khan chu ‘khawbùr’ (khuo+bùr) ti a ni hlak. Tu hin chu an hmang khom ka hriet ta nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chun, huoi dang pakhat, mi thruoi hmang hlaktu umin an ring a, a hmingah ‘Khawchom’ (Khuo+Chom) an tih. Khawchom chun mu-in âr a lak anga mi laa vuong hmangpui hlak ni dinga an ring leiin, chuong anga mi inhmanghai chu “khaw-mu-chawi’ amanih “Khawchom lâk” an tih. ‘Khuoimu chawi’ tia lam pawl khom an um bok. Khuoimuin thil a lâk a, a vuongpui leh an tekhi lei a nih. Khuoimu hi khuoi ni loin tho lien chi le sephum inkara mi ni lem sien a hoi khop el. A taksa a zo hnè naw a, a vuong hrât naw a, a dam sawt naw bok. Mizo Trong Dictionary siemtu Remkunga chun khuoimu hi raw châng ver kaw a, a sunga bu nei hlak niin a hril. Tuktulung, pengpelepa hung inchang ang deua raw ngè, tho-khuoia hung inchang khom a ni el thei. Fùr lai hin sawt naw te a hung inlang a, a ram nawk vak hlak. Meiteihai hlaa hin khuoimu hi a’n lâr hle a, eini hlaa ruok chu Paulsiemlien hlaa ‘Awnthing sang lera khuoimu ang khan” ti chuong, thilhring amanih par a hrilna lem ti hriet thei lo kha, khuoimu inlangna ka zuk hriet suok thei um sun chu a nih. &lt;br /&gt; Ramhuoi/khawhri chi khat, thlarau suol, mi sungah lut a, phing sukna a, fak ding sä ngèn hlaka an ngai a um a, a hmingah ‘khawhring’ (khuo+hring) an tih. Mi a suknathai chu ‘khawhring sê’ an ti a, a sètu chu ‘khawhring nei’ an tih. A hnot suokna dinga thiempuin inthawina ang deuh a thaw hlak chu ‘intrai, trai, intrei, trei’ an tih. Hi taka inthok hin kristien ei hung ni hnunga Pathien kuoma lawmthu hril le thil hni hih ‘trongtrai’ ei hung ti a, chu chu trong hmanga thil hni amanih Pathien biek tina a nih. Ei trong mal tin hi ei nunphung tar langtu darthlalang a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hieng huoi chi hrang hranghai hi hmun tinah um dingin an ring el bakah fak le dawn an thaw chàng khom lo inhnara chil lem khuot khuot dingin an ring a, an sem ve naw chun lungsena mi soisak le suknat ching hlak angah an ngai bok. Hi lei hin bu an fak ding tawm, an beng hmain an fak dingin mal iemani zat an thè suok a, chu chu ‘khuo-tlai’ an ti a, khuoin a lo tlaipui ve dinga an thaw a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chun, ei pi le puhai khan kum tinin an khuo chita naute pieng po po Pathien amanih Khuonu kuoma inhlànna an nei a, chu chu ‘Khawduop’ (khuo+duop) an tih. Hi ni hin khuong le dâr leh an inri bùng búng leiin nautein an tri a, an trap chèl chûl hlak a. Khawduop nia trap ve lo naute chu pasalthra le nu huoisen la hung ni ngei dingin an ring hlak.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Khawsakna hmunhma hrilna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; ‘Khuo’ chu inbêngbelna dinga hmun an sàt le relh, umna ding in bawl a, a hona an um khawmna a nih. Khaw sattu chu dannaranin lalah a um hlak. A khuoa chêng, a khaw tuikhur tlàna dawnhai chu a ‘khuo-le-tui’ (citizen), a mi le sahai an nih. Chuleiin, lam lakah mi an intuokpui a, an hriet ngai an ni naw chun, “Khaw lai khuo am in na?” ti nêkin  “Tu khuo am in na?” tiin an indon lem hlak. Chu lal kha lal, chu pa kha pa khaw mihai an ni thu hrilin an khaw lal hming an sàm hlak. Hi thil hin ei trong fe dan a fen pei leiin “Ieng am i hming?” ti nekin “Tu am i hming?” tiin, ei ngirhmun a’n thlak danglam hnung chen khomin indik lo takin ei la hmang zui tah pei a nih. Hi lei hi ni mei a tih, Lusei tronga Baibul an inletin, Davida trongkam (2 Samuel 7:18) “What is my family?” (Ka sunghai iem an ni a?” ti nareng khah, “Who is my family?” ti angin, “Ka sunghai tu am an na?” tiin an lo inlet a, a ngiel a nganin ei lo kawpi sawng a, ei hlaa chen a luong lut a, mani sunghai khom hre lo, invêt bilingah ei insie tah vong a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Mihriem chengna ‘khuo’ a inthok chun trong mal hrang hrang a hung pieng a. Khaw huol vel hnai chu khawhnawm (khuo+hnawm) ei ti a; khaw sunga lampui le hmun ruok chu ‘khawlai’ ei ta, chu taka invak amanih, mi ina lèng chuh ‘khawlaileng’ ei tih. A khaw pum aiawa inrelbawlna thila trongkam ei hmang chu ‘khawtlang or khawsung thil’ (general or public affairs), a sûnga chêng mipui (public) chu ‘vantlang’ ei ti a, khuo an satna tlâng khan a chengtuhai ai ei inawtir a nih. Khuoa chêng, fak le dawn zonga um chu khawsak (khuo+sak) relbawl ei ti a, chuonga ei umna chu ei ‘khawsakna’, ei um dan chu ei ‘khawsak dan’ a ni tah pei a nih. Khaw tin chu vêng iemani zata thre a ni hlak a, ei khawsakpui mihriemhai chu ei ‘khuo le venghai’ an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Lal pakhat hnuoi le a rama khaw dang um chu ‘khawper’ (khuo+per) ei ti a, chu chu Saptronga ‘Colony’ an ti ang hih a nih.  Neitu nina an huolna dingin per an zep amanih inkui hlak a, chuong anga neitu miin an huol tah hnung chu tu khomin inchu buoi thieng loa an ngai a nih. Chuleiin, ‘khawper’ chu a ram neitu le huoltu lalin neitu nina a huolna le inchùna khuo a ni a, khawpera lal chu a thu hnuoia um a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Khuo le inzoma thu mal pakhat, thu thupa hrilna trongkam hung pieng chu hang zep sà hrâm ei tih.  Khaw huol veltu ram chu ‘hnawm’ ei ti a, khawhnawm ti trongkam hi a hung suok a. Chuong ang peiin, lo amanih huon, ram ei del kuok kawl vela ram kha ‘hnawm’ ei ti pei a. Zun le êk ei thak ding pha leh khawhnawmah ei fe hlak a, chu chu thu thupa hrilin ‘inhnawm’ ei ti a, chu taka inthoka thu mal thar ser peiin ‘hnawm suok’ (call of nature) ti dâm hi a hung pieng a nih. A trobul chu ‘khuo’ a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Siksa, boruok le khawmuol hriltu&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; ‘Khuo’ hi sik le sa le boruok um dan po po rêltu le thununtu, Mother Nature hrilna trongkam a ni bok. Boruok ngirhmun ei hrilnaah khaw innìm, khaw siet, khaw inthieng, khaw thrat ei ti a, chu po po chu boruok ngirhmun hrilna a nih. ‘Khawmuol inhoi’ thu ei hril chun ei umna khuoa muol khah ni loin, boruok inhoi thu ei hrilna a nih. ‘Khawmuol hre lo” ei hril ruok chun thil pahnih, pakhat chu taksa le lungril ngaituona chawlol le nikhuo hre loa um (state of unconciousness) tina a ni a; pahnina chu, thil chinchang, um dan ding le ningkhong hre lo, mi chut, iengkhom engto le dawn nei loa intâl mei mei, inphalamna chang khom hre lo (uncouch, uncultured, uncivilized, insouciant, stupid) hrilna a nih. Khawmuol dang chu tuiin a chim naw hnuoi inlangna po hi a nih. Khawmuol kaikuong (ainuvet, scorpion), khawmuol satel, khawmuol ai le a dang dang hi tuiah cheng loa khawmuola khawsa an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hun le boruok inthlak-khaw thral, khaw hul, khaw ro, khaw lum, khawkheng, khaw mei (romei), khaw hnawng, khaw diek, khaw fur (fur khuo), khaw dei- ei hrilnaa ‘khuo’ hi season amanih weather, sik le sa hrilna, hun bi inthlak hrilna a nih.  Hieng thil hrilnaa ‘khuo’ ei hmangin a kawk tak chu boruok a nih. ‘Khaw thengthaw’ ei ti dam hi khaw thlirna inhoi, dîptu, hlietu le dàltu um lo, khuo hla tak hmu theina a nih. Chun, ‘khaw thlèng inhoi’ ei ti chun ram par thra ei hrilna a nih. ‘Khaw inhnuk’ thu ei hril chun sun hun a bo mek a, zanin a hung nang tah ding thu ei hril a nih. Emmau khaw lampuia tu am a nih ti hre loa tho nawk Isu intlonpuitu Kleopa le a ruolpa chun, “Kan kuomah riek el ta la, khuo khom an hnu ta a, nisa khom a tla ding an ta hi” (Luka 24:29) tiin Isu chu an khuoa cham dingin an thlo a nih. “ Zan khuoin i khuo a sik bok, kan khuo a sawt bok, kan hma-khuo ngai la, khuo a lo inhnu tah diei bok leh, kan khuo-ah la châm el rawh” ti dam hi sentence pakhata ‘khuo’ paruk, umzie danglam nei vong luong khawm a ni leiin Hmar trong hre ngai lohai lu chu sukhâi naw thei naw nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Mihriem le a sungril hriltu&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Ei hang sui chet chet chun, ‘Khuo’ ti hi mihriem sungrila tlaksamna le kawrongna um hrilna trongkam khom a lo nih. “Ka khuo a sawt” ka ti chun ka sungrila khan ruokna, hluo bit el thei lo a um a, ngài ka nei a, ka mal a, ka kim naw a nih. Nun hlui ngaia ka khuo a sawt vong vong chun ka thil ngai khan ka lungril a la hluo si a, sienkhom hmu nawk le chang nawk thei a ni si naw leiin ka thlä a dang a châr a, a beidong a, ka lung a’n vai a, a’n leng vong vong a, ka khuo a sawt a nih. Chu ‘khuo’ tak chu a bula ei hril, Saptronga ‘Being’ an ti, ka nina tak khaikhawmtu, ka ‘Thlä’ amanih ‘Sä’ ngei kha niin a’n lang nawk tlat a nih. Inril taka ei sui nawk pei chun, Pathien angpuia mihriem siem a nina leh hin an intringmit tlat niin a’n lang. Hieng zawnga phoka thil sui ku hi a nih filawsawfi (philosophy) an ti vet chuh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Mosie sulhnung zuiin, a rikawt maksan biin, Eden tieng zuk kir vak inla. Edena khan suol a lut hma daiin khawsawtnain hmun a lo khuor hmasa lem a nih. Kop kima a siem sâ le thilhring tinrenghai chu hlim takin an leng diel diel a, mihriem hmasa tak Adam chu koppui ding nei loin a cha ruou a, a ngha vung vung a, a ruok a, a mal a, a kim naw a, pieng lo ngaiin a khuo a sawt a nih. Chuleiin, a koppui ding Evi a siempek hlol a nih ti Genesis bung hninaah ziekin a um. Evi thrang lo chun Adam chu suonmong kumkhuo ding a nih. Adamin a hang hmu khan lawm taluoin a chiri hrim a nih. Kum 930 zet a dam sung khan a khawsawt thu hrim ei hriet zui ta nawh. Hieng lai thu chaina hi July 8, 2005 khan thusep “Evi thrang lo chun’ ti ka ziek a, hi kum sunga Best Article of the Year 2005-ah Sawrtui Magazine chun puongin chawimawina tonlairang an tontir nghe nghe niin ka hriet. Adam khawsawt khan a nghong sei khop el. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Tlang kawmna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Ei trong zie hi Saptrong chun ‘monosyllabic’ le ‘phonetic’ inkop a nih an tih. Monosyllabic umzie chu thu mal tin kawk le umze nei trong tina a nih. Chuong ang ni ve lo, thu mal pahnih pathum inkopa thu mal pakhat insiem trong chu ‘polysyllabic’ an tih. Phonetic umzie chu thu mal pakhat khom ei lam rìk dan le a thu le inzoma ei hmang dan dungzuiin umzie le kawk tum tum a nei tìna a nih. ‘Khuo’ ti thu mal khat ei thlang suok, ei hmangna le ei hmang dan zira kawk le umzie tum tum nei, a hmaa ei hril tah po po kha entirna thra tak a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chun, ‘khuo’ thu mala inthokin thu mal hrang hrang le tronglamkei (idioms &amp; phrase) a za ruola tiem kho a hung insiem a, chuonghai chu hi artikula hin a hmawr khom ei phor thra hman naw a nih. Ei hriet dinga ka dit chu, ei thu buon inthlungna, a thu mal zungpui (rootword) ‘khuo’ hi lam khat (monosyllabic) a ni a, chu le inbel khawma thu mal dang dang hung insiem chu monosyllabic ni tah loin polysyllabic a hung ni ta a, zierang hrang damten a hung put a, sienkhom a zepui tak ruok chu a la put zing. Monosyllabic language ei tihai po po hi polysyllabic language tieng panin an inzin vong a, an inzem tuo a, zierang thar putin an hung inthrang lien a, zierang bul nghet nei le chel nghet nghet an dingchang a, zierang nghet nei lo chu chimralin an um pei a nih.  Chu chu khawvel fe dan phung, chimrala um tah, um mek le la hung um ding tu hnam khomin an hraw seng le an la hraw pei ding chu a nih. Dam khaw-suok nuomhai chun Hebrai trong hmanghai dam khawsuokna thuruk hi bi chieng a, anni hih enton taka hmang thra hlêng a tih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(March 5, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-5520561367059797590?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/5520561367059797590/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=5520561367059797590' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5520561367059797590'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/5520561367059797590'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/03/khuo-khuo-khuo.html' title='Khuo, Khuo, Khuo'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-2111467731327874190</id><published>2011-02-26T10:15:00.000+05:30</published><updated>2011-04-17T10:15:57.335+05:30</updated><title type='text'>Ram Tin Lawr</title><content type='html'>Tuta kara artikul ziek ding thupui pathum ka saikar a. Ziek bîk ding ka chieng el naw karin ni a liem duok duok a, artikul zieka ka khawvar hlak hun, Ningani zanin a mi hung nang hman dèr ta a.  Chuleiin, thu fûn pakhat chauh sai loin, a hung inlang hmasá sà pet lawrin titi ka sep lem ding a nih.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Thu tiem hlen&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Remchang nawna khol tak a um ngot naw chun Delhi Thurawn-a insuo ding artikul, thu mal 2500-3500 inkar vela sei kar tin pakhat bêk ziek ngei ngei ka tum a. Kum iemani zat liem tah khan David Buhril leh thu kan intiem a, chu chu “Ei hringna a la’n phu dep dep sung chu DT sukhring zing tuma thrang lak ding” ti a nih.  Hi thuthlung hi hlen suok ding chun mei kawa thrang lak zing a ngai.  Ieng angin buoi lang khom hlen tlat ka tum leiin, kar tin deuthaw hin zan khat chu khawvar a ngai. Chu chu ngaiah ka nei ta’m a ni ding, khuol inzin chang khom ka khawvar hlak hun Ningani zan hin ka hang in khomin imu indên thei loin ka biological clock-in a’n khat tawkin a mi kei thrang hlak chu tie!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Artikul ziek hi a namei nawh. Ei thu ziek tum khah lungrila soi chip hmasa zet a ngai a. Thu hmangruo, innghatna tlak nei a trûl bok a, chuonghai chu zong (research) a, dap khawm a, ziek phaa hmang el thei dinga inpei sa diema sie a ngai.  Thu ziek hi in bawl ang a nih. A ruongâm ding lungrilin rèlh vong inla khom, a taka ei bawl ding pha hmangruo ei nei si naw chun trong hmangruo hau ringota thaw thei a ni nawh. Hmangruo nei vong hnung khomin, hmangruo thuhmun hmang seng seng lai, themthiem kutsuok le themtlaw kutsuok chu inthlau tak a ni nawk. Ei thuvara, “Themtlaw ina chuh thing/raw bong a tam” ti ang hi a nih. Thil dang neka thu ziek danglamna pakhat chu, dawkan siemtuin a hmaa dawkan a siem ang chara a dang a siem nawk ang el hi a ni nawh. Thaw thiem tah sa a um thei naw a, artikul tin hi thu thar vong a ni leiin a hrana buon seng a ngai. Pakhat ei buon hnè leia a dang khom buon hnè dinga ei inngai chun ei ngai suol a nih. Chu kâra chun hul chang a lo um nawk. Chu chu Saptrong chun ‘writer’s cramp’ an tih. Chuleiin, thu ziek hi a hautak a, ni tina awle (alligator) puitling le insuol ang a nih. A hautak ang bokin thu ziek thra chu a tlo a, hnam ro a tling. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Titi zom pei inla. India rama Saptronga chanchin bu liena thu ziektuhai hi kum iemani zat liem taa ziek man an pek hlak chu thu mal (word) tinah cheng riet hisap a nih. Chuong ang chun hisap inla, kar tina DT-a insuo ding ka ziek man hi a tlawm takah cheng singhni an mi pek ngai a tih. Lekhabu ka ziek sut tah po hi bu sawmhni chuong a ni ta a. Entirnan, Zoram Khawvel-4 le 7 ka ziekna dinga lekhabu ka mamaw inchawkna dingin singnga chuong ka seng a nih. Baibul inletna dinga hmangraw poimaw ka khon khawmnaa ka sèng zat lem chu a nuoi tèla hril a ngai. Sienkhom, hnam ro khawl khawm sin a ni a, a hlutzie hretu ka ni ve leiin thâ le zung le sum le pai sèng chu mênah ka thlak. DT-a artikul ka ziekhai hi sum le pai tieng hlawkna nekin chànna lem vong ni sien khom, Pathien lunginsietna le thruoina zara hrietna tlawma zawng ka lo khawl khawm ve hai mani mi le sahai pek sawng chuh ka tha bat sut dingah ka ngai a, ka thâ a se naw a, ka lawm hlè lem a nih.  Chun, DT-ah a tawp el naw a, chanchinbu hrang hrang le website hrang hrangah a luong lut a, a threnin hring phanain an hmang bakah inhmatona ka titipui phak nawhai leh kan inpawl thei phà bok a nih. Tu chena kan thu tiem hlen theia ka um hi vangneina le malsawmna chungchuongah ka ngai. Hringnuna hin ei hlawk hmain ei hlawkna dinga chàn hmasak phot a ngai.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Eini khawvela thu ziek insuo chu mithi khuoa tlanginsam ang deuh a nina lai a um. An tiem am an tiem naw, an trangkaipui am trangkaipui lo ti hrietna dingin rî hriet ding a vang. Favai dur laia inzun anga ngai lem chun thu ziek hi phùr um lo deuh a nih. Ei kawl le kienga um ei unau hnam danghai ruok chun ri an hung nei nghal a, ngaidan an hung thaw khawm a, indik loa an ngai an hril ruolin indik lema an hriet an hung tar lang bok a, hlawk takin ei titi tlang thei a nih. Chuonga zalen taka thupui saia titi tlangna chun hmasawnna lampuiah mi a thruoi hlak. Eini rawi chu thu poimaw, ngaituona hmang ngaina chi a ni lem chun, ui khop ko an hril chu nêp tè a nih. Lungril seng ngai lo, thu hmangtlak rak lo a ni pha ruok chu ei hung tho sung hlak. Boruok zai hmanga ei titina thlengpui tak HYG hi entirna thra tak niin ka hriet. Objective discussion nei a harsa a, intellectual discussion ei nei thei hun ding lem chuh ei la hlat hmèl khop el.  Ei sungril mit tuomtu duor hi sut hong mei mei ruol loa sà a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lirhning/Lirnghing&lt;br /&gt; Tu lai hnai hin lirhnîng chi hrang hrangin chanchinbu le television-ah hmun an chang rawn hle a. India parliament-a kaltu pawlin ‘Scam’ hrang hrang chungthua sorkarna chel lai sukhmelhem tuma an khèng leia ni kum winter session sung po po rorelna inpuiin sin thaw thei loa a konkaw pha hiel thu, Scam Lirhningin Parliament a sawi thu chu ei hriet tlang seng a ni leiin hril ka tum naw a, lirhning dang thu ka hril tum lem a nih.  Chu tienga ei lut hmain, ‘Scam’ ti hih ei trongin inlet ding ni inla, iengtin am ei inlet ding aw?  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmar trong bula inthoka phok chun lirhning hi ‘simkhawlei inhning’ amanih ‘khawhrawng sawi’ an tih. Pipuhaiin lirhning san an hril dan chi hnih a um. Pakhatna, hnuoi hi satel lien tak chunga bok ni dingin an ring a. Telpui chu a châng pha simkhawlei a’n hning hlak ni dingin an ngai.  Pahnina, sephum hin hnuoiah kuo a suot inthuk deu deu a, a tawpah mithi khuo, Raupuikhuo (Hades) a zu paw a. Mithihai chun an sunghai chanchin an lo indon a, “E khai, mi po po an thi ram vong a, kei chauh hi dama hung suok thei ka nih” a ta. A hril chu thudik a ni le ni naw fiena dingin hnuoi an sawi hning a, chu leia lirhning hi um ni dingin an ring. Lir an hning pha leh, khuong le dâr vaw-in, “Kan la dam ie” tiin an khek hlak. An khek ri chu mithi khuoa mihaiin an hriet phing leh an hnuoi sawi hning chu an tawp a, lirhning khom a tawp hlak niin an ring.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Arab ram sawitu simkhawlei&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Ka hril hmasa nuom chu Arab rama pawlitiks lirpui inhning leia tien lai Faraw lal ropuihai tuol lengna Aigupta rama kum sawmthum chuong hiel President-a inthrung tah Hosni Mubarak khom a lalthrungphaa inthoka a sawi thlak dut thu a nih. Arab ram ei ti hih North Africa le South West Asia, Middle East tia hriet, Ismail thlahai inbengbelna, 14,000,000 sq. km a lien a nih. Kum 1945 khan ram panga inthuruolin Arab League an indin a, tu hin member 22 an ni ta a, Arab State hlang tak ruok chu 15 chauh a nih. Arab League sunga hin mihriem maktaduoi (mtd) 340 chuong an um a (2007 Census), chu lai chun Muslim mtd 320, Kristien mtd 20 an nih. Ram hieng zozai le mihriem hieng zozai hin mihriem mtd 7.6 (May 2010) vel chauh umna Israel ram chiterek, tumbailok tiet chauh hi an theida hrona chu an ngam naw a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Arab ram hrang hranga sorkar hi lal (king) hnuoia um a ni naw leh sipai lal, dictatorhai opna hnuoia um a nih. Hieng dictator-hai hi a hminga mipuiin an thlang an nih. A tak ruok chun mipui rorelna dimokrasi a um naw a, dimokrasi sorkar hnuoia mipuiin zalenna an nei le hmang ang hi an nei ve nawh. Ram threnkhata lem chu political party dam, labour union dam nei phal a ni naw a, kam zalenna an nei bok nawh. Ning intela ri siem an um charin an siehre pei a, trît ti ngam an um nawh. Sienkhom, an nghok tongkhongah tharum hmang loa nor ngam pawl an hung pung a. Chu pawlitiks lirhningin tu laia Africa hmar tienga Arab ramhai a nghong dan chuh tlanbahrikin hang thlir hmasa phot ei tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tunisia-ah an President Zine El Abidine Ben Ali, kum 1987-a inthoka inlal tah chu January 2011 khan mipui lungsen khek riin a not thlak phot a. Chu ri chun an tuolbawm ram Algeria le Morocco a nghor hnìng a. Chu rî vèk chu hrein an tuolbawm dang Aigupta mipuiin an lo zawm ve a, tla thei lo hiela inngai tah Hosni Mubarak, kum 1981-a Muslim Brotherhood pawlin President Anwar El Sadat an that hnunga October 14, 1981-a inlal tran tah chu an hnaw thlak a. Kum 1969-a sipai tha hratna hmanga thuneina inchu thlatu Col. Muammar Gaddafi khom Libya mipui chungah kum 42 zet kuttum a vilik hnungin a lalna bâng dingin mipuiin an nor a, sipai tha hratna hmangin tukdol a tum a, mi sang chuongin hringna an chàn ta a, sienkhom dol zor el an tum nawh. Helna le dodalna thlipui a hrang lai a ni leiin a ngirhmun a hung inphet pei a, a mi ringzo Minister le sorkar thoktu mi poimaw iemani zat an inbàn tah bakah Libya ram suo tieng biel (Eastern Libya) khom dodaltu pawl kutah a um tah nia hriet a ni a. India mi za tam Libya rama sinthawa umhai chu thier suok vong dingin India sorkarin hma a lak mek a, a thier suok dingin indo long pathum an tir a, chuonghai chun phurin hmun remchangah inthrum an ta, chu taka inthok chun Air India vuongnain a phur tawl ding a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi pawlitiks khawhrawng, inthlakthleng nuomna mei inhlap puot puot hi Africa hmar tieng a tawp el nawh. A siperin Gulf States tienga ram Bahrain, Syria, Jordan le Yemen a kàng kai ta a, ram dang khom a kàng kai sap pei a nih. Trium tak chuh, pawlitiks inlumlet hin thil thra a hung intlun thei ang bokin thil ditum lo a hung ra suok thei a, chu chun a thra a siein, khawvel nghong buoi lo thei lo a nih. Hieng lai ram hi khawvelin khawnvartui a lamna tak a ni leiin, sikiekin (hiccup) a kei met chun khawnvartui man a kaisang nghal a nih. Tu khom hin barrel khatah $ 100 chuong a kai hman dèr ta a, khawvel mit a âr intrâ el a nih. Hieng lai ram pawlitiks-a a âkpui cheltu chu USA a la ni hri a. Israel ram hum a, nuom nuoma Arab-hai khawnvartui a lak theina dingin, roreltu le thuneitu a thunun thei taphot chu, thrain thra naw hai sien, a hum tlat a. Hi lei hin, a ram mi, abikin an sakhuo tienga inrui mi le turu pawlin hmelma No. 1 el khom ni loin Setan No. 1-a an ngai a nih. Sorkar inthlakin, sakhaw inrui pawlhaiin rorelna khawl an hung chel vai chun, Afghanistana Taliban hai neka an danglamna bik ding a um awm si naw leiin, a ra suok ding chu Armageddon ni naw nih ti tu khomin ei hril lawk ngam ring a um nawh.   &lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;&lt;br /&gt;Kiwi-hai sawitu khawhrawng&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Lirhning dang chu February 22, 2011 Thawleni sùn chang laia New Zealand sim tieng thlierkar (South Island)-a an khawpui Christchurch sawi hmättu kha a nih. A sawi zo minit hni vela vuongnaa inthoka thlâ an làk khah ei en chun, bilding chim lai khuin a khaw phekin a tuom mup a, atom bomb an thlak hnunga Nagasaki le Hiroshima thlalak ang el a nih.  Hi thil tlung hma kar thum khan ka tunu Jessy Darmawi Lockhart-Keivom chu Post-graduate (Industrial Psychology) course thawin Christchurch-ah a um tran a. Lirhnîng thu kan hriet chara kan lungkham hmasa tak chu ama a nih. A tûkah ka naunu Helen Ruolsingpuiin Jessy a him thu a mi hung hril a, kan inthuok huoi el. “In ro umna taphotah in lungril khom a um hlak” (Mat 6:20) ti ang khan ei lungril fùkna chu ei mi le sahai tieng a lo ni chieng khop el.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pacific Tuifinriet sunga sakor kepha kuol ang deua um, km 40,000 vela sei hi a hmingah Pacific Ring of Fire (Pacific Meipui Kuol) an ti hiel a, hi hi hnuoi kak kuol, khawvela tlangkang (volcano) le lirhning 100-ah 90% suokna a nih. Chu lampui chun New Zealand hi a hraw a, kum khatah lirhning 1400 vel a um a, hriet thama mi not ruok chu zaa sawm vel chauh a nih.  Hi lei hin in bawl an fimkhur a, chengna in lem chu thing phek le rangva hmanga zâng taka bawl deuh vong a nih. Pucca in sawngsang bawl ding lem chun an dittui a, a thrut inthûk taka an rem bakah thîr tawlailir ke lien tak tak chunga innghat, a bilding kha lirhning pha 45 degrees inawn sien khom tlu loa kei ngir nawk thei ding, thirviel (spring) infân theia thlung a ni ding a nih. Sengso a tam leiin a trûl tongkhongna hmuna naw chun pucca in sawngsang an bawl mei mei nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Wellington-a ka um lai (1983-85) khan ni khat chuh sùn chang lai hin lir nasa takin a hung inhnìng a. Kan office umna chu sawng sawma insang, Wellington Bay bula um, khaw thlirna inhoi tak el, Police Headquarters-a an hmang a ni a. Hnuoi insawi ruol khan a bilding khan inawt ruoi ruoiin a mi thèn a, a tlu ngei ding niin ka ngai a, ngaituona a fe sei hman khop el. A lo hre thranghai chun, “Tri naw rawh. Hi bilding hi 45 degrees khomin inawn sien, tlu lo dinga bawl a nih” tiin an mi hril a. Chuong sà khom chun ngai chu a ngam maw khop el.  &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;Meipui kuol chunga um an ni lei hin an telephone directory phek tawp tienga phek iemani zat hi lirhning phaa inveng dan ding thuin a hluo sip a nih. Chun, in tinin mani in hnuoi sengah lirhning leia tuoksiet tuok a um palh phaa invengna dingin thla khat fak ding, suong ngai lo, a tin-a sie an kol ngei ngei ding a nih. Chu chu sorkar thupek, mi tinin an zawm chu a nih.  Kum khat a ral pha leh ei dehawn a, a tharin ei thlak nawk vong hlak a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;India hmar sak ram hi earthquake zone a ni leiin British-hai mi op lai khan sorkar office le in hrim hrim a zàng thei ang takin, thing le rangva hmangin an bawl a, lung chu a trûl tongkhongah, a bulthrut le a bang thruta chauh an hmang hlak. Tu ruok hin chu rawl pangah pucca building pompa le insang tak tak ei bawl tawl a, trit nachang khom ei hriet ta naw a hoi. Kum sawmhni deuthaw liem tah khan Aizawl tlanga khawsahai ngirhmun triumzie, anni indel hlumna ding in an bawl a nizie hrilna artikul PUCCA MANKHAWNG ti a thupuia hmangin ka ziek a. Fimkhur phanaa hmang an um laiin, a thren chun inhril trìnaa ngaiin an theida nuom hiel a nih. Christchurch sawitu anga hrâtin a mi sawi ve pha chun, sawtnawte sungin Aizawl khaw chenve vel hi mankhawngah a la’n chang ding a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;June 12, 1897-a khawhrawngin hmar sak ram a sawi khan suksiet a hau hle a, misawnarihai rongbawlna khom iemani chen a sukchai pha a nih. August 15, 1950 thimbuta lirhning, Dibrugarh biel, Digboi hnai laia tlangkang kha a pui khop el. Pherzawla kan um lai, Pawl thum ka’n chuk lai a nih. Thimbut hin truongah bokin khawnvar bulah lekha ka tiem a. A hung inhning tak tak chu, pipua inthên ang el a nih. Chu ruol chun a puok dur dur a, zan khuo deuthawin Pherzawla inthok khomin a ri kan hriet phak a nih. Kha truma lirhning, Medog earthquake an ti khah 8.6 Richter Scale hiela rawng a lo nih. Hnuoi a chim nasat leiin Brahmapura le a fintu vadung Dihang, Dihing le Subansari vadung ruomhai a suksiet a, hnuoi a chim nasa leiin tui luong thei loin kar khat top a ting a, a hung trè zet chun tui nasa takin a lêt a, mihriem le ram hmelhmang a suksiet nasa em em. Brahmaputra vadung khomin a kuong a thlak a, ni danga longa Dibrugarh-a inthoka Calcutta tlungna dinga ni 8-10 ngai hlak kha ni 40 a ngai tah thung a nih.* Mi thiemhai hril dan chun, hi lirhning hin India hmar sak ram hmelhmang nasa takin a sawi danglam pha a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi thil ei hril hin ei chana la tlu thei a min ngaituotir a. Tipaimukh Dam hi lo bawl tah ni inla, a hnunga a kakhawk ding hang rapthlakzie mitthlain ka thlir a, zan mang siet rum rumna khop a nih. Lirhning tam tak hi khuorel sietna (natural disaster) intlun a ni laiin, mihriemin leilung umphung ei sukchingpen leia sietna hung tlung (man-made disaster) hin nghong siet le kakhawk thra lo a nei poi lem a, a nei sei lem bok. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Thu le hla tsunami&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; Titi sep karah ka mail ka zuk vè leh ka tupa Ramthienglim Varte-in bûr leh bèl inri thei a hriet po po khawnga trappuitu ding zuolkoa a khêkna thu sei tak el a lo um a. Ka zuk tiem zo chun lungrilin, “Eheu, thudik hril le sa zâng kâp a na an ti ang elin, ka thu muin ka tupa ditlai a lo dèng trap a ni maw! Nupui hrisel lo chier thiem tak angin, chier le inhrawt khom chu a lo va thiem èm ém ngei de!” ka ti lungril a.  Kan tupa intleng ri chuh Malsawmthang pa Zarzolien Keivom khomin lo ngaithla ve sien ka nuom leiin a mail-ah ka hei thon sawng nghal a. A tiem zoin a mi hung fawn a, “Chier thiem lawmman pek tlak a ni hi tie!” a hung ti ve a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Ka tupa hin lekhabu poimaw deu el, Bhutan rama Rev. Thatttinlien Sungte rongbawlna chanchin, Rev. Thatttinlien Sungte: Lal Sipai Tha Le Ringum ti a buotsai a. December 14, 2010 khan Rengkaiah kan inhmu a, a lekhabu chu a lo chawi hlau a, ka’n chawk a, “Ka remchang hun hmasa takah hung review ka tih” ka ta. A tûk Delhi tieng pana ka kirin vuongnaah ka tiem zo nghal a. Ka’n hman hun hmasa tak, Republic Day January 26, 2011 khan Misawnari Sulhnung: Lekhabu Thlirna ti thupuia hmangin ka ziek a, Delhi Thurawn-ah January 30 khan an insuo a, chu ruol chun Bangalore-a khawsa Lalmalsawm Sungte website Inpui. com le website dang dangah a hung suok bok a. &lt;br /&gt; Hi lekhabu hi Bhutan rama rongbawla Zoram khawvela inthoka misawnari inthok suok hmasa tak chanchin ziekna, a bua insuo hmasa tak a ni leiin a poimaw el bakah a missionary method hmangin ama hniekhnung hung zui pei dinghai kalchawinaah kongro nasa tak a suk naw thei naw leiin, lekhabu thlirna ka zieka hin zawna tam tak, indon lo thei lohai chu ka tar lang a. A san chu, Bhutan rama rongbawla misawnari fe, kum sawmthum lai zu thang chanchin ni si, a rongbawl dan chanchin le a ra suok, hmu le fie theia um pakhat khom a ziek lang si naw lei a nih. Ka lekhabu ziek ni sien, hieng zawnahai hi a bat bata ka don thei si naw chun, ka thu ziek tu khomin barah mi khonpek naw ni hai.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Tiemtu tu khomin ngaidan hril tlangna an nei hmain, hi lekhabu le ka thlirna thu hih chîk taka tiem hmasa phot dingin ka fiel. Tiem si loa thuvuongva ei hrieta inthoka ngaidan thliek hi ei ching a, chu chu a hrisel naw a, mi puitling lo nungchang a nih. Lekhabu thlirna ka zieka thu chuong po po khah, a comma chenin, ka hmu dan tak a ni leiin ka tran ngam a, a’n dik nawna hrie an um chun hril fie dingin ka’n pei zing.  Thudik tsunamiin ka tupa a nghong trap a ni chun a thawtu chu a pu ni loin thu dik mu, saihlum anga innge ngai lo chuh a ni lem. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chun, kan putua kan inselna leia kan thu ziekhai hi tiem a, ngaituona hmang a, ramthima ei rongbawl dan hi inen fie a, konglam indik lema rongbawl dan thar le hlawk lem ei dap suok pha a ni chun, kan inhrawt hlawtling hleah ka ngai. Kan insêlna kara thu inhnok inphûmhai hi man tum lem hai sien ka nuom. Tiemtuhaiin an hriet dinga ka dit nawk chuh, hienga kan putua tlang taka kan insèl hi kan inhmelma sawn naw ro. Chuong ang ngaidan nei palh in um chun, kan inhmu nawk pha leh putu inhmangaituo le inngai tak kan ni ang hrimin inpawlin inzui nawk kan ta, chu pha chun mi hnàm letling rawi in tih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(Delhi, February 26, 2011).&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-2111467731327874190?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/2111467731327874190/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=2111467731327874190' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/2111467731327874190'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/2111467731327874190'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/02/ram-tin-lawr.html' title='Ram Tin Lawr'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-6743422005641818767</id><published>2011-02-18T11:33:00.001+05:30</published><updated>2011-02-18T11:34:30.955+05:30</updated><title type='text'>Longing for the Hills</title><content type='html'>Trapped in a colonial building,&lt;br /&gt;Daily toiling with pen in hand;&lt;br /&gt;Dead boring and suffocating,&lt;br /&gt;Am getting old fast day by day.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; How I long to be in the hills,&lt;br /&gt; Feasting my eyes all around me;&lt;br /&gt; Cares will drop off, like autumn leaves,&lt;br /&gt; At the kiss of the gentle breeze.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I wish to soar like an eagle,&lt;br /&gt;Over the green blooming mountains;&lt;br /&gt;The magic wand of gentle breeze,&lt;br /&gt;Will heal all life’s  worries and cares.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;I now behold mountains and vales,&lt;br /&gt;Hear the chirping of joyous birds;&lt;br /&gt;If ever I could have my choice,&lt;br /&gt;Hills will be home forever more.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-style:italic;"&gt;(English translation by the author)&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Note:&lt;/span&gt;  It was June 25, 1973 at the South Block in Raisina Hill at the heart of Delhi where the poet had his office just above the office of the then Prime Minister Smt. Indira Gandhi. Delhi summer was sizzling and cruel for those who hailed from the hilly paradise of north-east India. During lunch hour, he was sitting in his office alone sweating and panting for breath because of the oppressive heat. He longed to be back home, sit on top of the mountain feasting eyes on the lush rolling hills and valleys, enjoy the peace of nature, hear the singing of birds and winged insects of various size and shades, feel the touch of winds and gentle breezes, listen to the mating calls of animals and beasts, of the sounds of murmuring brooks and cataracts of waterfalls.  While ruminating, he was suddenly transported back to his ‘green green grasses home’ and when the reverie was over, he wrote this song on the spot in his native tongue called ‘Hmar’.&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-6743422005641818767?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/6743422005641818767/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=6743422005641818767' title='1 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6743422005641818767'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/6743422005641818767'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/02/longing-for-hills.html' title='Longing for the Hills'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>1</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-7350549633158519302</id><published>2011-02-18T11:30:00.001+05:30</published><updated>2011-02-18T11:35:10.209+05:30</updated><title type='text'>Analysis of Thangngur’s Hymns: Interview</title><content type='html'>&lt;strong&gt;Interviewer:&lt;/strong&gt; Rev. Jonathan Infimate (JI)&lt;br /&gt;&lt;strong&gt;Interviewee:&lt;/strong&gt; Mr. L.Keivom (LK) &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: In what way do you think Thangngur’s Christian folk songs (lengkhawm zai) influence the Hmar christians?  &lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:   With electrical effect. To understand this, one must know the  background. Let me explain in the shortest way possible.  Christianity  came to us along with the British rule. This was our first direct  encounter with the western civilization and for that matter, with any  established religion and culture.  We had little or no problem with the  teachings of Christ as it matched very well with our social philosophy  and practice ‘tlawmngaina’, a spirit of self-sacrifice for the good of  others. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt; &lt;span id="more-5886"&gt;&lt;/span&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;But the new religion introduced to us was already wrapped in  westernized culture. To be a Christian, the new believers were under the  impression that they had to ape the European style of worshipping and  sing songs in their tunes which were completely different from our  traditional tunes. Instead of discouraging the aping, the missionaries  even went to the extent of discarding our ubiquitous drums from the  churches and bragged about doing it. The new converts had to migrate  from our culture to an alien culture very different from ours. This was  not only inconvenient but a demeaning experience and in some ways,  traumatic. The effect is still reverberating in some form or the other  to the present day.  &lt;/p&gt; &lt;p&gt;Thankfully, when the 1919 revival came, those with spiritual insight  including Thangngur as one of the leading lights cut the Gordian knot  and burst out into new songs with new tunes close to our traditional  beats, a kind of synthesis of Welsh tunes and our traditional tunes.  Along with the new hymns with traditional tunes, the discarded drums  triumphantly returned to its honored place. The moment they could praise  God in our own cultural voice and tune, the foreignness of Christianity  soon vanished. It was Thangngur who succinctly reflected this position  thus:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Before I knew of my Savior,&lt;br /&gt;I took him as somebody’s God;&lt;br /&gt;But when I read of his gospel,&lt;br /&gt;He’s my Father I deserted.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;From then on, they could now see God and the manifestations of his  love through the prism of our cultural eyes, hear his voice through the  window of our cultural ears, praise him in our cultural voices and tunes  and they accepted Christ in droves as their own Savior. The Spirit  mightily used hymns composed by Thangngur and others of his day to bring  Christ to our doorsteps and our hearth and home.  And revival spread  like wild fires.     &lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI:  What is your view of the contemporary Hmar Christian  hymns in comparison with Lengkhawm zai, namely Thangngur’s Christian  folk hymns?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:   Lengkhawm Zai are locally composed Christian hymns based on  traditional tunes. They are meant for community singing. They were the  product of 1919 Revival, the third one after 1906 and 1913. The theme of  the 1919 Revival was the Cross and the Crucifixion. As I mentioned  earlier, it heralded in for the first time many inspired Christian hymns  based on traditional tunes which were well suited for group singing  with drums. These beautiful hymns, especially Thangngur’s hymns, remain  till this day the backbone of christened Hmar culture and literature.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;Contemporary Christian hymns in Hmar are not the product of a  spiritual revival but individual efforts to meet the need of the  generation of the keyboards and the pop culture. The songs they composed  generally reflected the age of the gun and drug culture, of corruption  in all spheres of life, of hypocrisy and self-deception, of degeneration  and rottenness and all kinds of evils afflicting the society.  The  tunes are pop-based with a thin mix of translated westernised hymns; the  lyrics are in a bazaar tongue with little or no depth; and the  theological soundness of some of the songs is highly doubtful.  Apparently, few are spiritually inspired. They came out easily from the  chin and not from the heart and died quickly as they came. The bulk of  these hymns did not seem to last more than a season.  They are kind of  filmy type, written for an album or a concert. Very few may survive.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: In the light of Thangngur’s christian folk hymns, how do you understand the spirituality of the Hmar christians?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:   This is a very difficult and tricky question to answer. Songs  and poems or any piece of literature by and large reflect real life  drama and the mood of the time. Many of Thangngur’s hymns came out of  anguish and travail resulting from the bitter conflict within the church  since 1929 when H. H. Coleman dislodged Watkin Roberts, the founder of  North East India General Mission (NEIGM) which led to the birth of  Indo-Burma Pioneer Mission and the Independent Church of which Thangngur  belonged. He depicted his real life experiences in hymns as a spiritual  struggle between good and evil which his opponents interpreted as  either an indictment of or an allusion to their position and therefore  reluctant to sing any of the songs composed by him and his  contemporaries loyal to the pioneer missionary.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;To understand this position better, it is necessary to recall the  background history. When Coleman snatched NEIGM from Watkin Roberts in  1929 for some flimsy but calculated charges, he moved the mission  headquarters from Lakhipur to Churachandpur and in collusion with the  British officials in Manipur did his best to harass and torture those  loyal to the pioneer missionary, leaving at one point of time, only  skeletal workers including Thangngur. They suffered innumerable trials  and insults but clung faithfully to what they believed was right. They  were poorly and irregularly paid and became a public spectacle. But they  were happy because of the spiritual gifts bestowed on them and revivals  that visited them from time to time.  They learnt the secret of  contentment in extreme want; faith when nothing was left to hope for;  love where deception and ill-will concentrated. Thangngur’s hymns  faithfully depicted their pathetic condition but without any trace of  resentment or ill-will.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;The Mission led by Coleman, on the other hand, looked upon them as  spiritually misguided lots and rejected wholesale any charismatic trend  like revival and its offshoots. As a result, they were not touched by  any wave of revival and virtually no member from this group composed any  new hymn after the mission conflict. The leadership even discouraged  their followers to sing Thangngur’s hymns or any other ‘lengkhawm zai in  Hmar’ composed by others at that time as they considered them taunting.  Reversely, they encouraged their followers to sing only hymns  translated from English in bazaar language. Any sign of charismatic  expression like clapping of hands or quick beating of drums was suspect.  This was generally the position till 1960 when the new wave of  born-again teaching removed their long held reservation against  revivalism. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;I hope the above background roughly explains the mixed attitude and  reaction of our christened community towards Thangngur’s hymns.  One  man’s spiritual food can be a deadly poison for another man.  But truth,  like a refined gold, cannot be tarnished. His spiritually inspired  hymns are timeless and ageless. Time has repeatedly vindicated Thangngur  and his works during his life time and after his death.  He was the  recipient of the highest number of awards given out during the  celebrations of the Gospel Centenary of 2010 in South West Manipur. He  has recently been selected to be one of the four leading poets to be  honored in April 2011 by installing his bust at the Poets’ Corner known  as Hla Kungpui Mual at Khawbung in South Mizoram, the first poet ever  held this honor from Manipur.   &lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: What elements make Thangngur’s christian folk hymns so different?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK: Thangngur’s poetic genius is unquestionable. To me, his hymns are  different genres from other hymns in Hmar for the following reasons:  (1) His successful and measured blending of thoughts, ideas, words and  imageries into a beautiful poetic form and hymn with tunes reflecting  the mood of the subject and object described; (2) His exceptional  mastery of language and cultural history which helped in preserving  valuable words that would already have been lost and effective  explanation of the extent of the love of God ( e g. Van a tieve’n an  khoi a, Damna thu hrilna dingin) no other poet of his generation and  after could do; (3) Invention of a new tune by blending beats and tunes  of various traditional songs and the Welsh tunes known as “Hmar hla  thluk or Independent Hla thluk’ which is mainly composed of  d m s l  with no f and t; (4)  Courage and faithfulness to speak out his mind and  thoughts with beauty and verve;  (5)  His unswerving faith in God and  his intimate relationship with Him like a close father-son relationship  which form the main strain of his hymns; (6) The vivid description of  his mystical encounters and experiences with the spiritual world and the  angels in a choral piece (Jordan Ral); (7) Theological and cultural  soundness of his hymns and many others which brought home Bethlehem and  Calvary to our doorsteps.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: Do you find any connection between Lengkhawm zai and Hmar christian life and spirituality?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:   If I have to plant a seed, I have to prepare the ground first  and make sure that it germinates and grows well.  Every plant grows best  in its natural environment because of its adaptability. Planting ideas  and philosophy is the same. So also is planting the seed of the gospel  which, in its original form, is adaptable in every condition and  locality because it for all people.  But if I wrapped up the gospel in  my culture and tried to sell it to other people in that fashion, they  may be reluctant to accept it. One of the reasons why the white  missionaries had little success in spreading the gospel in India was  their attempt to sell a gospel clothed in the Whiteman’s culture.  How  could people who had already developed a highly advanced civilization a  few thousand years before them accept?&lt;/p&gt; &lt;p&gt; Likewise, gospel has to be sown in the cultural environment of the  people and not impose one’s christianized culture on them. Missionaries  came to us along with British colonizers and introduced the gospel to us  along with their culture. They discarded almost all our cultural  practices as pagan and the new converts had no alternative but to fall  in line. They now had to worship three entities: God, the Whiteman and  his culture. They had to worship and praise God in the Whiteman’s  fashion. They had to learn to sing in English tunes completely different  from theirs. No more drum to accompany their singing.  Their cultural  voices were silenced. Until Lengkhawm Zai was introduced, the growth of  Christianity was therefore naturally slow and tardy.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;As I mentioned earlier, God wanted us to worship him in our cultural  way, see him in our cultural eyes, hear and listen to him in our  cultural ears, praise him in our cultural tunes and voices and talk to  him in our language.  We are most comfortable when we sing his praise in  our own fashion and lengkhawm zai is the key to release our spiritual  energy. I have not seen any of our people dancing by listening or  singing Hallelujah Chorus. But there were times during revival  gatherings when our people repeatedly sang just one song and danced the  whole night without break and they were not tired of it.  &lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: Do you think Thangngur’s folk hymns are revelant to day?&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:  Thangngur’s hymns are as popular and relevant at present as at  the time he composed them some 80 years ago. For example, his first  piece was composed in Lushai in 1917 and six years from now, it will hit  a century. The popularity of this hymn remains and it continues to be a  choice piece on every sacramental occasion in Zoram khawvel, the world  of the people of Zo descent on this planet. The more time crystallizes  the works of Thangngur, the more valuable they have become. That’s the  true test of good literature, whether religious or secular. In fact,  Thangngur’s hymns have been a choice subject of study for Hmar  vernacular at high school and college levels in the States of Manipur  and Assam since many years.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;&lt;strong&gt;JI: Your comments and suggestions on indigenous songs, present and future.&lt;/strong&gt;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;LK:  You see, the development of music, or for that matter any  development follows the well-known Hegelian concept of dialectical  materialism of thesis, anti-thesis and synthesis. This is an endless  process in life’s journey towards perfection. &lt;/p&gt; &lt;p&gt; Take our traditional songs as thesis. Blending of our traditional  tunes and the Welsh tunes provides anti-thesis and the result is  Lengkhawm Zai or Hla. Fusion or synthesis of Lengkhawm Zai and songs  from R. Sankey’s compilation Sacred Songs &amp;amp; Solos and other  compilations provides a new tune which is partly western and partly ours  and most songs or hymns composed between 1970-1980s belong to this  category.  &lt;/p&gt; &lt;p&gt;From here, some of us went back to our cultural roots and composed  songs based on analogies from our folk tales and these new songs are  published under the title of Hla Thar Bu (New Song Book).  Some  fundamentalists amongst us are up in arms against some of these songs as  being too mundane and theologically untenable and forbid their members  from singing in the church and formal occasions. Others however do not  see any harm in using our cultural analogies to bring home a gospel  message to the people. The common theme of these songs is escapism,  perhaps subconsciously influenced by the drug culture. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;Along with these escapist songs, a new strain of hymnal has sprung up  in the 1990s with much faster beats and lively tunes to keep pace with  the demands of the generation of the keyboard culture, gun culture and  drug culture resulting in the mushrooming of new songs almost at the  rate of commercial production level. The common subject of these new  songs is revolving around corruption and degeneration of all kinds that  are gnawing away the moral fabric of the society, the various ailments  afflicting the society and the church, the urgent need for a reform and a  return to God and a desire to inherit heaven. Many of these songs are  running commentaries on what they wanted God to do for them and not what  they can do for God. One composer even went to the extent of asking God  to tell him who his families were! They lecture on God as if he were  deaf and dumb or stupid and ignorant of his duties. Many of these songs  seem to lack theological soundness and most important of all, divine  inspiration. Literature reflects the space and image of the society it  portrays.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;All  said and done, what is most important in any fusion of culture is the  retention of the major trait of its original character and personality  which is the backbone of its identity. Culture is a living thing and  keeps on evolving through innovation or fusion with other culture it  comes into contact.  In this process, there is a tendency for stronger  and more developed culture to submerge the weaker one. This is the point  that needs to be addressed in all seriousness.  If we go too fast in  copying the tunes and music of others, we invite the danger of losing  our own and the next step is extinction.  I strongly believe that one of  the keys to our survival is to firmly cling to our cultural moorings  and welcome any positive evolution towards perfection. In this process,  Thangngur’s hymns will always serve as a ready-made survival kit.&lt;/p&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-7350549633158519302?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/7350549633158519302/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=7350549633158519302' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/7350549633158519302'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/7350549633158519302'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/02/analysis-of-thangngurs-hymns-interview.html' title='Analysis of Thangngur’s Hymns: Interview'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-1214396628777739911</id><published>2011-02-11T12:41:00.001+05:30</published><updated>2011-02-11T12:41:54.524+05:30</updated><title type='text'>Ka Sierkop Buon</title><content type='html'>It's easier to succeed than to fail. &lt;br /&gt;- Samuel. Truett Cathy (1921-)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; High School ka lut hnungin ka petek a. Ruol elna tiengah thä ka thla dul a. Chu chun a mi pot hnuoi nasa hle. Chun, algebra hmel ka hmu phata inthokin ka sierkop hnàm a zuol a, ka thiem thei ruol loah ka ngai a, pawl kuo ka thawa inthok lem chun algebra chu ka bawikawt ta hiel a. Algebra class kan nei ding zat hin ka ruolpa Lalkhawmawi Tuolte kuomah, “Mawia, algebra-in Sap be hliek nawng ei tih” tiin suok ka rotpui hlak a. Ama khoma a lo inhnik ve naw bok leh, kan suok thràm thrám hlak a.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Kum 1957 khan Gauhati University hnuoiah Matriculation kan hang ekzama le, kan pahniin ke van saiin kan tla thum dot el a, kan iniel hmel khom a se hle. Kei lem chu ka sabzek theida sierkop-ah hnè takin ka fail a, mark 100-ah mark 5 ka hmuh. Ka thabona le intlawkna ra ka sik a ni leiin nuorna ding um nghal lo, vìng taka nghat inhil bak thaw ding a um nawh. Bawng hruol leh inthoka thing awn inchu ding hlak chun, a rinum lem hremhmuna inkhai lut a ni el bok si. Tawp tak a nih.&lt;br /&gt; Sabzek dangah ka thaw thrat vong leiin kum nawka ekzam dingin sierkop chauh an mi’n battir a. Kum khat tâl top ka buon hnungin ka ekzam nawk a. Ka mark hmu hmasak le hrilkhi chun a lêt thumin hma ka sawn a, ka fail dan a zie-um hret ta a, sienkhom fail hnê tak ka la nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Tu zet hin chuh ka Mongolian hnàr tawi le bong tak khom hi ka hmu vù vú el tah. Ka sikul kaipui, ka chung en bik lohai kha College an kai a, an hung chawl châng suit leh nghawngor an sui par a, thawveng takin an lèng a. Zonglai nau nunghak liminlo deuh nei nu le pa taphot mit fukna an ni a, chibai loin an fe pèl ngai nawh. Chuong laia fail saiip puon sila lo inthrung hil ringot el chu inzakum tak a nih. Ei huon thlai an hung pet nuom vaih lem chun, fail dai dawrawm taka bielnuhai lo inhuon khum chu a him tawk naw hle a, dang hnè huphurum tak a nih. Chu chauh khom chu a ni nawh. Puipung ni le inchuklaihai inkhawmpui nikhuoah thri bê china ngai an ni bik tàk leiin mipui hma dawsangah thrungna an hluo bik a, thuhrilna chanvo an chang ngei bok a. Fail puon silhai kha chu an thuhril ngaithlain kil khatah sathu ûm ruok angin ei lo intung ve phâk trawk a, ei keltemeng ngawi ngawi el a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Fail chu inzak a um chauh ni loin rinum deuh a nih. Voi hni zet Matric ekzam-ah ka hang fail hnung chun hmelhriethai khomin chanchin an mi’n don zui tah naw a, indon ding a um naw a, indon hai sien khom a donna thar ding a um nawh. Fail chu fail a ni tlat si leiin, a hmai trawmna kha hang kei mar a, hril tlor rak thei khom a ni nawh. Fail chun lungril a kei hnuoi nasat êm leiin ensina hmang chi khom a ni nawh. Nghatna tieng photah khawvel hi a’n nìm a, sîr tinah thimin a mi nang vel a, hlimna kawl êng hrim a’n lang nawh. Ei hlim le lawm nia kuta hang lo phâk ela hnaia inlang arasihai chu hang thlir inla, an hla tah èm ém a; hnuoi tieng ngha inla, a tawp rawt a. Ei hlim (shadow) chauh hi mi umpuitu le zuitu um sun niin ei hriet a. Khaw var hi ei inzak a; thim hlak chun ei nun pikna a sukpik zuol chauh bok si.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Voi hni zet Matric ekzama ka tlol hi ka vangduoi lei ni loin ka tù ra, ka phu ang char ka sîk a ni a, vuina ding hrim ka nei nawh. Sierkop ka pawlser a, ekzamah a mi pawlser ve el a nih. Lo ngaizawng hle lang chu mi ngaizawng ve el a tih. Ha aia ha, mit aia mit. Sierkop hi ka thiem thei lo dingah ka sie a, chu chun ka’n hnikna a sukbo nghal a; thiem dingin thrang ka lak ngai naw a, hun ka pêk tam naw a, hne tumin ka buon tak tak ngai nawh. Sierkop thiem naw ni chuh inzak thila lak nêkin insuongna takah ka hmang lem hlak. Mi invêt chun invêtna kuonga muolphona le inzakna bu thring thùm, keima buotsai ngei chu, ka kîl naw tak leh! Ei thilthawin hlim angin a mi zui pei si. Chu chu hringnun khawvel dan a nih. Nuorna ding hrim a um nawh.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Matric ka fail hmasa tak kum 1957 hin nun umzie inthûk lemin ka ngaituo pha a. Sierkop chirdûma intâng song ding chun ka’n sie phal lul naw a, chu sierkop chirdûma inthoka intâl suok el dan chu ka hriet bok si nawh. Thu le hla tienga ruok chu, ka nun thim, beidongna le khawsawtna ruoma inthok chun hmâ la tranin, hringnun thlirna hla iemani zat ka phuok bakah, tienami pakhat, SANGI &amp; THANGSIEM ti ka ziek a. Hi hi ka tienami ziek hmasa tak a nih. Hi tienamia ka tar lang tum tak chu, mihriem nunah, abikin nunghak-tlangval inhmangaina ramah lawmna le mangangna, innuina le trapna, lungawina le lunghnûrna, inditna le intheidana, inditsakna le inthikna, inringzona le inringhlelna, ni êng mawi le khaw innimin hmun an hluo insawk dan a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Mihriem nunah ei thaw hmasa tak seng hi ei nuna mellung poimaw hmasa le inchik tlak a ni seng a. Hi ka tienami ziek khom hi ka nuna mellung lien tak pakhat a nih. Kum 1958 khan ka ruolpa Khamlienin a mi hawpek a, Kangreng khuoah a chawi thlak a, an sukbo tah a nih. Ka kutsuok ka’n hmang lai po poa ka thil inro tak a nih. Hi tienami hi ka ngaituo suok thei po drama ruongama rem khawmin 1962 October-a Hmar Students’ Association General Assembly, Sielmat, Churachandpur-ah a lem kan inchang a; HSA inkhawmpuia lemchang suok hmasa tak a nih. Chu taka lemchangtuhai chu: Thangsiem lemah a ziektu keima; Sangi lemah Thangkhawl (T.Kholly); Sangi nu lemah Dari, a hnunga ka nuhmei hung ni tah hi a nih. Hi truma nupa dinga inman kan ni a, ka nuhmei hi ka tienami ziek hmasa tak ra suok a nih. Thu chu taksaah a hung inchang a, ka trângah a’n bei song tah a nih. Hi hi lemchanga ka thrang hmasakna tak le nuhnung tak a ni bok. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Matric-a kan tang lai thua bok kir nawk inla. Khânga sierkop chîmbuka kum hni zet ka’n tang buoi hnung khan sîp sama mi thrâm hartu thil pakhat a um a. Nunghak lengnaah ka ruolpa pakhat le a nunghak leng chun ka hla phuokhai le ka tienami ziek chu titina takah an nei a ni awm a. Tlangval dang lêng ve, mi lo er rutu chun, “Dam sunga Matric khom tling zo hlei lo ding hriet sa, hla le tienami a phuok kûr nguoi el naw leh ieng dang am a thaw tah ding!” a ti a ni awm a. A trong dan chun ka ruolpa le a nunghak lung chu namen loin a khei a, mi hril kâr mol an nghakhla a. Hi thu hi ka hriet chun, keimaa tlawm ni nuom nawna lungril kha a cho suok a. Ka lungrilin chuonga mi titu kuoma chun lawmthu ka hril mol mol bok a. Sierkop chu pawng laka bei dingin, thla thum chauh ka nia muol mi liemsan ka pa hming sâlin, ka tha zoi tah chu inzimarin, hma ka nor tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chuongchun, kum sawm sunga Gauhati University hnuoia Matric ekzama zawna le a sàngna, a bua an siem chu ka’n chawk a, baihat vong tumin thrang ka lak a. Ka thil tum chu thil hautak a ni a, pawng baihat ringot el chu thaw dan hmang khom niin a’n lang nawh. Sienkhom thaw ka tum tlat a. Naupang chite ka ni lai ka nuin, “Sal sari laia naupang tak chu iemani bek an la hung ni hlak an ti a. Nang khom iemani bek chu ni tumin thrang i lâk hlak ding a nih” tiin a mi’n fui hlak a. Chu thu chun ka naah dar a vuok zing a. Ka ngaizawng el khom ni lo, ka hmangai chun Matric tling phak ngei bielpaa a nei chu a phu a, chu nêk daia insang lem le ropui lem chu a phu nawkzuol a. Chu chu ka thawpek thei si naw chun a bielpaa inbûk tlak khom ka ni naw ding a nih ti ngaituona chun tum ram insang lem pana tlan hrat dingin a mi hawl a. Chuong thilhai chu hratna thar mi petu, ka na tlep tah hnung sukkaptu le beiseina hring le tumruna thara mi’n thuomtu an nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Sierkop hi a dan ang taka chok chun chok suok olsam tè a nih. Mi chok suok sa baihat tum chu lungpheka li lut tum ang deuh a ni thung. Baihat harsa taka ka hriet chu Simplification a nih. Sienkhom, ngaizawng hmêl angin hang en inla, hang ngaizawng inla, baihat thei a lo ni pei. A châng chun ngal kûr zawk zawk khopa rik tlàmpui phur a, inthuok hlop hlopa tungmitlik hraw ang elin, baihat a’n tak talaw leia thlantuiin a mi’n sil hiel chang khom a um ve thei a nih. Hringnuna Getsemani huon thim le Golgotha panna lam khokrok hraw tah hai chun chu lampui khoinkham zie chu hril fie ngai loin hre thiem el an tih. A hraw nuom naw le pei naw hai ta ding chun lampui invetthlak a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Kum 1959 a hung tlung dèr el tah. Chapchara chun Matric a voi thumna ekzam dingin Imphal ka tlung nawk ta hlol a. Tuta trum hin sierkop chu a hnuhnung taka dingin an sie tlat a, a mak ang reng khop el. Sabzek danga chu inkhêl loin ka tling ding ti ka hriet sa a. Sienkhom, ka hmaah ka hmelma lien, sierkop kulpui thriek ding a la um a, lungril a zâmin a la muong thei naw a, sungril a la’n thin der der a, so khom hang them inla, a chawmchawrok a nih. Sierkop kan ekzam hma zan chun ka hang in dier dier a, mang ka nei a, ekzam hall-ah ka lo inthrung a, zawna an hung sem a, pakhat khom don thei ka nei naw a, beidongin khâk ka dom a, thlantuiin a mi buok a, ka meng hil a nih. Huihah…a va hang sawlumthlak de aw! Ka hang thrang chun ka mang a lo ni hlau a, ka’n thuok huoi el. Chuong ang deuh ngot chun zankhuoin ka’n tàl buoi a, ka in tlawm hle.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Ka ta dinga indopui voi thumna ni chu thral romei pik tak karah hmel phak tak putin a hung suok a. Kei khom chu ka in tlawm leiin ka zing tho hmel chu phak le thu inlêt tak a nih. Tûk dangah ka thothang thrain ka bu fak a’n hnik thei vei leh, hi tûk hin chu nuha bausiet invoi ang elin, Manipur bu inhnika hril khom ka bauah a phak-kha tlatin ka hriet a. Thophak tûk hin chu iengkim ei hmu phak ve el a lo ni awm ie.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Phak tak le lu inthur takin kan ekzamna ding Raja Dumbra High School, Manipur Rêng in kot, Tribal Colony panna lam thlang chang tienga um chu ka tlung a. Sawt naw teah ekzam dar, a thren ta dinga jubili dar, suokna dar hlimum ni ding, a thren ta ding ruok chun lungngaina dar ni ding chu a hung inri tleng tleng a. Kan lut diel a, kan thrungna ding senga chun to thriepin kan inthrung thrap a. Kei khom roll number 955 inbelnaa chun ka thrung ve ràn a. Ka lung chu kuduk kuduk kuduk tiin a’n phu hlawp hlawp a, thisen a pam chik puot puot a. Chu chun ka so inphu pangngai nek daia insangin, Kenya rama Masaihai lam, an dung chen chena insanga an inchawm zok zok ang elin, an chawmtir zok zok el a. Lú a mui chuoi chuoi bok a.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Zawna an hung sem a. Tha ril inthin der der pumin ka lak a. Ka hang en thuok a. Makti taluoin, ka mang sawnin, ka sie nawk a. Ka mit ka hang nuoi a. Ka en nawk a. Ka sie nawk a. Ka en nawk a. Ka mang hlak chu a ni bok si nawh. Hmai hupa mit insimin, Laltakhai Laltak kuomah ka trongtrai a. Ka bula thrung chun, “I bei a va hang dong hmel de! I’n buotsaina a suok naw am a ni?” tiin a mi’n don a. Ka sàng nawh. Sâng thei ngirhmuna khom ka um nawh. Ka hnuk a ulh a, ka trap a suok a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Ngai ka aw deuh hnung chun zawna chu chîk takin ka bi a. Arithmetic le Geometry-a zawna po po deuthaw chu ka baihat, a thu le nambar khom thlak mang loa an hung thaw non a nih. Zawna siemtu kha a va hang thiem cher cher de aw! A sangna tin chu darthlalang fie taka inen anga fie hin mitthlaah ka hmu kieu el a. Mani thiem zawng zawna hung suok hang hmu chu dam man a um a nih. Tu hin chu College ka lut theina ding lampui daltu, sierkop kulpui chu, Jeriko kul anga beram ki muta ni sari hèl khom ngai loin, ka kawlom hmur chikte, a hmang thiem ta dinga hratna le thilthawtheinaa sip hin hang thai zeuh ka ta, a chim thla ruop el ding a nih. Aw, inhoiin phùr a va hang um de! Rawl tawpa hnena hlado insam a, laipui inring taka tlang tlirh ka va hang chak de aw!&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Chuongchun, arithmetic zawna chu ka hang sang tran a. Full mark deuthaw an mi pek nuom chun mark 33, tlingna mark neka mark thuma tam lem chu ka zêngpuiah ka hlu lut der an tah. Chieng taka tlingna dingin mark 5 phur Geometry zawna pakhat ka hang thaw nawk a. Tu hin chu mark 38 lai ka thai suok tah. Kut par thliek meuin ka mark hmu zat ding chu ka hang tiem non a. Ka sàng dan method leia mark tlawm te an pei a ni khomin, tling chu bêl sung sa ang a ni tah.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Dit tawk ka nga tah leiin, geometry zawna dang ka hriethai khom chu sang ta loin suok el ka tum a. Darkar khat inrik hmaa suok phal a ni naw leiin a’n rik hun ding chu nghakin ka thrung veng veng a. Ka bula um, ka ruolpa bok chun, poi mi tipui hmel èm ém hin, “Kha, hriet i nei mang naw am a ni? Ka ta hi hung kawpi el ta la” tiin thrahnem ngai takin a mi hung bekbor a. Mi vengtu (invigilator) khom chun a mi lunginsiet ve ning a tih, “Thrangpui i ngai am a ni?” tiin a mi hung indon ve a. Thla dêt le lirh inhuot ve ang elin, kei hlak chu ka voi khor innui hù ringot a, ka don nawh. Ka tling ding ti ka hrieta inthok khan lungawina tlanga chuong ka ni tah.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Darkar khat inrîk char chun ka answer paper chu mi vengtu invigilator ka pêk a, sechal thlung ningintel, ei insuo chara a huonga inthoka a lìm suok ang elin hall-a inthokin zâng vukin ka lìm suok a. Mi vengtuin ka answer paper a phet lai chu tuola inthok chun mit sirin ka enthlak a, a pé sat lai chu ka hmu a, chu chun a mi sukhlim zuol a. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Hall ka lut tawma tuol boruok pik churh el kha hlimna eng mawiin a lo inzàm khum ta a. Kuva le zeupuok le nepnawi dang dang zortu chalrâng Meitei nupuihai chu lam sirah an lo inthrung tlar diet a. An kuva zor chu ka’n chawk a, ni dang nekin inhnik bikin ka hriet a. Panama sikret tluon khat kan chawk bok a, a hawp thrang ang elin ka hang hip veng veng a. Chu zoah hmùr sukbielin, damten a khu chu ka mut suok a, pâr chieiin, zalen èm émin boruokah an inzàm darh chiei chiei a. Infiempui tum ni awm hrimin tro thlifim innem chun a hung hnot a, lam sira gom thing hnahai chu a thawi hning sel sel a, an zar mawitu nauban parhai chu a mut trilh trak trak bok a. Iengkim el chuh ka hmu mawi a; thilsiem po poin ka lawmna chu mi lawmpui dingin ka ring a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Trinna dar a hung inri a, ka ruolhai chu ekzam hall-a inthok chun an hung suok trak trak a. A threnin zawna intakzie chu hrilin chier thusim an inzawt a. Kei meuh khoma ka thiem a ni tlat leiin an thu sùrpui chu ka tak chei rak nawh. Kan ruolpa pakhat chun, “Iem a ta, i va suok inhma ngei de?” tiin a mi’n don a. Kei chun, “Ka dit tawk a tlawm a, ka nga inhmaa a nih” ka ti ringot a. Mari nau pai lai tluka ngaingama um kei khah fail nawk dingin an lungrilin an mi sie vong a nih. Hi ni ang hrima ka lawmna insang hi ka tong nawk tah ngai nawh. Ei sin inrim ra Pathienin a mi’n siktir hin, ei thaw inrim nasat po leh ei lawmna an sang zuol el a lo nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Rizal suok ni chun Imphala inthoka Meitei chanchinbu Bus-a an hung phur ding chu beisei le inthin pumin Churachandpur Police Thana kotah kan lo nghak far a. Bus a hung tlung a. Pa pakhat hin rizal chuongna chanchinbu phek lien deu el hi a hung phor a, kan bawr lai lai a. Ka roll number ka hmu vak naw a. Chuong lai chun rizal en nuom pakhat hin a mi hung hneng suok a, en thei loin iemani chen ka um a. A en inchu kan tam leiin chanchinbu chu an pot thler nawknghal a. A thlêr khing chu mi panga hin kan bawr a. Ka roll number ni awm tak hi a chuong vé va a. Meitei trong hi Bengali hawropa ziek a ni leiin, an nambar ziek dan ka hriet suol palh inlauin, ka enpui Meitei trong thiem kuoma chun, “Hi hi ieng nambar am a na?” tiin ka’n don chieng a. Ama chun, “Nambar zakuo sawmnga panga. I bielnu nambar a ni?” tiin a mi fiem a. Kei chun, “Ni e, ka bielnu roll number tak tak a nih” ka ta, kan nui a.&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-1214396628777739911?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/1214396628777739911/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=1214396628777739911' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1214396628777739911'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/1214396628777739911'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/02/ka-sierkop-buon.html' title='Ka Sierkop Buon'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-2589526753069357362</id><published>2011-02-10T10:07:00.000+05:30</published><updated>2011-02-10T10:08:03.686+05:30</updated><title type='text'>Thawnthu Phîr</title><content type='html'>Thawnthu ziak duhna thlarauin mi tur a. Ka rilru kamkitu, thawnthu lo tla ve lah a changtu thuhmun ni si, an pan lam chu Mat leh Rialtui an sawi ang mai, a tawp dan phei chu a letling chiah a ni a. Pakhat chu ‘tragedy’-a tawpin, boralna thlalerah a vâk lut a, kum rei lo têah romei angin a zâm ral a. A pakhat zawk erawh ‘comedy’ niin, lawmna ni êngah a chuang lut a, hlimin a lêng ve thung a. A eng thawnthu chu nge dik zawk ang tih hre bik loin ka thlir tawn ka thlir tawn a. Tran lam ka nei a, trahna ni loin hlimna riin a thawnthu chu tawp se ka duh a ni. Mahse, ka tran lamho thlêk dan leh ke chheh dan chuan ‘tragedy’ a tin tlatin ka hre bawk si. Chuvangin, tun thleng hian ka thawnthu ziah tum chu ka la ziak tran lo a ni. A thawnthu ruangam tur chu i han thlir thuak teh ang.&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;July 15, 2500 A.D: Library of Congress, Capitol Hill, Washington DC. A trobul chhui chhuah tum tlangval pakhat, a hming Jou Richard Cayvom, mingo pangti ang pu tawh, hmai fangah erawh Monglian emaw Red Indian emaw thisen zungzam atranga lo kal ni ngei tura lang si chu Library of Congress-ah hian thruin ka hmu a. He Library hi khawvela library lian ber leh zau ber, a bilding chhuat innghahna thrut zawl ringawt pawh acre 64.6 a zau, 1980 chawhma bawr velah pawh khan lehkhabu maktaduai 130 aia tam, trawng hrang hrang 460 chuanga chhuah, an lehkhabu dah tlar zawng zawng chu zawm khawmin mel 532 (km 951 vel) a sei a ni dêr tawh a. Chumi atranga kum 500 hnua a ropui chho zêl dan tur chu mahni threuha hisap mai a thra zawk ang. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;He tlangval hi engah nge Library of Congress-ah kher hian a trobul zawn chhuah tuma a kal le? A kal chhan kimchang zawk chu thawnthu ka ziak huna tan (ka ziak a nih ngai chuan) dah ila. Tunah chuan, a tawi theih ang berin sawi ila. He tlangval hriat phak ve chinah chuan an chhungkua mipa hmingah ‘Jou’ a tam êm êm bakah an hming tawpah an chi hming ‘Cayvom’ a telh vek a. Hei hi a chhan zawn chhuah a tum a ni. Hemi Library-ah hian kum 500 aia tam liam tawh khan mi pakhat L.Keivom intiin Zoram Khawvel tih bu hminga lehkhabu engemaw zat a ziak kawpite chu a dah tih computer atrangin a hai chhuak a. JOU leh ZO, CAYVOM leh KEIVOM tihte chu awmze thuhmun, ziak dan hrang mai em ni ang tih heng lekhabute atrang hian zawn chhuah a tum a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mahse, Zotrawng thiam ve si loin engtin nge a zawn chhuah tak ang? Computer khawl thluak hmangin zawn chhuah a tum a ni. Khawvela trawng awm zawng zawng, ziak ngeia lehkhabua an dah luh tawhte chu computer hmangin boruak zaiah dah luh vek a ni tawh a. Trawng bul atranga thu mal tin awmzia chhut chhuah theihna Computer Dictionary thra tak COMDIC an tih mai chu an siam chhuak tawh bawk a. Trawng rêng rêng lo chhuahna zungpui hriat tawh chuan eng kau pêng zel atranga lo chawr chhuak nge tih awlsam takin a chhui thei a. Chumi khawl hmang chuan kum 2500 AD a an Saptrong danglam tawh tak, MONDOLINGUA an tih, khawvelin trawng tlanglawna a hman chuan ZORAM KHAWVEL lehkhabute chu a lehlintir ang a, a chhiar ve mai dawn a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Jou Richard Cayvom chuan a pi leh pute trobul, JOU chu ZO, CAYVOM chu KEIVOM tihna ngei a nihzia leh a chi hming lo chhuahna KEIVOM ZO chu Mizorama awm a nihzia awlsam takin a hmu chhuak nghal a. Hemi kailawn a zawh thlen thleng hian, ka thawnthu ziah tum hian harsatna a la tawk lo. Chumi hmun thianghlim, a pi leh pute lo chenna ram chu ke ngeia rap ve tura biakzina kal a tum atrang chiahin harsatna lian tak a tawk ta a ni. Chu chu a chhan enge ni ta ang? A biakzin tumna ram hmel chu a lan phîr tlat vang a ni. Hmêl khat chu thawnthua Maurawkela hmêl an sawi ai maha chhia a ni a; hmêl dang erawh chu hmêl thratna dila Maurawkela a inbual hnua a hmêl thrat ang mai a ni ve thung. Chumi bakah chuan Aladin Khawnvar an sawi ai maha thra zawk, thiltihtheihna khuang mak tak, ‘Zawng khuang’ a la neih lehnghal! &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hmêl pakhat chu i han thlir hmasa phawt teh ang. Jou Richard Cayvom chuan a pi leh pute chenna ram ni thrina sawi chu map-ah a han zawng a, a hming a hmu zo ta rêng rêng lo. Sinai tlang, ro leh filh ang maiin, chung lai tlangram chu thlaler hmun, mi rauhsan hnu ram lo chang tawhin, ZO DESERT (ZO THLALER) tiin map-ah chuan a chuang a. Lui kam hnawng leh hmun hlui threnkhata khaw awmte hming zawng zawng deuhthaw chu ‘PUR” emaw “MYO’# emawin a tawp vek a. Kum 500 liam tawha map nen a han en khin chuan ram hming leh khaw hming pangngai la pu reng chu tlêmtè chauh hmuh tur a awm tawh a. Aizawl chu Aipur, Lunglei chu Patharpur, Halkha chu Hakawa, Falam chu Falamyo leh Tiddim chu Chinmyo an lo ni ta daih mai! Khaw nge a mihring cheng hmasate kha an awm tak? An ram thing leh mau kit fai vek a, mahni leh mahni inhal ral a, ruahtuiin a ram a bawikawt hnua thlaler ram ro leh filh a lo chan tak hnu, mahni leh mahni an inrawk ram hnu khan khawnge an riral tak? Kawrapson chirhdupah an pil bo ta vek em ni ang? Nge, an nghawnga hlîngtute khan bawih-ah hruaiin an sa an phuntir ta vek zawk? He thawnthu tawpna hmel hi a durin a chhia a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Pakhat zawk erawh hmel danglamna tlanga chuang a ni thung. Cayvom chuan tourist map hlai pui chu a han pharh a. A pi leh pute chenna ram chu khawvela ram hring nuam ‘Green Belt’ tlêm la awm chhun zinga pakhat, hmun tin atranga chawlhzina lo kal tourist-ho fuan khawmna hmun pakhat a ni. Khawvelin hma a sawn zel rualin ram zau tak tak inhlawm khawma sorkarna siam aiin khawvel sorkar pakhat chauh a awm tawh a. Chumi hnuaiah chuan hman laia Grik-ho inrelbawl dan ‘City State’ ang deuh hlekin, ram bung tin chu an awm tawh a; inkal pawhna hmanrua changkangin a chak tawh a, eng hmun pawh ni khata thlen phak lohna a awm tawh lo a; passport leh visa a trûl tawh hek lo. Mi tinin an taksaah chhinchhiahna an pu a, chu chu an nihna hriltu, an passport leh identity card (ID) a ni. Heng lai hmun pawh hi JOULAND CANTON tih a ni a, map-ah pawh chutiang chuan a chuang a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Mahni an indan hnua an hruaitu Selesih I, Selesih II leh Selesih III te hun chhungin kawrapson zawng zawng an then fai bakah an ram hausakna hnâr ber ruahtui tla leh lui hnâr zawng zawng chu a thlawna luan raltir mai tawh loin, an lui leh ruam zawng zawng deuhthaw chu an khuap a, dil mawi tak takah an chantir bâkah kawlphetha siamna khawl an bun thluah a. Kawlphetha an hman sen loh zawng pawnah an hralh chhuak a, an sum hnârpui ber zinga pakhat a ni. JOULAND CANTON zawng zawng chu thing hlu chi tinreng, hun bi kima pâr leh rah thrin chiin a khat a. Chung ngaw bukah chuan sava tinreng an lawi a; a hnuai thel hunah chuan ramsa tinreng an tla khawm a. Lui an khuap zawng zawng chu dil mawi tak, tuia infiamna leh chen hlimna hmun nuam a nih bakah sangha kulhpui a ni a. Hmun ruak leh remchang apiangah kawlphetha hmangin, fùr leh thrâl duh hun huna thlai leh pangpar mawi tak tak chin theihna ‘Green-house’ an siam thluah a. Chhuan chhama mei alh en a awm tawh lo a, kontrawl buhfai hming pawh an hre tawh hek lo. Tui chhama hawi hil aiin khawvel hmun hrang hrangah an ‘fiaratui’ thiang chu an thawn chhuak ve tawh zawk a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ka thawnthu ziak tum hi ziak ve dawn ni ta langin, engti zawngin nge i tawptir dawn? Duhthusam ringawt zuia a thawnthu i kalpui chuan ‘comedy’-in i tawptir ve duh ngei ka ring. Mahse, i thawnthu chuan thudik a zawl si loh chuan hlutna a nei lo ang. Chîk takin bih langin, kan rilru puthmang, kan mizia leh nungchang tlangpui leh kan khawsak duh dan hian a eng hmêl zawk nge hrin chhuaha i rin? Tuna a tak ngeia kan nuna kan ram leh hnam hlim thla kan ziak lai mêk hmel hi zawng a dur a, lungngaihna no a dawm a, sa seh kawr tret tak hain saiip puan a veng a, a chalah “Hnam ral tur’ tih leh a hnungzângah hawrawppuiin “Kawrapson kansar leh AIDS vei” tih a inziak a ni. Bawih nihna thirkawl an buntirna kut leh ke hmawrte pawh phâr hriin a ei hek huam tawh niin a lang. Mahse, chu chu hemi thawnthu tawpna hmêl tur chuan kan duh si lo a ni. Enge kan tih tak ang? &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan thawnthu kal ta, kal mêk leh kal zêl tur hi Zofate zawng zawngin kan nuna kan ziah threuh a nih tlat si avangin i ziak fimkhur ang u. Finna leh remhriatnaa thuamin, huaisenna lukhum khumtirin, dikna, rinawmna leh tumruhna phaw haktirin, inhmangaih tawnna thinlung leh inthurualna leh inzawmkhawmna rilru puttirin, taihmakna leh tuarchhelna pheikhawk buntirin, thil siam thiamna leh zai zap thiamna kut i vuahsak ang u. Israelho chuan an thlahtu Abrahaman Hit mi Efrona hnen atranga ram a leisak Hebron khuaa awm, an thlahtu ram lei hmasak ber, rikawt ngeia awm (Gen.23) chu kum 4000 a vei hnu pawhin an la luah reng asin. Israelho dinhmun hial pawh chhuhsak tuma ramtrangho Zofate hian tun atranga kum 500 hnuah &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kan Zo tlang ram hi chhawrpial rûn i iang e,&lt;br /&gt;Hal lo ten lungruala dar ang kan lenna&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;tiin kan la sa ve reng ang em? Chu chu zawhna chhan har tak, kan thawnthu ziak tum thu laimu inthlunna chu a ni. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;* Originally written at Milan, May 9, 1993.&lt;br /&gt;# ‘Pur’ leh ‘Myo’ chu khua tihna v eve, a hmasa hi Vai trong, a hnuhnung hi Kawl trong a ni.&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-2589526753069357362?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/2589526753069357362/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=2589526753069357362' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/2589526753069357362'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/2589526753069357362'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/02/thawnthu-phir.html' title='Thawnthu Phîr'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-4625608510215085708</id><published>2011-01-28T00:29:00.000+05:30</published><updated>2011-01-28T00:33:19.500+05:30</updated><title type='text'>Misawnari Sulhnung: Lekhabu Thlirna</title><content type='html'>&lt;span style="font-style:italic;"&gt;The spread of Christianity into the non-Western&lt;br /&gt;world, principally as a missionary achievement, is one&lt;br /&gt;of the great success stories of all history.&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;- Ruth A. Tucker&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 2010 chu Zabili kum (Centenary Year) a ni bok a, a kum le inphuin Saptrong le Hmar trong chokpol Souvenir le lekhabu iemani zat zet a suok a. Chuong lekhabuhai laia suok hnuhnung tak chu ka tupa Ramthienghlim Varte buotsaih ‘Rev. Thattinlien Sungte: Lal Sipai Tha Le Ringum’, phek 254-a sa, Pi Khawtinkung Buhril sutpek a nih. Phek 140 chu thu ziekin a hluo a, a dang 111 chu solfa le inkop a hla phuok 56-in. Misawnari a ni hmaa Tlâng hla (hla lenglawng) a phuok, a hla phuok danghai neka hla mize nei lem le bel chieng dawl lem, naupang inchuk ding sabzeka thlang hlaw um sun pahnih- Nemrang Puon le Pi Burtui- le trong pathum-Hmar, English, Hindi- inpola a phuok hnampui hla ‘Chûnnu India’ tihai chu a thrang sa ve nawh. A hla phuokhai chu Hmar Hla Suina (1980- p.225-227) a ka thluoi tah sa a ni leiin le ka hmu dan a la danglam chuong naw leiin hril non ngai loin ka ring nghal tum a nih. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kum 1958 September khan Sartuinek tlangval, Thattinlien Sungte, Chawnga naupa chun ramthima rong bawl dinga a lungrila chona um chu ngai poimawin an khuo a suoksan a, Churachandpur a pan a. Americaa inthoka sutria hung, IBPM Executive Director ni lai Rochunga Pudaite-in ringtu an la um nawna Bhutan ramin rongbawltu a mamawzie thu Saikot inkhawmpuia a hril a ngaithlak chun a lungril a tawk a, chu ram ngei chu sut dingin kum khat hnung, October 1959 khan a’n thok suok a, West Bengal hmar tieng, Darjeeling District-a sub-division pakhat khawpui Kalimpong-ah a lut a, February 1, 1960-in Bhutan ramah a lut a, ni ruk hnungah Bhutan khawpui Thimphu-ah a’n vak lut tah a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thimphua inthoka hung kirin Saikotah inkhawmpui a hmang a, Mizoram a sir bok a, Kalimpong tieng a kir nawk a, March 15, 1962 khan Border Road Organisation (BRO) hnuoia General Reserve Engineer Force (GREF) an indinhai lampui siemnaa inhlawhai angin Bhutan ramah a lut a, Deothong-ah hmun a khuor a. Deothong hi India ram dep simsaka um, Samdrup Jongkhar District-a an hmunpui a ni bakah Royal Bhutan Army camp a um a, kum thum technical course inchukna Royal Bhutan Polytechnic (RBP) le Middle Secondary School a um bok a, hmun poimaw pakhat ve a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;January 12, 1966 khan Lunglei Government High School zirtirtu Lalnguri Sailo chu nuhmeiah a nei a. Sûl-inlea Mizorama an fe hnungin a nuhmei leh MNF thil le inzomin an man a, Nowgong Jail-ah kum thum an intang a. Ama chu 1970 khan an insuo a, a nuhmei ruok chu a case a la fel naw leiin Silchar Jail tieng an son a, chu taka inthok chun Aizawl Jail tieng an son tung nawk a. September 1971-ah a case an zo hnung chun Lalnguri chu a pasal umna Bhutan ram tieng a kir a, zirtirtu sin thawin a pasal rongbawlna chu a thlop thei nawk tah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Rev. Thattinlien Sungte le a sunghai chu 1971-1996 sung Bhutana an um hnungin Shillong-ah an kai tung a. Kum 1997-a EAC kohran an indin chun local pastor-ah an sie nghal a. A nuhmei Lalnguri chun January 10, 2001 khan muol a liemsan a; February 16, 2010 khan kum 79 mi niin ama khomin a nuhmei chu a zui ve tah a nih. A kohran umnain Gospel Centenary ni February 5, 2010-ah hmang ve hai sien chuh, a nghakhla èm ém, zabili champha hmang zoin chatuon inah lungawi takin a’n lawi ding a ni vei leh, Coleman Factor-in chu chu a phal si nawh. Nau pasal 1 le nau nuhmei 3 a thisan. Hi hi a tawi zawngin ei lekhabu thlir lai thu fun tlangpui chu a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Mi dangdai&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Rev. T. Sungte hi pa dangdai le mi chungchuong pakhat ve niin ka hriet. Thil vâng tak, thu hril thiemna, thu ziek thiemna, hla phuok thiemna le sak thiemna talen kol kop a nih. Chuong ang thilpek kol kop vong chuh khaw lai khom hmu ding an tam nawh. Ieng thu khom hril sien, ama tukvera inthoka a thlir dan, a awm thusuok ngei, inbulna (originality) nei, chu chu mawi tak, fie tak le thlum taka hril suokna ding trongkam hmangruo ser thiem mi a nih. Rawl truo thra tak le inring tak nei; hla sak thiem, hla phuok thiem, solfa thiem, pulpita inthoka thu le hlaa inruol ronga ngaithlatuhai inawi thei; tekhin thu ding pi le puhai chanchin le tienami hre ém èm; mi intîm taka inlang, sienkhom a huna chu inzak thrak loa hoihawm tak, inza tak le nêl taka mi pawl ngam le pawl thiem mi a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Bhutan rama a lut tran lai chanchin ngainuomum tak el chuh Hmar-Mizo trong le Lusei-Mizo trongin a hung ziek hlak a. Chuonghai chu chanchinbu hrang hrang le thla kip suok magazine-a hai an hung insuo uoi uoi a. Mizoram tienga suok, abikin sorkar magazine Meichher, Synod magazine Kristian Tlangau le Mizo Academy of Letters (MAL) magazine, Thu leh Hla –a hung suok, ka hmu phak taphot chu ka sie thra hlak a. Kan inhmu zatin artikul el bakah a chanchin (autobiography) ziek ngei dingin ka ngên non zie a. Shillong tieng a um hnunga kan inhmuin typewriter a nei naw leia a nuom anga lekha a ziek thei naw thu a mi hril a. Delhi tieng ka kirin ngai poimaw takin ka portable typewriter, la thar thra tak el chu ka thon a, a phurtu khom Pu Ruolneikhum Pakhuongte a ni nghe nghe. Chu hnung chun, Delhi tlangah voi iemani zat kan inhmu a, sienkhom a hriselnain tlum tieng a pan pei leiin lekha ziek dingin ka nor ngam ta naw a.  Khang anga lekha ziek pei le ziek thiem, Zoram khawvel rûn hlaktu kha, vate hmûr khuop ang elin, muol a liem chenin, chanchinbuah a rè tah vang vang a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei lekhabu thlir lai thuhmaah “Mi tam takin a chanchin ziek dingin an phùt hlak a, a nuom ngai nawh. Kei khawmin ka phût ve hlak a, ‘Isun a mi zawng suok dan le ei ta dinga an pekna hi ka ngaituo pha Bhutan rama ka rawngbawlna hi mi laia hril khawp ni’n ka hriet naw bakah insuk langsar tumna dama min ngai rawi an tih, ka damsung hin chu la buoipui naw phawt ro. A tûl vieuva in hriet chun damten la hung buoipui lem ro’ a ti hlak” (p.x) tiin ka tupa-in a ziek a.  &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Thu pêhèla a sàngna hi Saptrong chun ‘diplomatic answer’ an ti a, chu chu a zawna indon sang a, a thil indon tak ruok chu sang fu nuom si loa pumpel ti a kawk. Inhril hlîpnaa (scapegoat) a suonlam hmang chu Isu a ni daih! Chu chun zawna poimaw tak tak a cho suok a, chuong laia threnkhat chu: Kha hmaa Bhutan rama a rongbawlna thu le a tuor nasatzie tam tak a ziek, chanchinbua an insuo uoi uoi lai khan a suonlam hmang hi a lo la ngaituo naw ning a ti? A damsung chuh buoipui lo phot dinga a ti hih, a rongbawlna hung sui chieng hai sien, miin an ring ang hehu a lo ni si naw chun, muolpho palh a’n lau lei ning a ti? A rongbawlna hi a hlawk chun a bawl hlawk dan le a san, a hlawk naw chun a hlawsamna san, a missionary method hmanghai chu a hnunga rongbawltuhaiin an la hung hmang trangkai thei dinga zieka tar lang chu a tha bat sut ding, mawphurna a hlen ngei ding a ni naw am a ni? A rongbawlnaa ni tina Pathienin a hma a thruoi dan, a testimawni chu mi kuoma hril châk hlie hlie ding ni awm tak, to inchu lem dinga hriltu chu ieng thlarau am ni tang a ta?&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi lekhabu thu laimu tak chu Bhutan rama Rev. T. Sungte rongbawlna a nih. Amiruokchu, a bu ei tiem suok chenin Bhutan rama a rongbawl dan, ieng ang method am hmangin Krista kuomah mi a thruoi lut, ieng harsatna le dodalna am a tuok a, chuonghai chu ieng tin am a hne thei, ringthar a thruoi luthai chu ieng tin am Pathien thua chawmin a enkol tlei tihai le thil dang dang, abikin bulthrut a lo rem chunga a hnunga mi dangin hma an hung lak pei dan ding thu dam hrilna a um nawh. Ei hmu sun chu, inbuotsai lawkna mumal um loa a hrum a hriela ui mawl ram suka Bhutan khawpui Thimphua a fe thu a ni deuh ringot. A rongbawlna dang po po chu Bhutan ramah ni loin, a biel puo tieng India ram hmun hrang hranga inkhawmpui le crusade vela voi sawmthum chuong zet a thrang thu dam le Nowgong Jail-a MNF thil leia an intang lai thu dam a ni lem. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Tiktlaina dangdai&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Chuong chu a ni laiin, ka tupa hi pa tiktlai deu el a ni a, mark a pek thra khop el. “Bhutan rama a rawngbawlnaa ringthar mi 3000 neka tam a siem hman a, hril uor ni sien chuh a sing telin hril mei a tih. Ama ngeiin Baptisma an changtir chie hai chu 1000 bawr vel ni dingin a ring” (p.130-131) tiin a ziek. A tiktlaizie hril tâka chun, kha hma khom khan, Dr. Thanglung kha ‘Father of Hmar Literature’ a nizie namnghet a tumna luotah Baibul-a bu tam lem hi Dr. Thanglung lekhabu ziekah a sie lut a nih (Ref. Delhi Thurawn, February 17, 2008). A chunga Rev. T. Sungte-in ringthar a man zat a ziek khom hi a tiktlaina bawma khum sa ve him tak dingin ka ring. A san chu a hnuoia hin ei la hril pei ding a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tuta Bhutan rama mihriem um zat hi nuoi sari vela ngai a nih. 75% vel chu an ram le sorkar sakhuoa an pom Mahayana Buddhism (Drukpa Kagyupa) zuitu an ni a, 20% vel chu Hindu sakhaw betu, Nepali pêm deuh vong an ni a, a dang po chuh pipu sakhuo le sakhaw dang dang betu an nih. Kum 2008-a Constitution thar an lak lut khan a hmingin le a thuphungin, mani nuom nuom sakhuo zui phalna a uma chu mani sakhuo inphatsana sakhaw danga lut dinga inthlêm (proselytize) chu khap tlat a nih. October 6, 2010 khom khan Nepali tirko pakhat Prem Singh Gurung chun Nepali film inentir malamin a karlakah kristien film an entir leiin kum thum lung in intâng dingin a chungthu an rèl a nih. Tu hin khawvel hmun hrang hranga kristien pawl le human rights organization haiin Gurung hi insuo dingin Bhutan sorkar an nor mek a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Bhutan rama kristien um zat hi hriet chieng a ni nawa chu 6000 bawr vel ni dinga ngai a ni a, chuonghai chu Nepali deu vong, a tam lem chuh Bhutan sim tieng, India le inramrina laia khawsa an nih. Rev. T. Sungte umna Deothong khom hi Bhutan sim tieng India ramri bula um a ni a, 2005 intiem khan hi khuoa hin mihriem 2644 an um. An rêngin kristien-ah inlet vong hai sien khom kristiena Rev. Thattinlienin a siem zat nia hril hi a phak naw hrim hrim. Chun, mi 3000 kristiena inchangtir ding chun ni tin pakhat thruoi lut inla khom chawl loa kum riet lai thaw zom ngat ngat a ngai. A sîng zawnga tama inhriltir tum lem chu, Baibul a thon leia Communist pukhawi Nikita S. Kruschev, First Secretary, Soviet Communist Party a piengthar ti le hril kop a tum ang hi a ni a, (p.84) thingtlang nupui titi ding le Tuolte Vanglai bawma khum ding khomin a talaw deuh a hoi. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Ui mawl ram suk&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Kum 1968-69 khan Indian Revenue Service (Customs &amp; Excise) a trening kan thaw laiin West Bengal hmar tieng Cooch Behar-ah Tobacco trening-in kâr ruk, Naxalbari Tea Estates-ah thingpui trening-in kar ruk bok, chu zoah 1969 khan Alipurduar-ah thla ruk sung Independent Charge la-in Assistant Collector sin ka thaw a, ka nuhmei le nauhai leh kan um a. Lesser Himalayas an ti tlang bul, Darjeeling tlang thrut le Bhutan tlang thrut phaizawl, Duar an ti po po, thingpui bil tamna lai hi ka biel a ni a, eini lai chu hi lai ram hi a hre chieng pawl tak ka ni ka ring. Bhutan lutna kotsuo Phunsoling khom hi voi iemani zat ka sir ta a. Hi khaw ep, India ram tienga khuo chu Jaigoan an ti a, Bhutan rama rong bawl nuomtuhai ta dinga insaisangna ding hmun khàn thra a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hieng lai ram fanga kan zin changin, kum sawm liem taa ke lawnga Rev. T. Sungte inzinna chanchin, ama ngeiin a ziek ka lo tiem tah hlak chu ngaituonaah a châm zing hlak a. Phunsolinga inthoka tlangram intran hma lem hi chu zawl awt, lampui inhoi tak vong a ni a. Inbuotsaina tlawmte bek lo nei sien chuh, olsam takin Thimphu khom a hang lut el ding bah! ti dam a min ngaituotir hlak. Hreipui mawla thing chang phùr tum chu thâ a hè bakah a hlawk naw ang bokin, Rev. T. Sungte misawnari method hmang, inbuotsaina thra um mumal loa ui mawl ram suk ringota ramthim baw hang hlawk nawzie chu ama neka hre chiengtu ei um naw el thei. A tuorna le a ra suok an intu naw hlein a’n lang a; a sulhnung sui zui ding a um naw a ni khomin thil maka lak ding a ni nawh. Inbuotsaina thra chu sin chenve zo tah ang a nih. Hreipui tât ngei zeta thing phùra fe a thra a; phùr a olsamin a truonrang lem.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Parakraf dangdai&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Ei lekhabu thlir lai hin dangdaina rieu pakhat a nei a, chu chu hang zep sa vak ei tih. Kum tam tak kohran pawl hrang hrangin Bhutan ram hi an lo sai hnung daiha iengkim deuthawah a hmasa tak nina lallukhum Rev. Sungte a’n khumtir hi indikin indik naw sien, a ziektu tiktlaina zawng thilah sie inla; chun, ‘tl, thl’ a a buoina le ziek zom le zom lo thila a buoina khom hi ama inthiel fai dingin sie bok inla. Tu lai thilah, chanchinbu mihai lem chun sentence tin deuthaw hi parakraf hrana ziek an chìng hnunga 1800 bawr tung laia ziektu hmingthang Henry James hai, Franz Kafka hai, Thomas Mann hai, Leo Tolstoy hai le mi dang dang dungthula parakraf sei, a thren lem chu phek hni neka sei hiel a thur suok ruok hi chuh gospel zabili kuma lekhabu le souvenir suok po po laia hi lekhabu dangdai chungchuongna a ni ka ring. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Tlangkawmna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Ieng lekhabu khom hi a famkim a um naw ang bokin hi lekhabu khom hin baksamna a hau a nih ti chu hmawsaruma buotsaitu, a ziektu ngeiin thuhmaa insirkhalna thu (p.xi) a zepa hin a chieng sa a. Lekhabu hrang hrang hi a thu phur zirin zierang hrang hrang nei a ni a. Misawnari chanchin ziekna lekhabu hrang hrang ei tiem khomin zierang bik deuh an nei a. Chuong lekhabu tam tak laia entona hmang tlak pakhat nia ka hriet chu Ruth A. Tucker buotsaih, From Jerusalem to Irian Jaya: A Biographical History of Christian Missions (1983) a nih. Chu zierang phantu tak chu a changtu thil thaw le a ra suok hmu thei le sui theia um hai chu an nih. Hi lekhabua hin chu zierang chu hmu ding a um naw tluk a nih. A changtuin ama ngeia a chanchin a ziek, a thren chu a bua a siem, a thren ruok chu chanchinbu hrang hranga an insuohai kha pakhat khom hril sa a um naw a, Pastor Lalliantluanga Pachuau-in Mizo-Lusei tronga a ziek a rawn thu chauh a chuong. A changtu lekha ziekhai hi khon khawmin, ama kam thusuok ngeia inthokin a changtu hin a chanchin hril lem sien chuh, a lekhabu hlutna hi nasa takin a sukpung ring a um. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ngaituona hmanga hi lekhabu tiemtuhaiin an tiem zo phaa an indon ding chu: A rongbawlna ra suok le a sulhnung sui ding a um am? Ringtua a siem nia hrilhai lai khan hming le address nei ieng zat am an um a? A hnung sui zuitu ding le a rongbawlna sunzom pei ding mi ieng zat am a ser hman a? Chuonga a’n thloppuihai chu a ram mi am Nepali? Nepali an ni chun Bhutan sorkarin kum sawm chuong liem taa nuoi khat nêka tam hiel a rama inthoka a hnot suok, refugee camp-a umhai laia mi dam an ni pal am? Ei lekhabu thlir laia hming chuong ei hmuhai chu Nepali deuh vong an nih. Anni hi sorkar ringhlel le huphur kai an ni leiin fimkhur taka inthloppui thiem ngai mei a tih. An pung hrat leiin Darjeeling District an chìm nel ta a, Sikkim an chìm nel ta bok a, an inveng fimkhur naw chun a dota an tam chilh le chìm nel thei ding chu Bhutan a ni a, tu khom hin 20% chuong an ni hman dèr tah. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ramthim ei bawna dinga chenghai ngirhmun hriet chieng hi a poimaw takzet. Hmun khàn thra thlang fuk a poimaw bok. Paula rongbawlna hmunhai kha ei bi chieng chun, sorkar le sumdawngna hmun poimaw a ni zat zat. Bhutan rama inthoka India ram paw theina khàn amanih trum (route) hi 18 a um a, a lampui lûnna tak chu Jaigoan/Phunsoling fe thleng lam, an khawpui Thimphu sun hi a nih. Hi kotsuoa khuo hi a ramin châk a lakna tak a nih. Rev. T. Sungte insaisangna Deothong hi Bhutan simsak, Assam le inramrinaa um a ni a, sienkhom insaisangna ding chun Jaigoan/Phunsoling a thrat lem daih ring a um. Chuong chu ni siin, ieng leia Deothong-ah umhmun a khuor lem am ning a ta? Khàn thra lema a ngai a ni chun, a ngaina san ieng am ning a ta? Chu donnaa chun rongbawl dan ding a lo phan dan, a missionary strategy hriet thei ning a ta, sunzom dan khom zong pei dan um ngei a tih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Gospel Centenary chen ei lo hmang zo taa chuh ei ram se vel le a puo tienga ei rongbawlna hin hma a sawn hrat naw hle a, kristien ei nia inthoka kum 15 sunga ramthim ei lak zat kha kum 80 sung hin ei lak teuh ta nawh. Ei rongbawlna a sukuk tranna chu misawn buoi 1929-a Coleman Factor-in a mi dawi veta inthok khan niin a’n lang. Chu kansar trium invoihai chun ramthim ei tawnna taphota thaw ei ching chu pawl hminga gospel tù le ei tù ruola ei kansar zung annia thun sa trèp trép a nih. Chu kansar zung chu Bhutanah ei inzam luttir vaih chun, ei hnuhma sui zui ding a um naw a ni khomin thil maka ngai ding a ni nawh. Sienkhom, a lang ringotin a rongbawlna hlutzie ei buk thei naw a, a rûka iengkim hretu, hmutu le hmu lawktu Pathien chun a thilthaw ang peiin chawimawina amanih muolphona amanih la’n khumtir a ta, pawl thrahnemngaina le inzoma a ziektu lallukhum inkhumtir hi pom kher naw nih. Iengkim chunga roreltu a ni a, Bhutan ram le a sunga chenghai khom ama siem, ama zara hring le chàng vong an nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;(January 26, 2011 Delhi)&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-4625608510215085708?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/4625608510215085708/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=4625608510215085708' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4625608510215085708'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/4625608510215085708'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/01/misawnari-sulhnung-lekhabu-thlirna.html' title='Misawnari Sulhnung: Lekhabu Thlirna'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-8678122050025812526</id><published>2011-01-20T18:47:00.002+05:30</published><updated>2011-01-20T19:37:20.555+05:30</updated><title type='text'>Puitling Tieng Pan*</title><content type='html'>Krista chungchanga inzirtirna thu mawl&lt;br /&gt;tak tak hril  zing ta loin puitling tieng pan ei tiu.&lt;br /&gt;-Hebrai 6:1&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hebrai mihai kuoma lekha thontuin  a chunga ei thu thur suok a ziek lai hin kum sawm vela upa kristien an ni hman  chauh a ni el thei. Tirko Paulan kohran a’n dinhai kha kum khat a um chilh chun  kohran puitlingah a siem pei a nih. Eini chun kristien ei nina zabili hiel 2010  khan ei lo hmang ta a. Hi kum za sung hin puitling tieng ieng chen am ei pan  hmana ti tukver palia inthok chauhin hang thlir thuok thuok inla.&lt;/p&gt;&lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;1. Rongbawlna tieng: &lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Tuoltro tirko/zirtirtuhai  rongbawlna khan a rùn hrât hle a, kum nga vel sung chauin ‘Hmar Biel’ tia hriet hih an lak hman bakah Vaiphei, Rangte,  Haokip le Vuite Biel  an lut chilh hman a nih. Nor peiin Chin Hills-ah an kai a, Sagaing Division  hmar tienga Hukawng phairuoma an khawpui Homalin chen an lut hman a. Kabaw phai  Khampata pi le puhai bungpui phun, an thurosiena bûngpui, ‘Khampat Bungpui’ tia  hriet hi a kung lienzie inkhi le inchik a, a chanchin &lt;em&gt;Kristian Tlangau &lt;/em&gt;a insuo hmasa tak chu Kawlrama rongbawltua ei sie  Rev. Dengkunga a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kum 1917 khan Tripura-ah tla  thlain, Jampui tlang le Sakhan tlang bakah Darlong Biel le hmun dang dangah an  lut a. A hnungin hmunpuia Lakhipur hmangin, chu taka insaisang chun an luong  liem pei a,  Chittagong Hills Tract chen an tlung hman a nih. Kum 1923 khan thla sawm tâl  top rongbawl peina ding biel thar dapin misawnari ropui Edwin Rowlands chun  Chittagong Hills Tract, Arakan Hills, Lakher (Mara) Biel, Chin Hills, Manipur  le Naga ram chen a enthlithlai a, Lakhipur bakah Naga ram Henema-ah hmunpui  thar indin sap an tum hman a nih. Edwin Rowlands inzinna Tour Diary hi  Thilthawhai (Acts) ang ela chanchin ngainuomum le hlu a ni a, a hrana a bua  siem dinga buotsai mêk a nih. Lusei tronga a hla phuok inlar tak el,&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Thlalera vâk ka  lo nih hi,&lt;br /&gt;Ding leh vei bo  tawnin;&lt;br /&gt;‘Ka Pa  in a lo hnai a ni’&lt;br /&gt;Tiin ka beisei  thrin&lt;/p&gt;&lt;p&gt;ti hla khom hi Lakher (Mara)  Biela July 20-21, 1923 a Tongkolong le Kaishi inkara lam a’n hmang leia ama  chauha trua a riek truma a phuok a nih. A chanchin chieng zuola hre nuom chun  Zoram Khawvel-5 tiem ding le Watkin Roberts rongbawlna chanchin le mission buoi  thu chîk taka sui nuom chun Zoram Khawvel-6 tiem bok dingin ka ditpui.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ringtharhai rongbawlna nghong  suok poimaw tak el chu Hmar hnathlak pahnam trong hrang hrang le Lusei trong  inchokpola trong thar hung pieng, ‘Khawsak Trong’ an ti, a hnunga ‘Hmar trong’  ei ti hih Lusei trong leh fe kopin Chanchin Thra hrilna hmangruoah Pathienin a  hmang leiin trong tuolleng le thu le hla ziekna hmangruoah a hung inser tung a,  Thangngur le mi hrang hrang bâu hmangin sakhaw literachar thar a hung pieng a,  Hmar hnam ti khom hi a hung hring suok tah pei a nih. Hmar tronga hla bu hmasa  tak khom Edwin Rowlands inrawina hnuoiah 1923 khan a hung pieng a, chu chu a  hnunga Independent Kohran Hla bu tia hriet, Hmar tronga kristien literechar  bulthrut hung ni ta pei  hi a nih. Chu trong bok chu hmangin inchuklai bu, kum 1946 khan Thuthlung Thar,  1968 khan Baibul pumpui a hung suok a, kum iemani zata inthok lem khan chuh  College chena inchuk thei MIL sakzek a hung ni tah pei a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vangduoi thlak takin kum 1929-a  intrana kohrana buoina a hung suok khan rongbawlna nasa takin a hung khak buoi  a, chu hnung chun ramthim le kohran sunga rongbawlnain kha hma ang khan ra thra  a hring suok thei ta nawh. Tuoltro ringthar hmasahaiin kum 15 sunga ram thar an  lak zat kha kum 70-80 sung hin ei lak zo ta nawh niin a’n lang. Kha hmaa rethei  tak sia hlawk taka rong an bawl ang khan ieng leia ei bawl hlawk thei ta naw am  ning a ta? Ei throk-awrh tranna chu kohran buoia inthok le suma inzawr ei hung trana  inthok niin a’n lang. A za ruolin ei biel  puo tienga rong bawl dingin misawnari hming put ei intir a; a thren chu mani  inhnikna leia pen suok khom ei um a, sienkhom rawl bang baw ang el ei nina chin  a um.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Chuonga ram danga pên suokhai  laia hmasa tak chu inbuotsai lawkna nei mumal loa a hrum a hriela Bhutan ramthim  suttu Rev. Thattinlien Sungte kha a nih. A chanchin ei hang tiem a, a rimsik  tuor le a thaw suok ni awma inlang hi thil intu lo tak a nih. Tirko Paula  rongbawl dan le hnam var lemhaiin ramthim sut dinga an inbuotsai dan leh chu a  danglam khop el. Ui mawl ram suka ramthim baw hi a hlawk ding ang huin a hlawk  nuom naw el bakah lampui khartu ni thei a nih. Indo ding chun a nasat thei ang  taka inpuocha a ngai. Lungril ram la ding lem chun nasa nawkzuola inpuocha a trûl.  Puo tienga ei rongbawlna hi ei hlawtlingna muol tlawmte a lo um a ni khomin a  tlangpui chun ei hlawtling tawk naw a hoi khop el. Ei inen fie nuom a um. ‘Statistics  does not lie’ ti a ni laiin, ei ‘pulpit statistics’ hi a ‘static’ rak naw a  hoi. Van ram rikawt leh ei enkhi pha lem chuh a kar a hla vieu el thei.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Chun, eini sunga ngei khom ei  inthrang lien dan hi a mumal chie naw a hoi bok. Kha hmaa Pathien thu awi dinga  inpehaiin ringum taka Krista hnung an zui el ang kha ei ni ta nawh. Piengthar  ei hung uor a, sienkhom piengthar nekin pienghlui ei tam lem a hoi. Pathien trîna  le inzàna thrang loa kristien ni tum, a ram chauh hluo châk, a felna thuom ruok  chu minit khat khom inbel pei  lo ei ni tlangpui a hoi. Beiruol ei uor a, huou huou boruoka chauh naw chuh  Pathien thua piengthar le inthranglien tum ei vang tah. Pathien thu hi  intarlarna hmangruoah ei hmang a, sungril tienga insiem thratna hmangruo ding  ruok chun ei hmang pei  nawh. Ringtu kawrong le lemchang ei pung.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Rongbawltu tam tak hi inhoiti taka  nupa inpawl a, nau nei a, sienkhom chawm pei  si loa ram tina maksan zel zul ang ei nina chen a um. Lung inno tak takin  piengtharna thu ei hril a, sienkhom chawmlienna sin ruok chu mi ei tapek a,  chawm lien nuom khom ni inla chawm thei ngirhmunah ei um nawh. Einiah bu tak  fak ding ei kol tlawm. Kohran thruoituhaiin Baibul bìna hun an nei tlawm tah.  Thu le hlaa puitling tieng pan loa naute trap der anga mi lung sukno zawnga thu  ei hlap thei phot chun ei lung a awi tawk. Kum za mi kristien ei nina, mi  puitling nina zierang einiah hmu ding a tlawm. Thil pakhat inchûk thiem ei tum  tak chu kutdaw hlawk dan ni sien a hoi. Mani kea ngir tumna lungril put nêka mi  somdawla ngir tum hi kum za kristien intihai lungrilah a lien khop el. Berampuhaiin  an beramhai chawm loin, an beramhaiin an chawm lem an ngiet tah. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Zabili darthlalanga ei nina  chieng êm êma ei hmu thei chu a ni inruola ei lawm thei naw khah a nih. Kawmaw  bawl hrât hràt chu kohrana rongbawltuhai an nih. An trî le vèng tak khom  Pathien mitmei ni loin an sin le nina chàn palh niin a’n lang. Pawl le thoktu  ei pung deu deu a, Pathien rongbawltu ei tlawm tiel tiel. A tawpa a ruola ei  hmang thei chu Krista Gospel Centenary ni loin ‘Hmar Gospel Centenary’ a ni  daih. Ieng tik huna inthok khan am Baibula um lo ‘Hmar Gospel’ hi a lo pieng  ning a ta? ‘Hmar Gospel’ chu ieng tina hrim hrim am a na? Thlaraua 1910-a  Senvona tran siin ieng leia tisaa kum 2010 December-a Saikotah ei tawp? Kum za  kristien intihai khawsak dan ding chun a mak deuh a nih. A tisain a hnam thil  a, a Pathien thu nawh.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;2. Lekha inchukna tieng:&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Kristien sakhuo a hung lut ruolin  Baibul tiem theina ding tawk lekha an min chuktir. Ei lungril mit a hung inhong  met a, inchuk nuom peina lungril ei hung put. Sienkhom, thiemna ei ti tak,  zalen taka mani lungril hmanga mani dit dana khawsa dinga lungril ei put phak  ruok chu mi optu mingohai khan an dit naw a, inchukna in insang ei nei khom an  phal bok nawh. Khawvel paw phak khopa thiemna kotsuo ei lut phakna chu India  ramin zalenna a hmu hnung vong a nih. Kristien ei ni leia thiemna tienga hma  sawn bik anga ei inhril vet khom hi thudik chenve a nih. Isu Krista ei ringna leia  Pathien nau nina ei chang ti bak chuh taksa thilah kristien ei ni lei ringota  ngirhmun changkang lem hluo dinga inngai le inhril hi mani inhlemna chauh a  nih. Ei kawl le kienga ei tluk naw le el phak lo, eini lêt tama sungkuo le  khawtlang inenkolna tienga khom inthununna nei thra lemhai hi ban sawm betu  vong an nih. Kristien ei inti lei seka ei insukkhauphâr thawveng hi zalenna zîk  bùl a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kha hma khan chu kristienhai  enkol sikul amanih hospital hrim hrim chu thra bik dinga ngaina a um. Tu ruok hin  chu a ni ta nawh. Abikin eini lai a ni zuol. Graduate le Post-Graduate ei hung  pung a, sienkhom sikul ei enkol taphot deuthaw chuh a ni têlin a hmon thla el a  nih. Daktor ei pung deu deu a, ei damdawi inhai a se deu deu. Chuong ang  ngirhmuna um si chun ieng leia gospel zabili dam ei hmang ngam? Ieng leia  puitling tieng pan loa siet tieng ei pan lem? Chuong mihai chun ieng leia  kristien ei inti ngam? Pastor Thangngurin, “Ringtu laia suolna lei khomin ei  Lalpa hming an hril-pawi zo ie” a ti kha sukpuitling ngei tuma ramtrang ei hoi  khop el. A hrim hrim thuin, kum za kristien nia insâl siin, ieng leia mi kutdaw  intling khawm suma ei nauhai lekha inchuktir ei tum? Khawvela hril inzakum pawl  tak ni awm, “Kan  nauhai an mi chawmpek” ti dam hi insuktheina angah ei ngai tah. Ei nauhai ei  hmangai a ni chun, kutdaw dan thiem inchuktir nêkin mani kea ngir dan, nga pek  nêkin nga man dan, sa pek nêkin ran vâi dan ei inchuktir ding a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;3. Thu le hla tieng:&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;A ziekna hawrop khom an nei hmain  ei pi le puhai khan trong hmangruo mawi tak tak serin, thu le hla mawi tak tak  an mi maksanpek a. Bulthrut an lo rem chunga chun Suotlang Thara ei chuong kai  hnungin Pastor Thangngur le mi dang dangin hla mawi tak tak an hung phuok a.  Chuonghai chu Hmar literechar innghatna ban poimaw chauh khom ni loin, ei kawl  le kienga ei unauhaiin mani trong senga inletin, thu le hlaa châk an lakna hnâr  poimaw pakhat a nih. Hla tienga chuh, tu chen khom hin, a’n khat tawkin a la  pût suok zing a, sienkhom ei trongkam le thu hmang ruok chu a da tiel tiel.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Thu ziek tieng hma ei sawn naw el  khom ni loin, Hmar trong hmang thuah lem chu hnung ei tol lem amanih aw! ti  dingin a um. Mi lung suktui hlep hlep khopa sermon rem thiem ei tama chu mani  awm thusuok, lekhabu tiem tlak ziek ruok chu ei la um naw khom a ni el thei. A  san iem ning a ta? Baua hril le zieka sie hi discipline dang daih a ni lei khom  a ni el thei. Zieka sie ding chun a sî le a tak thlier a, thlit fim a, a tak  tling chauh lak hlak a ni leiin darkar khat sermon hi parakraf tawitea ziek  thei a tam. Chuleiin, sermon hi zieka insuo tlâka buotsai ding chun a thu  muhlum khel suok khopa bi chieng a ngai a, chu chun thâ a lâk rawn leiin ei  thaw pei naw  tlangpui. Ei rongbawltu, thu hril thiema ei nei a tam lem hi baua don pawl  ngirhmuna la chambâng an nih. Tuoltro rongbawltu hmasahai kha chuh an sermon  hai zieka sie an lo insukhmu leiin muol an liem hnung khomin mi tam takin an  dam lai ang thoin rong an la bawl zui pei thei a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hi an thil ching thra tak el hi  gospel zabili hmang phak chin chun tharthaw a, insukhmu nawk dingin dit a um  takzet a nih. Chuong sermon-hai chu la khawm inla, Pathien thua ei hmasawn dan  hrietna a ni bakah insuo tlak hai chu kum tin a bua sutin insuo inla, kohran  chawmna thra tak a ni bakah thu le hla sukhausatu hung ning a tih. Hienga ei  inbituk chun mei meia namnul um thei naw ni a, thoktuhaiin an beramhai ieng tin  am an chawm ti le thuring indik lo inchuktir palh an lo um a ni khomin hre thei  ei ta, ei baksamna hruk bit le siem thrat sin thaw khom olsam a ta, ei  rongbawlna khom a hrat sot ring a um. Daktor thiem le thiem naw hriet theina  olsam tak pakhat chu an damdawi inchaw (prescription)-ah a nih. Thiempu thra  hriet theina khom an beram enkolhai thratna dinga an thil inchaw-ah a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ei lungkham le invoi ding pakhat chu trong hmang indik le uluk a nih. Ei pulpit  hi trongthatzawl ti inbûk hiel khopa trong ei suosamna hmun a hung ni tah. Hi  thua hin Mizo-Lusei trong hmanghai le Mizo-Hmar trong hmanghai inkarah mel tam  a tla tah ti ei hriet a thra. Trong ei hmang indik ta nawna san tak chu Baibul  hrawa trong hmang dan indik lo ei khawtlanga ei lak lut lei a nih. George  Orwell chun, “Ei ngaituonain ei trong hmang a sukporche chun, ei trong hmang  khomin ei ngaituona a sukporche ve thei tina a nih” (If thought corrupts  language, language can also corrupt thought) tia a lo hril hi ngaituo chet tham  a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Lusei trong Baibula trong indik  lo, a ngiel a ngana ei lo kawpi sawnghai khan ei lungril a fen a, ei hrila ei  ngaihai kha hril loin, ei hril loa ei ngaihai dam ei hril a, ei hril khah ei  hril chie a nih ti khom mi tam lem chun ei hriet nawh. Entirnan, &lt;em&gt;thil suol thaw&lt;/em&gt; aiah &lt;em&gt;thil thaw suol&lt;/em&gt;, &lt;em&gt;ta dingin&lt;/em&gt; ti neka &lt;em&gt;aiin&lt;/em&gt;, &lt;em&gt;hlànbiek&lt;/em&gt; ti aia &lt;em&gt;inthawi&lt;/em&gt;, &lt;em&gt;chawibiek&lt;/em&gt; aia &lt;em&gt;chibai buk&lt;/em&gt; etc. ti ei hmang dam hi indik thluomin ei ngai a, sienkhom  ei hang ngaituo chieng ruok chun a lo indik teuh si nawh. A lo indik nawh ti  ngaituo nachang ei hriet nawna tak hi Diebol changa ngaingam taka ei inawkna  san a nih. Judahai chun Pathien an biek a, a hmaah thil an inhlàn a, hnam dang,  abikin Kanan mihai ruok chu an pathien kuomah an inthawi hlak. Amiruokchu, ei  Baibul inletah Judahai hi ei inthawitir ngat ngat a nih. Ei pi le puhai khom  ramhuoi suklungawi tumin a kuomah an inthawi a, Pathien kuoma ruok chu an  inthawi ngai naw a, an biek lem. Chu chu sakhawhmang an tih. Thing le lung be  mi an ni naw a, lu la hnam an ni ngai bok nawh. Sienkhom, ei thiempuhaiin  Pathien kuomah an inthawitir a, thing le lung an inbiektir a, lu la hnamah an  inchangtir. Chu chun Pathien nina ei ngairuot  dan nasa takin a thruoi suol a nih. Chu thu ei  hril leia ngaituona ril hmanga mani indap suok tum neka thangtlawm zawnga la ei  um lem chun ei lungril mi bawituin suok thei ta lo dinga a mi bawi nghet tah  khom a ni thei.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hieng thilhai hi a thu ringota  hril loa a tak ngeia siem thrat sin tran a ngai leiin Delhi Version Baibul hi a  hran hlaka Hmar trong fe dan kalhmang indik lema hrieta inlet thrat le hnam  dang kuoma kut va daw loa Pathien thrangpuinaa mani sum ngeia Gospel zabili  tlung hma ngeia inpei dinga buotsai a ni a, zabili tlung hma kum thuma sut le  tlangzar a nih. Ieng leiin am hnam dang amanih Bible Society of India amanih  sum thaw khawm hmanga ei tronga Baibul inlet le sut chu kum za kristien inti ve  si haiin ei la thaw zing ding? Pathien ei ring ngam a ni chun mi kut chunga rûl  man tum loin mani kut ngeiin ei man ngam ding a nih. Ieng leiin am eini tronga  Baibul chu mi dang sum thaw khawma ei sut ding? Chuong ang thil thaw chu  puitling nungchang a ni nawh.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hmar Christian Fellowship Delhi  (HCFD) hin thaw ngei ngei ding hmabak ei hauh. A hmasa takin, naupanghai hi ei  bulthrut remna, zinga thruoitu ding an ni leiin Sunday School-a an inchuk ding  sabzek po po Delhi  tlanga khawsahai thil hmu le thlir dan le inzûla mani trong ngeia siem a ngai. Hi  hi sakhuo, hnam le trong himna ding a nih. Hieng naupanghai hi ei ngaithà chun  zinga an thlahai le vai tronga an biek ding chu ban sawm nei a nih. A hmasa lem  hi chuh an hmang dèr ta a, a nuhnung khom hin an lungrilah hmun a chang inthuk  el tah hle thei. Inhmaw a thra. Trong le hnam a dam khawsuok naw chun sakhuo a  dam khawsuok ngai nawh.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kohrana rongbawltuhai po po hi a  lien a chin, a upa a naupang tu khom hmai um loa biek in sunga bek trong indik  taka ei hmang theina dinga inchuktir ei ngai a, chu chu thaw nghal makmaw a nih.  Entirnan, hoihawmna thila ngai a, thu ei puong zata thu rotna (proposal) ‘ni  sien’ tia ei suktawp vong el dam hi ei pi le puhai khan an lo thaw ngai naw a,  ei pulpit kalchar hring suok lieu lieu a ni leiin thlak vat chi a nih. Ei  pulpit hi trongthatzawla inchangtir zing loin zabili khel tieng hin chuh trong  damna zawlah inchangtir lem tang ei tiu.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;4. Fak le dawn zongna tieng:&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Kohranin ei buoipui tak chu sum a  nih. Pathien nêk khoma ei sie inlal chang a tam. Thil thawna iengkimah a poimaw  hrim a, sum boin ei chàng thei nawh. Sum boin ruol thra khom siem a harsa. Isu  ngei khomin sum hmanga ruol siem dingin a min fui a nih. Sienkhom ei thu hril  le titi tam takah sum hi suol tinreng bul, hausak chu Pathien hlatna, rethei  chu Pathien hnaina ni awm hiela hril ei ching. Taimak hi chawisang nêk hmanin  mani ta ding chaua thrahnem ngai, Pathien ‘ram’ ruok chu thlada anga hril ei  ching bok. Matthai 5:3 a Isu thu hril, Lusei tronga an lo inlet dan anga  “Lungrila retheihai (rimsihai) chu an eng a’n thawl (ham a thra), van ram an ta  a ni si a” tia ei inlet hi a umzie ei man fuk naw lei a nih. Lungrila rethei le  rimsi tu khom mi hamthra an um ngai nawh. Thlaraua pasie le tlasam an nizie  hretuhai ruok chun Pathien an zong a, an bèl a, mi hamthra an nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hi hi ei hriet dinga thil poimaw  chu a nih: fak le dawna intodel lo tu sungkuo le hnam khomin Pathien chawimawi  nekin an sukmuolpho a nih. Intodel nun hi tlâng chunga khaw um ang a nih; a  langsàr a, malsawmtu Pathien a chawimawi. Pathien nauhai le a thu zawmtu ei ni  chun mi nêka var lem, chunghnung lem, thilthawthei lem, changkang lem,  hmangaina, indikna, tumruna le taimakna hau lem ni ei tum ding a nih. Hi thuruk  hi Reformation hun laia an man fuka inthokin Europe  chu nasa takin a hung inthrang a, chu chun Industrial Revolution a hring suok  a, iengkim deuthawah ram dang tluk lo an hung nih. A man fu zuoltu Britain,  thlierkar chikte chun hun sawtnawte sungin khawvel hmun thuma threa hmun hni  deuthaw ramper-ah a siem hman a nih. Chu ra  dongtu laia mi chu ei nih. Pathien thu awitu ei ni chun Deuteronomy 28-a thu  awina ra a hrilhai (1-14) dongtu, a thu zawm nawtu ei ni ruok chun thu awi  nawna ra pangzatum tak el (15-68) dongtu ei ni ding a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kum tin tràm chauh khom ni lo,  sietna chi hrang hrangin a tlak buok Hmar Biel, gospel lutna kotsuo tia ei  inhukpui rak dam hi ei bi chieng chun, thu awi nawna ra dongtu ei ni nawh ti  ngam a harsa khop el. Ei nungchang le khawsakzie enin, kum za kristien intihai ngirhmun  chuh hauh ngam chi ei ni nawh. Ei hlimthla hi eini siem a ni a, mi dang intum  thei a ni nawh. Chu siem thrat sin chuh ei  liengkoa innghat a nih. A châng po leh beiruola inhawr khawm a, hawhawa nora  siem thrat thei chi a ni nawh. Sung tin le sungril tina inthoka ei tran a ngai.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;&lt;strong&gt;Tlang kawmna&lt;/strong&gt;&lt;br /&gt;Tukver palia inthoka ei tlang  thlirna hi a thu hongna ang chauh a nih. Tukver hrang hranga inthoka ei  ngirhmun ei bi chieng nuom a um. A ieng tukvera inthok khomin a pik deuh churh  vong a nih. Mak le poi ka ti chuh, kum khat tâl top inchat loin zabili ei lawm  a, kei ngei khomin hmun hrang hrang- Delhi, Guwahati, Shillong, Sielmat &amp;amp;  Saikot-ah voi ruk zet ka tong fuk a, Guwahati ti naw chuh a zierang a’n ang  thrumin ka hriet. Ei natna dap a, a damna zong nekin, huou huouin a liem a; ei  ruoi kil ei inhnawm suok nêka inrang daiin ei thu ngaithlakhai khom na khing  tieng a lut a, khing tieng a suok nawk nghal a hoi khop el. Ei thaw dan  pangngaiin, a ngaithla ngun deuhai khomin, a hriltuhai ang bokin, mani ta ding  le zawm ding ni loin mi dang ta ding le zawm dingin ei ngaithlak a, ei lemchang  dan a’n ang tlâng deuh vong a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kristien intihai hin ei nina ei  inbi chieng a trûl. Kha hma khan chuh, kristienhaiin an tawk taphot chu  rangkachakin an inchangtir a ni tak a, khawvel ngaisang khom an hlaw. Tu ruok  hin chuh a ni bik ta nawh. Sikul, hospital, thilsiemna khawl thra thra hi  kohran inrol nawna, thiemna hmanga an indin le enkol a nih. Kristien ram, hmasawn  le changkanga ei hrila biek in tam tak chu rausanin a um a, hluotu ding an um  ta naw leiin a hung trawp a, aium rîl naw chuh bawmtu dang an um ta si naw  leiin thil danga hmang thei dan zong a ngai a. Hmang hlawk thei dinghai kuoma  zor ding chun biek in a nina leia sorkarin humhimna le ditsakna chanvo bik a  pek kha hlip a trûl a. Chuonga biek in a nina an hlìp chu Saptrongin ‘decommissioned  church’ an tih. Ditsakna chanvo sorkarin a pek laia pakhat chu, kohrana pek  thawlawm hrim hrim leiman an lak naw hih a nih. Sorkara leiman pek nêka kohrana  pe lemtu khan Pathien laka thiemchangna le malsawmna hnar tong buokna ding nia  ngaina leiin kompani lien le mi hausa tam takin kohranah an pek a, kohran ta  dinga sum hnâr thra tak a nih. Hienga sum petuhai hin kohran an hmangai lei le  Pathien ram lienna ding an invoi hlè leia an thaw ni loin, Pathien le kohran  laka hmaimanna ding le malsawmna tam lem dong an inbeisei leia mani trâng hma  ngai taka an pek a nih. Pathien thutak a thrang tlawm.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Eini lai khom chu zierang chu a  danglam chuong nawh. Ei ngirhmun ei inbi chieng a poimaw. Zabili lawm dinga ei  insingsat laia ei hril rawn tak chu sum le pai le fak le dawn a ni a, Pathien  thu chuh sehmea ei hmang mei mei a nih. Zabili khel tieng hin chuh iengkimah  puitling tieng pan tumin thrang lang ei tiu. Kutdaw bànin, mani intodelin, pûktu  ni loa inpûktirtu, a mei ni loa a lu, kohran zeng ni loa kohran thatho ni tum  ei tiu. Naute thuomhnaw, ‘mammam sermon’ ringot thlak hi bansanin, buchangrumin  kohran chawm ei tiu. Chu chu puitling zierang  a nih.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;(January 16, 2010 Delhi)&lt;/p&gt;&lt;p&gt;* January 16, 2011 a Hmar Christian Fellowship, Delhi-a ka thu hril threnkhat lak khawm a nih.&lt;/p&gt;&lt;div class="blogger-post-footer"&gt;&lt;img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/6815873033377250593-8678122050025812526?l=keivom.blogspot.com' alt='' /&gt;&lt;/div&gt;</content><link rel='replies' type='application/atom+xml' href='http://keivom.blogspot.com/feeds/8678122050025812526/comments/default' title='Post Comments'/><link rel='replies' type='text/html' href='http://www.blogger.com/comment.g?blogID=6815873033377250593&amp;postID=8678122050025812526' title='0 Comments'/><link rel='edit' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8678122050025812526'/><link rel='self' type='application/atom+xml' href='http://www.blogger.com/feeds/6815873033377250593/posts/default/8678122050025812526'/><link rel='alternate' type='text/html' href='http://keivom.blogspot.com/2011/01/puitling-tieng-pan.html' title='Puitling Tieng Pan*'/><author><name>L Keivom</name><uri>http://www.blogger.com/profile/08669369198729518540</uri><email>noreply@blogger.com</email><gd:image rel='http://schemas.google.com/g/2005#thumbnail' width='16' height='16' src='http://img2.blogblog.com/img/b16-rounded.gif'/></author><thr:total>0</thr:total></entry><entry><id>tag:blogger.com,1999:blog-6815873033377250593.post-1040869806559854710</id><published>2010-12-24T16:24:00.001+05:30</published><updated>2011-01-06T16:31:04.074+05:30</updated><title type='text'>Tipaimukh Thukhawchang: Thina am Damna?</title><content type='html'>December 13-15, 2010 sung khan North-eastern Council (NEC) sum tuokin Rengkaia RPC Vocational Traning Centre-ah Dr. Lal Dena inrawina hnuoiah Manipur University hmingin ‘National Seminar on Dams and Development: The Case of the Tipaimukh Dam’ an huoihot a. Hi Seminar-a hin Chief Guest ni ding le thupui hrang hrang ziek dinga an bituk laia pakhat, ‘Tipaimukh: Past, Present &amp; Future’ chu bitum dingin an mi fiel a. Hnam thi le damna thu a ni leiin ka ngai poimaw a, hun teptèr tak karah Delhi tlanga inthokin ka vuong tung a. &lt;a name='more'&gt;&lt;/a&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tuiruong ting ding thu hi eini lai puitling chin chun a hre naw ei um ka ring nawh. Ei hriet hun ruok chu a pieng hmasain an hriet inhma a, a pieng nuhnungin an hriet inhnu ti mei mei a nih. Ei hriet dan ruok chu a danglam hle thei. A pieng hmasa, Tipaimukh le Tuithraphai ruoma chenghaiin a umzie an lo hriet tlawm a, a pieng nuhnung, khawvel lien lema dak suok phakhaiin an hung hriet fie deu deu pei khom niin a’n lang. Hmathlir hla tak nei, chu tukvera inthoka thlira hre chieng ruok chu zaah pakhat khom ei um naw el thei. Hi lei tak hin tlang taka hril tlàng theina dawkan hong hi thaw makmaw a ni hrim a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Ngaidan inkawkalh&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Dannaranin, hi thua hin ngaidan inphîr a um. Ting dit pawl le dit naw pawl ei um. Ting dit pawlin an dit san chu ram le hnam ta dinga hamthratna hnàr, kong hrang hranga hmasawnna le changkangna intluntu ni dinga an ring lei a nih. Chuonghai lai chun, Esau anga besen hruoi thleng khata ro hluotu nina zor nuoma inkâu, zângna domna (compensation) tlawmte beisei le inchàna dâk fàn, sum tlawmtea kumkhuoa an rochan zor hmang poiti nachang hre phak lo le hre nuom lo an thrang sa. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Ting dit naw pawlin an dit nawna san tak chu kumkhuoa indel hlumna mankhawng tribaium, ram le hnam chimitna ngei ngei ding nia an hmu lei a nih. Chuong mihai ngaidan le hmu dan chun, tui indilin ram lien tak a chim pil hma daiin a rama chenghai chu hnam dang mihaiin hung chim pil hmasang an ta; ram neitu an nina chânin, an khawtlanga ngei mikhuol vakvai hung inchang an ta; tuitingin hmasawnna le changkangna a hung phur ding po po chu anni chan ding ni loin hnam dang dingchangna ding ning a ta; a la dam khawsuok sun mi tlawmte hai chu thuneina fong cheltu ni loin, hnam dangin nawkora an sor, a lu ni loin a mei ning an ta; chu chimralna kansar chun sawt naw te sungin a se vela Mizoram, Churachandpur le Tamenglong Biel inzâm khumin, a hmatiemin fa hlum pei a ta, vairampurah inchangtir a ta; a ram leilung det lo, ruo a hang sur rawn meta mîmin a kei hum hum hlak chu tui incham puou, rik tak el chun del a ta, sùn le zana a chie zop chun hmun kawrongna le indepna hmunhai chu hung sikinsawiin chim a ta, chu chun lir suknghing a ta, khawhrawngin tlanghai sawiin kei chim a ta, Aizawl khawpui chen khom la kei chim hum hum a ta, sietna rapthlak intlun a tih. Chuong hai chu an Jeremia mita an hmu dan, an thukhawchang laia langsar bik deuh threnkhat a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hi seminar thupui tak hi Dams and Development ti a ni a, chu chu eini trong chun ‘Tuitingin hmasawnna a thruoi dan’ ti ni awm tak a nih. Chu chu December 13-15 sung Rengkai-ah hril tlang phot a, December 18-20 sung Tipaimukh hmun, Sipuikawna sunzom dinga duong a nih. A tira riruongna dungzui chun Resource persons 33 ruolin Paper hrang hrang buotsai ding ti a ni a, an thupui dinga thlang khawmhai khomin a fun kim thawkhat hle. A tawpa intling khawm ruok chu 13 vel chauh a nih. Kan thu chai ding le intu paper ziek le hril neka lungno zawnga fepui kan thrahnem lem. Prokram zaa sawmruk vel hi Saptronga thaw a nih. Hieng papers an tiem suok le hril tlanghai hi a bua la sut dinga riruong a ni bok. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Tipaimukh Dam bawl ding chungchanga hin Seminar hrang hrang an buotsai tah hlak niin an hril a, sienkhom hi seminar hi ka thrang vena hmasa tak a nih. Kum 2003-a Churachandpur tieng in bawla thla sari lai zet a zawna kan nupaa kan um laiin Tipaimukh Dam chungchang thu hi local le national papers-a hai insuo ding artikul ziek dingin ka tupa Dr. Lal Den-in a mi ngen hlak a. A bul leh bal leh thil fe leh hung ka hriet chieng naw thu suonlamin ziek loin ka um a. Chu phing leh Dam bawl ding thua Survey report le chu le inzom lekha dang dang a siena file sa deuh el chu a mi hung pek a. Survey report ka hang bi chun vantlang hriet lo thil a lo tam èm ém a. A ram mihai rawn dêr loa nuom nuoma ei ram del lai le ei vadunghai an soisak dan ding an phan le an mi hlu suokna man, zângna domna tlawmte an siemhai ei hang bi chieng chun mihriem ei ni ve chu an inhmai naw a, sienkhom mihriemah an mi ngai nawh ti ngaidan ei nei nghal a, lung a sen put put el a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chuong lekhahai ka tiem laia ka lungrila thil hung inlang hmasa tak chu: biel aiawtu MLA ei nei ve bok a, an biel sunga hieng ang thil poimaw le sei tak kakhawk nei, thil thra intlun thei, sietna rapthlak intlun thei ni bok si duonga um hi thu tlukna siem a ni hmain an rawn naw ning a ti? An rawn si chun, ieng leia a thratna le sietna bûk ton dingin, an mipuihai hmaah hi hringna le thina thu hi an phor lang naw am ning a ta? Voi ieng zat am Assembly Hall-ah dan siemtuhaiin hi thu hi chaiin an rèl ta a? Dam bawl dan ding phantuhai hin ram roreltuhai an rawn naw a lo ni chun, ieng leia thangtlawm le lungsen nachang an hriet naw am ning a ta? An mi le sahai kuomah thil um dân tak hril lo dingin an bau an kharpek ning a ti? ti le thil dang dang a nih.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Chu file chu ei hang phok pei a, Tuiruong an ting tum san, a tir chun tui lien dangna ding le a hnung peiah kawlphetha siemna ding a ni thu a hung chieng pei a. India sorkara bawzuitu dinga Ministry/department an ngansie hmasahai chu hydel project la tawk ngai lo vong an ni nawk nghal a. Tu lai hnai el khan a thaw theitu le enkol theitu ding kutah a lut phak trawk a nih. India sorkar hman chuonga a che buoi chun, a biela chenghai lem chu che buoi ding an lo ni hrim a nih. Threnkhat lem chun pawl siemin, ringtuhaiin rapchar hung tlung vat vat dinga an nghakhla ang topa nghakhlain ting vat vat an nghakhla a, tùngna hla chen an phuok kûr nguoi a nih. Mani lu phùmna ding thlan cho an nizie le vui liema an umna ding hla phûr taka sak pawl an nih ti an inhriet si nawh. Ieng leia an aiawa ngirhaiin thil chinchang an hril naw am ning a ta? &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Hienghai pawl hi ka ruol hlui K. Prongo, Tipaimukh Sub-Division an hong hnunga SDO hmasa tak le Dam bawl dan ding Survey an thaw laia a kûl a tâia lo thrangpuituin an lungril a lo inhmin tah hai an ni el thei. Seminar-a hin ama khom Imphala inthok hungin a hung thrang ve a. A file hlui, Oh Tipaimukh ti hming put ngat chu a hung chawi nghe nghe a. Thuhrilna hun tawite an pek a, hun tawi-sei a hmang ding chu hriet sa a ni hrim a. Tipaimukh Biel hi ‘Ka pu tuk’ ti ngam khopa neitu nina hauh ngam khah a ni bok a, sunnithlak inhriltir inla khom dit khop naw nih. Dam bawl hi Tipaimukh Biel dam khawsuokna ding a ni thu le tu khoma ‘support’ seng dinga infuina thuin inring takin a khâr a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Thura Baw Rawh&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Hi Seminar sung hin kha hmaa ka hriet nuom, sienkhom hriet el thei si lo tam tak ka hriet pha a, ka hlawkpui khop el. Seminar-a hin sipai bâng Colonel pahnih, pakhat chu Sardarji, a dang chu Meitei, an hung thrang a. Anni hi Dam bawl thratzie a kûl a tâia tlanginsampui dinga tawtawrawta mi hmang ni hai sien a hoi khop el. Chanchinbu, abikin Imphal suok Sangai Express le Imphal Free Press-ah artikul tam tak an ziek ta a. An hmel ka hmu hma daiha an thu zieka inthoka ka lo hmelhriet tah an nih. “Thura baw rawh” ti huna baw nghal dinga an lungril an lo inhmin tah le buotsai tah an nih. Survey thawnaah Tuiruong dung hi an fang chip hne leiin a vadung um dan khom an hriet angreng khop el. An rongrut laia a sortuhaiin an dit dan anga hmang thei dinga an thluok an lo sawppek tah an ni leiin, an thrangna tieng awn zawnga hril an thiem a, an thu kal zawnga ngaidan um hrim hrim chu tin le ha leh thranga kal ngam an nih. Dam bawl thratna le sietna an inkhìna khom kawlphetha a siema inthoka a ram pumin taksa thila hamthratna a dong dan ding chauh a nih. Chu ngaituona le mit chun ‘Dam’ chauh a thlir a, a ram deltuhai a hmu fuk naw a, an thi an dam a uksak nawh. An thu mi hrilh threnkhat lem chu zieka sie chi a ni nawh. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;Dam kakhawk: hnam riralna&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Dam bawl dit naw pawlhai chun tuiting le chu chun kawlphetha a siema inthoka hamthratna le hmasawnna tam tak a hung intlun dinghai chu an dit naw lei ni loin, thil thra a hung phur nêkin sietna nasa lem hung intlun dinga an ngai lei a nih. Khawvel hmun hrang hranga Dam lien an bawlna taphotah a rama chenghai chu hlu suokin an um a, khuongruong angin an chavai a, an riral hlak ti an hriet a. Tipaimukh Dam khom an bawl tran ruolin a ram mi neka tam thoktu hung lut hum hum an ta, sawt naw teah chim ralin ei hung um ding a nih ti an hriet. Chu chu tuitingin ram a chim siet hmaa tlung ding a nih. Khawvel hi a pumin nei inla, ei hringna chân si inla, ieng am umzie a nei a? Ieng anga ropuiin Tuiruong tingin, vairampura chenghai hmang ding kawphetha siem sien khom, ka ram le hnamin chimit phanain a hmang si chun ieng am ka ta dingin a trangkai a? Esop tienamia mengtein mazu a hnot ang kha a nih. Mengte chu a bu voi khat fak ding hnota tlan a ni a, mazu ruok chu a hringna ta dinga tlân a nih. Dam bawl ding kaltuhai hin mazu ngirhmuna ngir ei nizie an hriet chieng lei a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Threnkhat, ‘Tipaimukh Dam hi ditin dit naw inla, nuomin nuom naw inla, sorkarin an la hung bawl tho tho ding a ni leiin dang tumin umzie a nei naw a, dang ruol ni bok naw nih’ tia iengkhom thaw loa ràl thlìr el pawl ei um bok. Chu chu mani in kàng lai threlh tum loa kut hmasuia thlir ringot ang a nih. Hi hun tak hi a nih lalnu Esther lungril puta mani nina le hringna chen khom chân huoma inchawm suok hun chu nih. Mipui rorelna sorkar hnuoia inlal tak chu mipui an nih. Rawl lai po poa inring tak le lungril thrawng tak chu thrangpui ngai thlaphang khêk rawl ri a ni bok. Getsemani-ah chu rawl chu ei hriet a, mi pakhat chauh rawl a nia chu vanpui a nghor nghing a, thrangpuitu Pathien vantirko a hung inlang rap nghal el a nih. &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;span style="font-weight:bold;"&gt;San tlâk ei la um am?&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;Eini tronga thrangpui ngaia kona rawl tawp chu ‘San tlâk kan la um ie’ ti hih a nih. Mani ei insansuok thei naw a ni khomin, chu khêk rawl ri chun a hretu taphot lung a dèng a, san dingin an hung inchawm suok el a nih. Hi Biela inthok hin, “San tlâk kan la um ie!” tia khêk suok thei ei la um phot chun, chu rawl chu khawvelin ngaithlang a tih. Kha hma poa ei khek rawl ri kha rawl inthrieng le inkawkal a ni leiin a ngaisak nuomhai khoma thupuia laka hang ngaisak ngaina a um nawh. A threnin, “Kan damna ding Dam hung bawl vat vat ro” tiin rawl telek suok rakin ei khèk a; mi tlawmtein, “Dam kan dit nawh” tiin, inringzo lo deuin ei lo phun 
